Download Firefox
Download Firefox

Monday, Sep 23rd

Last update10:45:00 AM GMT

Profile

Layout

Direction

Menu Style

Cpanel
You are here МЭДЭЭ

А.С. Ревушкин: “Бид төв Ази, Сибирийн талбар дахь түншүүд”

 ЯРИЛЦЬЯ

Есдүгээр сарын 18-19-ны өдрүүдэд Ховд хотод болсон “Баруун Монгол түүний хил залгаа нутгийн байгалийн нөхцөл ард түмний түүх соёл” хэмээх олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралд оролцсон ОХУ-ын Алтайн хязгаарын Томскийн Улсын их сургуулийн профессор, ОХУ-ын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн Александр Сергеевич Ревушкинтай ярилцсан ярилцлагыг толилуулж байна. 

A.S.R

- Энэ удаагийн эрдэм шинжилгээний хурлын талаар өөрийн сэтгэгдлээ хуваалцана уу?

- Энэ хурлын тухай хамгийн чухал зүйлийн нэг нь бид үүнийг тогтсон уламжлалт зүйл болгон хэвшүүлсэн явдал. Ийм үйл ажиллагааг өрнүүлье гэсэн санаачлагыг анх гаргаад 1991 онд анхны хуралдааныг зохион байгуулсан юм. Тэгэхэд хурлын маань сэдэв зөвхөн байгалийн нөхцөл, биологийн нөөц гэсэн чиглэлд зориулагдаж байлаа. 1997 онд хуралдааныг Томскийн улсын сургуультай нэгдэж зохион байгуулсан. Энэ нь Ховд их сургууль болон Томскийн их сургуулийн хооронд байгуулагдаад байсан хамтын ажиллагааны гэрээний дагуу явагдсан гэсэн үг. Чухам тэгэхэд бид эрдэм шинжилгээний хурлаа зөвхөн байгалийн ухааны сэдвээр хязгаарлахаасаа татгалзаж, түүх, соёл, эдийн засаг нийгмийн асуудлыг ч багтаах нь зүйтэй гэж үзэцгээсэн юм. Уламжлал болсон энэ хуралдаан маань өдгөө арван хоёр дахь удаагаа явагдаж байна. Жил ирэх бүр цар хүрээ нь өргөжиж судалгааны орон зай тэлж, томорч байгаа гэдгийг хэлэх хэрэгтэй. Тийм болохоор бидэнд энд олон төрөл чиглэлийн эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлуудын шийдвэрлэх асуудлыг нэг зангилаан дээр хэлэлцэх боломж бүрдсэн гэж хэлэх байна. Хэлэлцэж буй асуудлын маань цар хүрээ зөвхөн баруун Монголын судалгаагаар хязгаарлагдахгүй Орос, Хятад, Казакстаны нутаг орон байгалийн нөхцөлтэй холбоотой судалгаа, шинжилгээнүүдийг ч багтаасан цогц шинж чанартай болж ирж байна.

- Энэ хурлын хувьд өмнөх олон удаагийн хуралдаануудаас ялгарч товойх онцлог лав бий байх. Энэ талаар та юу хэлэх байна. Тухайлбал хуралдаантай холбоотой хамгийн онцлууштай асуудал нь юу байна?

           - Голчлон авч үзэх онцлог зүйлүүд гэвэл энэ хуралдаанд биологийн нөөц болон биологийн олон янз байдлыг хамгаалах, түүнчлэн байгаль орчны тулгамдаж буй асуудлууд рүү чиглэсэн усны нөөц болон ашиглалтын судалгааны илтгэлүүдийг тусгай хэсэг секц болгон хэлэлцүүлснийг авч үзэх ёстой. Тэрчлэн энэ симпозиумд ОХУ-ын Алтайн хязгаарын Барнаул хотын Усны экологийн хүрээлэнгээс ач холбогдол өгч оролцсоноос гадна чуулганыг хамтран зохион байгуулагчаар элсэж байгаа нь нэн чухал. Магадгүй тэмдэглэж хэлэлгүй үлдэж боломгүй бас нэг зүйл бол энэ удаагийн хуралд их олон залуу судлаачид оролцож, илтгэл тавьж хэлэлцүүлж байна. Ховд их сургуулийн эрдэмтэд судлаачдын бүрэлдэхүүн залуужиж, залгамж халаагаар сэлбэгдэж байгаа нь харагдаж байна. Мэдээжийн хэрэг эрдэм шинжилгээ судалгааны энэ чуулганыг санаачилж эхлүүлэх, уламжлуулан зохион байгуулахад байнга оролцож ирсэн судлаач эрдэмтэн хийгээд сурган хүмүүжүүлэгчийн хувьд үүнийг хараад би баярлаж байна л даа. Учир юу гэвэл эрдэм шинжилгээ судалгааны ажлын талбарт маань авьяслаг залуу судлаачид орж ирж хамтарч ажиллах тусам үр дүн нь эрчимжиж, дараа дараагийн хуралдаанууд илүү хурц сонирхолтой болно гэсэн үг.

- Миний санаж байгаагаар 2011 оны намар өдийд энд болсон хуралдаанд та ирж оролцсон. Түүнээс хойш нэлээд хэдэн жил өнгөрчихлөө. Хэдийгээр та манай нутагт олон удаа ирсэн танил дасал болсон ч гэсэн холын хүний нүдээр харж байгаа нь магад Тухайлбал Ховд их сургуулийн хувьд хэрхэн өөрчлөгдөж, хөгжиж байна гэж бодож байна?

- Би 1997 онд анх энд ирж үзэж байлаа. Тэгэхэд Баруун Монголын байгалийн нөхцөл хэмээх энэ эрдэм шинжилгээний хуралдаан гурав дах удаагаа зохион байгуулагдаж байсан. Одоо тэр цагаас хойш арван найман жил өнгөрчээ. Энэ арван найман жилийн хугацаанд миний танил Ховд хот болон Ховд их сургууль ихээхэн өөрчлөгдсөн гэдэг нь мэдээжийн асуудал миний бодож байгаагаар бол тэр цагаас хойш хөгжлийнхээ бас нэг шинэ шатан дээр гарч ирсэн. 1997 онд намайг энд ирэхэд бэрхшээл их байсан. Тог цахилгаан хязгаарлагдмал болохоор ажиллах, арга хэмжээ зохион байгуулахад хүндрэлтэй байсан. Энэ нь явуулын миний хувьд тийм том бэрхшээл биш ч гэсэн ажил төрөл амжуулахад бас л саад учруулж байсан юм. 2000 он гарснаас хойш энэ байдал арилж эрчимтэй хөгжиж эхэлсэн гэж санаж байна. Харин одоо бол саяын миний хэлсэнчилэн хоёр дахь шинэ шатандаа гарч иржээ. Тохилог, цэвэрхэн зоогийн газар ресторанууд, шинэ үйлдвэр аж ахуйн газрууд, бас шинэ сайхан худалдааны төв, шинэ шинэ зочид буудлуудтай болсон харагдаж байна. Ховд их сургууль маань зөвхөн Монгол орноор зогсохгүй хөрш болон бусад гадаадын их сургуулиуд, эрдэм шинжилгээний байгууллагуудтай өргөн харилцаатай, боловсрол, шинжлэх ухааны томоохон төв болон хөгжиж байна. Ингээд ярихаар дахиад л арван найман жилийн өмнөхтэйгээ орооцолдчихлоо. Учир гэвэл тэр үед Ховд их сургууль маань Монгол улсын их сургуулийн салбар сургууль гэсэн статустай байлаа. Гэсэн ч өндөр зэрэгтэй мэргэжлийн багш нар цөөхөн, магистр, докторуудыг бэлтгэх сургалтын эрх ч бараг олгогдоогүй байсан цаг. Одоо харж байхад оюутнуудыг сургаж буй мэргэжлийн төрөл, оюутан  элсүүлэх цар хүрээ нь ч илүү өргөжсөн юм шиг. Материаллаг бааз нь мэдэгдэхүйц өөрчлөгдөж дэвшил гарсан байна. Нэлээн хэдэн жилийн өмнө хичээл, сургалтын үйл ажиллагаа явуулах байр нь өргөжиж, хоёр корпустай болсныг харж байсан бол одоо хээрийн судалгаа явуулах нөхцөл нь сайжирч, угсаатны онцлогийг судлах хөдөлгөөнт судалгааны хэрэглэгдэхүүнийг ч ашиглаж байгаа нь ажиглагдлаа. Тиймээс энэ сургуульд жилээс жилд сайн мэргэжилтнүүд бэлтгэгдэх боломж бүрдэж байгааг анзаарлаа.

- Томскийн их сургуулийн хувьд боловсролын интеграцчиллын асуудалд хэрхэн анхаарч, яаж хандаж байна?

- Сүүлийн жилүүдэд манай Томскийн их сургууль дэлхийн голлох их сургуулиудаас сонгох замаар харилцааны хүрээллийг бүрдүүлэх бодлого баримтлаж ажиллаж байна. Оросын сургалтын тусгай хөтөлбөр ч энэ чиглэл рүү явж байна. Тухайлахад Оросын арван таван их сургууль нэгэн хүрээллийг бий болгож, нэгэн цогц хөтөлбөрөөр сургалт явуулахаас гадна санхүү, зохион байгуулалтын нэгдлийг ч бий болгосон явдал бий. Энэ хүрээнд бид эрдэм шинжилгээ судалгаа, сургалтын чанараа сайжруулж, дэлхийн олон орноос оюутнуудыг элсүүлэн сургах нэгдсэн бодлого зохицуулалтыг эрхэмлэж байна. Оросын гурав, дөрөвдүгээр зэргийн магадлан итгэмжлэлтэй сургуулиуд гадаадын олон орноос оюутан элсүүлэн сургах боломжтой байдаг. Ховд их сургууль ч манайтай харилцдаг тэдгээр сургуулиудын нэгэн адил сонирхол татахуйц, найдвартай түнш маань болсон гэж болно. Ховд их сургуулиас манай сургуульд оюутнууд ч суралцаж байна. Энэ хамтын ажиллагаа маань цаашид бүх талаар үр өгөөжтэй байх болно гэж найдаж байна.

- Эрдэм шинжилгээний хурал дээр таны үгүүлж байсан нэр томьёог одоо санаж байна л даа. “Волонский процесс” гэх энэ үзэгдэл европийн шинжлэх ухаан боловсролын интеграцчилалд ямар нөлөө үзүүлж байгаа талаар ярьж өгөхгүй юу?  

          - Волоний процесс хэмээн томьёлогддог энэ үйл явц одоо ч үнэ цэнээ алдаагүй нэг талаар бол зүй ёсны үзэгдэл гэж хэлэхийг хүсэж байна. Өнгөрсөн зууны наяад оны үеэс улс орнуудын удирдагчид олон улсын боловсролын системийн ялгаатай байдалд анхаарлаа хандуулах болсон. Тэрээр нэг чиг хандлага руу нэгдэх үйл явц хэрэгтэй байсан гэсэн үг. Өнөөгийн нөхцөлд Европын олон улс орон энэхүү Волонийн үйл явцыг чухалчилан эрхэмлэх үүднээс боловсролын бүтэц тогтолцоогоо өөрчилөн сайжруулах явдал байсаар байна. Хэрэв өмнө нь бид энгийн мэргэжилтнүүдийг бэлтгэхэд харилцан туслалцдаг байсан бол одоо зайлшгүй баклавар, магистр, докторуудыг харилцан бэлтгэхэд сургуулиудын хамтын ажиллагааг чиглүүлэх явдал чухал байна. Ховд их сургууль ч мөн ялгаагүй ийм зарчмыг мөрдөж байгаа. Түүнчлэн Ховд их сургуулийн хувьд аль арван хоёр удаа олон улсын эрдэм шинжилгээний энэ чухал чуулганыг зохион байгуулсан чадварлаг сургуулийн хувьд үйл ажиллагаа нь улам өргөжиж, төв азийн болон сибирийн шинжлэх ухаан боловсролын нэгдсэн үйл явцад идэвхтэй оролцогч болсон гэдгийг хэлэх байна. Энэ бол бидний сайн түншийн харилцаа улам эрчимжиж, амжилттай явагдаж байгаагийн илрэл.

- Тэгвэл одоо евроазийн шинжлэх ухаан боловсролын интеграцчиллийн тухайд таны бодлыг сонирхье?  

- Миний бодлоор энэ бол ерөөсөө Евроазийн зарчим нь. Өөрөөр хэлбэл дорно дахины болон европын уламжлалт хослол юм. Тухайлбал Монгол болон Казакстаны их сургуулиудын зарчим гэж би хэлэх гээд байна. Европоос зөвхөн Мадридад энэ үйл явцыг нэлээд сайн судалсан байдаг. Ховд их сургууль ч энэ зарчмаар хөгжиж буй гэж боддог.

Ярилцсан Г.Төрмөнх

“Баруун Монголчуудын элэгсэг, нээлттэй зан чанар миний сэтгэлийг хөдөлгөлөө”

ЯРИЛЦЬЯ

Есдүгээр сарын 18-19-ны өдрүүдэд Ховд хотод болсон “Баруун Монгол түүний хил залгаа нутгийн байгалийн нөхцөл ард түмний түүх соёл” хэмээх олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралд ирж оролцсон ОХУ-ын Алтайн Бүгд найрамдах улсын Горно-Алтайска хот дахь Улсын их сургуулийн Эрдэм шинжилгээ инновацийн төвийн удирдагч, шинжлэх ухааны дэд доктор Долгова Наталия Владимировнатай ярилцсан товч ярилцлагыг хүргэж байна.

Nataliya zurag

- Манай нутагт зочилсонтой тань холбоотой. Энэ өдрүүдийн тухай таны сэтгэгдэл хийгээд эрдэм шинжилгээний хурлын тухай бодол саналыг тань сонсож болохсон болов уу?

- Энэ нутаг надад их ойрхон мөртлөө баялаг сайхан сэтгэгдлийг төрүүлж байна. Би анх удаа ирж байгаа ч гэсэн Монгол орон тэр дундаа Ховд аймгийн мэргэжил нэгт нөхөд ижил төстэй салбарынхантай цаашид гар нийлж ажиллах чин хүсэл төрж байгааг зориуд илэрхийлмээр байна. Танай орны байгаль газар нутаг ч гэсэн надад тун их онцгой соньхон сэтгэгдэл төрүүллээ. Хил залгаа нутгийнхаа байгаль газар орны тухай болон өөр бусад зүйлүүдийнх нь тухай ч одоо болтол таньж мэдэж амжаагүй байсан маань тоогүй санагдаж байна. Энд байх хугацаанд надад онцгой сэтгэгдэл үлдээсэн зүйлүүд гэвэл хуралдаанд оролцсон газар газрын олон эрдэмтэн судлаачид нэгэн зүйлийн төлөө ойртон нягтарч байгаа явдал, түүнчлэн бидний хувьд эрдэм шинжилгээ судалгааны чиглэлээр Ховд их сургуультай болон бусад эрдэмтэн судлаачидтай урт удаан хамтын ажиллагаа, нөхөрсөг харилцааны боломж нээгдэж байгаа  явдал юм.

Зөвхөн шинжлэх ухааны талаар ч биш соёлын болон бусад салбарт ч адил өргөнөөр хамтран ажиллах учиртай юм. Бид хэдийгээр нэг л удаагийн хуралдаанд оролцсон ч гэсэн түүх, соёл, философи түүнчлэн байгалийн шинжлэх ухааны чиглэлээрх зарим судалгаануудаа үүнд хамруулж чадлаа. Бид цаашид Ховд их сургуультай харилцаа, хамтын ажиллагаагаа хөгжүүлж тодорхой, хүсэн хүлээж буй түвшинд хүргэх, хамтын ажиллагааны чиглэлүүдээ яг таг тодорхойлж, гэрээ хэлэлцээрүүд байгуулан, үр өгөөжийг нь улам баяжуулах хүсэл эрмэлзлэлтэй байгаа. Түүнчлэн бид хамтын ажиллагааг эрчимжүүлэх нэгэн шинэ ажлыг санаачлан өрнүүлж эхлээд байгаа нь 1966 онд болж өнгөрсөн Зөвлөлт Монголын оюутан залуучуудын их наадмын 50 жилийн ойн хүрээнд АБНУ-ын Горно-Алтайска хот, Горно-Алтайн улсын их сургууль, сэтгүүлчдийн холбоо болон бусад байгууллагууд Монголын нэр бүхий байгууллагуудтай хамтарч Орос Монголын оюутан залуучуудын чуулга уулзалтыг ирэх оны өдийд Алтайн Бүгд найрамдах улсын Манжерок суурин болон аялал жуулчлалын бүс нутагт зохион байгуулах явдал юм. Энэ үйл явдалд залуучууд оюутны төлөөлөл олноор оролцож, нийгэм соёл, боловсролын болон бусад чиглэлээр мэдээлэл солилцох, сонирхолтой бусад ажлуудыг зохион байгуулахаар төлөвлөгдсөн бий. Газар газраас олон оюутнууд, багш нар сэтгүүлчид, судлаачид хүрэлцэн очиж, үндэснийхээ түүх соёлын талаар баялаг мэдээллүүдийг түгээх нь дамжиггүй.

- Өмнө нь та Монгол оронд, тэр дундаа энэ нутагт ирж байсан уу?

- Би энэ нутагт ч Монгол оронд ч анх удаагаа ирж байна. Чухам тийм болохоор надад бүх юм үлэмж сонирхолтой, бас их таалагдаж байна. Хүмүүсийнх  нь элэгсэг, нээлттэй зан байдал надад тун таатай сэтгэгдэл төрүүлж байна. Энэ дундаас сонирхолтой холбоо харилцаа тогтоох боломжуудыг эрж олох, улмаар цаашдын хамтын ажиллагааг амжилттай өрнүүлэх сайхан завшаан ч олдож байна. Саяхнаас манай хоёр улс хоорондоо визгүй зорчих болсон нь бидэнд аятай боломжийг бий болгосон. Энэ нь цаашид Монгол орныг Орос оронтой эгээ адилхан цэцэглэн хөгжихөд түлхэц болох нэгэн чухал хүчин зүйл болно гэж бодогдож байна.  Танай Ховд их сургууль болон Монголын үндэсний томоохон сургуулиудийн алинтай нь ч адилхан өргөн хүрээнд хамтран ажиллахад бид бэлэн. Бидэнд аливаа санал тавих нь чөлөөтэй гэдгийг хэлэх байна.

- Ховд их сургууль болон танай сургуулийн харилцаа хамтын ажиллагаа цоо шинэ зүйл биш гэж бодож байна?

- Тэгэлгүй яахав. Манай сургууль болон Ховд их сургуулийн хооронд урд нь тогтоосон харилцаа, хамтын ажиллагааны суурь бий. Хуучны энэ харилцаагаа л цаашид сэргээн үргэлжлүүлж байгаа юм.

- Нэгэнт ийм боломж олдсоныг ашиглаад та бас эрдэм шинжилгээний хуралд оролцохын дашрамд манай Ховд их сургуулийн удирдлагатай уулзаж, хамтын ажиллагааны чиглэлээр болон бусад ажил хэргийн яриа хэлэлцээ өрнүүлсэн байх гэж бодно? 

- Тиймээ бид сургуулийн удирдлагатай уулзаж санал солилцсон. Ховд их сургуулийн захирал Ж.Янжмаа болон бусад удирдах ажилтнууд эрдэм шинжилгээний хурлын үеэр өрнөсөн бүхий л үйл ажиллагаануудад тухайлбал нээлтийн болон хаалтын нэгдсэн хуралдаан, салбар хуралдаанууд тэрчлэн зочид, оролцогчдод зориулсан оюутнуудын урлагийн тоглолт, соёлын арга хэмжээ гээд бүгдэд нь өөрийн биер байлцаж, зочид төлөөлөгчидтэйгээ нөхөрсөг харилцаа өрнүүлж байсан нь бидэнд их таалагдсан. Бас үндэсний түүх соёлын өвөрмөц үзмэрүүдийг үзэж, зусланд зочилж, Монгол үндэсний гэр музейг үзэж сонирхсон маань маш сонирхолтой байлаа. Байгалийн сайханд аялах завшаан ч бас олдсоныг орхиж болохгүй гэж санана. Энэ бүхний дараа бүх зочид хоорондын хамтын нөхөрлөлдөө сэтгэл хангалуун үлдэж, цаашдын үүрэг ролио  ухамсарлах тал дээр ч нэгийг бодоцгоосон гэж санагдаж байна.

- Аялал экскурсын үед яг юу нь илүү сонирхолтой байв? Энэ тухай сэтгэгдлээ хуваалахгүй юу?

- Бид хотын зах хэсэгт очсон. Тэр газрыг чухам юу гэж нэрлэдэгийг би мэдэхгүй байна л даа. Тэнд надад хамгийн сонирхолтой байсан зүйлүүд гэвэл дэлгээтэй гэр үзмэрүүд. Тэдгээр нь бүгд үндэсний ахуй, заншлыг харуулсан байсан. Тэнд бас биднийг үндэсний хоолоор дайлсан. Миний хувьд монгол хонины махыг анх удаа идэж үзэж байгаа болохоор тун сонин байсан. Тэрхүү зоогийг задгай гал дээр хээрийн чулуугаар зуух хийж болгож байсан нь бүүр ч сонирхолтой байв.

- Манай Ховд хот болон баруун Монгол нутгийн талаар ямар сэтгэгдэлтэй буцаж байна даа?  

- Үнэхээр тааламжтай, үнэхээр тааламжтай. Ховд хотыг би том хот гэж хэлэхгүй ч манай Горно – Алтайска хоттой зарим талаараа төстэй гэж болно. Өдөр өдрөөр цэцэглэн хөгжиж, асар удахгүй илүү их өргөжиж тэлсэн, илүү их үзэсгэлэнтэй хот болно гэж бодож байна.

Ярилцсан Г.Төрмөнх  

Нийслэлд явагдсан Ховд аймгийн өдрүүдийн тухай “алаг, тарлан” сэтгэгдэл

Ho surt 1Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод баруун хязгаарын Ховд аймгийг сурталчилах өдрүүд энэ есдүгээр сарын 10-аас 14 –ны өдрүүдэд амжилттай зохион байгуулагдан өндөрлөжээ.

Эх сурвалжуудын мэдээлснээр энэ арга хэмжээнд Ховд аймгаас 600 гаруй хүний бүрэлдэхүүн бүхий өргөн төлөөлөл оролцсон, Чингисийн талбайд болсон нээлтэн дээр 17 сумынхны үндэсний хувцсаараа гоёсон жагсаал, урлагийн тоглолт, уран зураг, гэрэл зураг, ном, музейн үзмэрийн үзэсгэлэн, “Өндөр Алтайн аялгуут дуулал” тоглолт, “Ховд аймаг- Хөгжлийн баруун үүд” нэртэй  хэлэлцүүлгүүд өрнөж, төрийн шагналт, ардын жүжигчин Ж.Чулууны нэрэмжит алтангадас одонт Хөгжимт драмын театрын уран бүтээлчид Н.Сүхдоржийн зохиол “Галдан бошигт хаан” туульсын дуулалт жүжгээ тоглож, “Ховдод үйлдвэрлэв” нэрийн дор аймгийн жижиг дунд бизнес эрхлэгчид, гар урлал, газар тариалан эрхлэгчдийн үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний үзэсгэлэн худалдаа, мөн театрын уран бүтээлчдийн “Алтайн эгшиглэн” концерт, ардын авъяастнуудын “Цаст Алтайн домог” тоглолтууд ч болсон гэнэ.

Hovd surt UB 1

Олон овог угсаатнууд аж төрөн амьдардаг, нийслэл болон төв хэсгээс алслагдсан зэрэг онцлогоосоо шалтгаалан бас ч гэж бусдын сонирхолыг өдөөх зүйлүүд манай аймагт бий. Намрын энэ цагаар өөр нутаг орнуудад тэр бүр тариалдаггүй тарвас, шар төмс зэрэг ургацын дээжээс эхлээд бараа бүтээгдэхүүнүүд, угсаатны өвөрмөцийг илтгэсэн бүтээл туурвилын зүйлсүүд нь нийслэлчүүдэд сонин байх нь ч магад.

Ho surt 2

Гагцхүү ийм нөөц боломжоо хэрхэн ашиглаж чадсан бол? Зарим хэсгийн ярьж хэлж байгаагаар бол эл арга хэмжээнд төлөөллүүдийг тэгш хийгээд бүрэн дүүрэн оролцуулах талаараа учир дутагдалтай болсон бололтой. Юу гэвэл бидэнд ирсэн мэдээллээр Ховд аймгийг Улаанбаатар хотод сурталчилах үйл ажиллагааны бэлтгэл болон зохион байгуулалтыг хариуцах үүрэг хүлээсэн ажлын хэсэгт хандаж, тус аймгийн соёл, мэдээллийн чиглэлийн төрийн бус байгууллагууд холбоодуудыг нэгтгэсэн “Соёл уран бүтээлийн зөвлөл”-өөс энэхүү арга хэмжээнд Ховд аймагт бүтээж туурвиж буй уран бүтээлчдыг зохион байгуулалтайгаар төлөөллүүлэн оролцуулж, бүтээл туурвилыг нь нийслэлд сурталчилах дэлгэн үзүүлэх талаар тодорхой санал боловсруулж өргөн барьсан боловч уг саналыг ажлын хэсэг үл ойшоож, тэднийг оролцуулах нь бүү хэл хүлээн авч санал ч солилцоогүй гэнэ.

Тодруулбал “Соёл уран бүтээлийн зөвлөл”-өөс өргөн барьсан бичигт өгүүлэхдээ:

            “Аймгийн уран бүтээлийн холбоодоос ирүүлсэн саналыг үндэслэн, Ховд аймгийг нийслэл Улаанбаатар хотод бүрэн хэмжээгээр сурталчилах арга хэмжээнд уран бүтээлийн холбоод болон уран бүтээлчдийн оролцоог дараах байдлаар хангаж, зохион байгуулах саналтай байна.

            Үүнд:

  Нэг:  Аймгийн зохиолчдын байгууллага (МЗЭ-ийн Алтай салбар), Зураач урчуудын холбоо, Хөгжмийн зохиолчдын холбоод тус тусын уран бүтээлчдийн бүтээлээс бүрдсэн бие даасан үзэсгэлэн гаргах боломжийг бүрдүүлэх

            Хоёр: Үзэсгэлэн болон уран бүтээлийн холбоодын үйл ажиллагааг сурталчилах ажлыг хариуцуулж, холбоо бүрээс 2-3 хүнийг Улаанбаатар хотод ажиллах хүмүүсийн бүрэлдэхүүнд оруулж ажиллуулах.

            Гурав: Зохиолч уран бүтээлчдэд өөрсдөд нь байхгүй байгаа боловч аймгийн номын санд байгаа ном бүтээлүүдийг үзэсгэлэн дээр дэлгэн үзүүлэх асуудлыг аймгийн “Нийтийн номын сан”-д хариуциулах. Үүнтэй холбоотойгоор нийтийн номын сангаас аймгийн зохиолч, уран бүтээлч, ном бүтээл туурвигчдын бүртгэл гаргаж, тэдгээрээс өөрсдөд нь байхгүй боловч номын санд хадгалагдаж байгаа ном бүтээлүүдийг нь асууж жагсаалт гарган, зохион байгуулах.

            Дөрөв: Энэ үеэр Улаанбаатар хотод бие даасан уран бүтээлийн үзэсгэлэн, тайлан тоглолт зэргийг зохион байгуулах саналтай уран бүтээлчид байгаа бөгөөд энэхүү санаачлагыг нь хөхиүлж, аймаг сурталчилах арга хэмжээний хүрээнд дэмжлэг үзүүлэх

            Тав: Ховд аймгийн уран бүтээлчдийн 2015 онд шинээр хэвлүүлэхээр зэхэж буй ном, хөгжмийн болон уран зургийн томоохон бүтээл зэрэг онцгой ач холбогдол өгөхүйц шинэ бүтээлийн талаар  сурталчилан мэдээлэх ажлыг хөтөлбөрт оруулж дэмжих

            Зургаа: Ховд аймгийн уран бүтээлийн байгууллагуудын үйл ажиллагаа, болон бүтээл,  туурвилийг төвийн хэвлэл мэдээллээр сурталчилах, судлаачид сонирхогч, олон нийт хийгээд уран бүтээлчдийн харилцаа холбоог өргөтгөхөд чиглэгдсэн тусгай арга хэмжээг уран бүтээлийн холбоод болон Соёл уран бүтээлийн зөвлөлийн саналын дагуу зохион байгуулах

            Эдгээрийг дэмжиж, хөтөлбөрт хамруулан, хамтарч ажиллана уу !” хэмээсэн байна.

            Гэсэн ч дээр дурьдсанчилан ажлын хэсгийнхэн энэхүү саналыг хүлээн авч, Соёл уран бүтээлийн зөвлөл болон аймгийн уран бүтээлийн холбоод, тодруулбал Ховд аймгийн зураач уран бүтээлчдийн холбоо, Монголын зохиолчдын эвлэлийн Ховд дахь “Алтай” салбар, Хөгжмийн зохиолчдын холбооны тус аймаг дахь салбаруудын төлөөлөлтэй харьцсангүй, тэдний төлөөлөлтэй ямар нэг байдлаар санал бодол солилцсонгүй ажээ. Энэ байдлаас болоод Улаанбаатар хотод болсон уран зураг, фото зураг, номын үзэсгэлэн дээр Ховд аймгийн шилдэг зураачдын бүтээл дэлгэгдсэнгүй, Зохиолчдын зарим ховор чухал номууд ч тавигдсангүй бололтой. Дээрх холбоодын гишүүд уран бүтээлчдийн төлөөллөөс манай редакцид хандсаны дагуу бид үүнийг нийтлэж байгаа бөгөөд тэд хэлэхдээ “уул нь бидний саналыг хүлээж аваад хамтарч ажилласан бол Ховд аймгийг нийслэлд сурталчилах өдрүүд арай илүү амьдлаг хийгээд ач холбогдолтой болох байсан болов уу гээд эл явдал бол өнөөгийн манай Засаг төрийнхний аливаа асуудалд хандах хандлага ямар байдгийг харуулж буй нэг хэлбэр нь юм” хэмээн яльгүй ёжолсон үгийг ч цухуйлгаж байв. 

            Ho surt 4

Нийслэл Улаанбаатар хотод Ховд аймгийн өдрүүдийг зохион байгуулахад батлагдсаны дагуу орон нутгийн төсвөөс 60.0 сая төгрөг зарцуулсан ба аймгийн бүх сумууд зардлаа өөрсдөө гаргасан. Нэг сум дунджаар 10.0 сая төгрөг зарцуулсан гээд бодоход нийтдээ 300.0 орчим сая төгрөгийг энэ арга хэмжээнд зориулсан тойм тооцоо гарч байна. Төдий хэмжээний зардал гаргаж зохион байгуулсан томоохон арга хэмжээний хүрээнд Төрийн ордонд болсон “Ховд аймаг хөгжлийн баруун үүд” хэлэлцүүлэг, Ховдод үйлдвэрлэв бүтээгдэхүүний үзэсгэлэн худалдаа,мөнхүү бидний дээр өгүүлсэн Ховдын уран бүтээлчид, туурвигчдын бүтээлийн үзэсгэлэн зэрэг нь бусад арга хэмжээтэй харьцуулахад байнга болдоггүй шинэлэг гэж хэлж болохоор зүйлүүд юм.

            Бүтээгдэхүүний үзэсгэлэн худалдаанд гэхэд л аймгийн Хөдөлмөрийн хэлтсээс зохион байгуулсны дагуу 20 гаруй аж ахуйн нэгж, өөрсдийн үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнээрээ оролцжээ. 

            Тэгэхээр Ховд аймгийн нийт ард олон энэхүү зохион байгуулалттай арга хэмжээнээс нэлээд үр дүн хүлээнэ гэсэн үг.  Төр Засгийнхны бодож төлөвлөж, хийж хэрэгжүүлж байгаа энэ мэт аливаа үйл ажиллагаанаас үр өгөөж, ашиг тусыг нь хүлээж, тооцож, шаардаж сураагүй болохоор Ховд аймгийн иргэдийн “хувьд үр дүн тооцох” тухай бодол санаа, хүсэл зориг байхгүй л байгаа болов уу ! Иймэрхүү бодол санаатай хүмүүс олон байгаа гэдгийг үгүйсгэхгүй л дээ. Гэхдээ бодож санаж байгаагаа хэрэгжүүлэх нөхцөл нь хомс болохоор дотроо бодоод ч юм уу, хоорондоо яриад өнгөрдөг нь үнэн шүү дээ. 

            Хэдийгээр Улаанбаатар хотод өрнөсөн үйл ажиллагааны тухай төвийн болон орон нутгийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр мэдээлэгдсэн ч энэ нь зөвхөн өнгөц, сурталчилгаа төдий л зүйлүүд юм. Дээрээс нь Ховд аймгийн ганц ч хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл газар дээр нь очиж тус арга хэмжээг ажиглаж, судалж, сурвалжлаагүй гэдгийг хэлэх нь зөв байх.               

            Ховд аймгийг нийслэлд сурталчилах өдрүүд хөтөлбөрийн дагуу явагдаж байх хооронд төвийн ТВ, сонин, цахим сайтуудаар аймгийн Засаг даргын хэд хэдэн ярилцлагууд олны хүртээл болсон. Засаг дарга эдгээр ярилцлагууддаа “Ховд аймаг сүүлийн жилүүдэд маш эрчимтэй ажиллаж, хөрөнгө оруулалтын талаар баримтлах бодлого, хөгжлийн стратеги төлөвлөгөө, Ховд хотын хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөөг боловсруулан баталж, томоохон ажлуудыг амжуулсан” тухай ярьжээ. Гэтэл энэ баримт бичгүүдийг батлахын өмнө Улаанбаатар хотод, төрийн ордонд зохион байгуулсан шиг ийм хэмжээний хэлэлцүүлгийг Ховд аймгийн хөгжлийн асуудлыг хөндөж тусгайлан өрнүүлсэнгүй нь харамсалтай. “Ниргэсэн хойно нь хашгирав” гэгч болоод байгаа юм биш биз хэмээн нэгэн иргэн өөрийн бодлыг илэрхийлж байгаатай тааралдсанаа энд дурьдах нь илүүц биш бизээ.

            Бас нэг настан хэлэхдээ “Улаанбаатар хотод Ховд аймгийн хэдэн зуун хүн очиж үйл ажиллагаа зохион байгуулж байгаа гэж сонслоо. Гэтэл телевизээр ганц л хүн ярьж, сонин дээр ганц л хүний ярилцлага гарсан байх юм. Хамт очсон бусад хүмүүс нь үг хэлэх, санаа бодлоо илэрхийлэх боломжгүй байдаг юм болов уу даа хөөрхий” гэснийг ч анзаарахгүй байж боломгүй санагдав.

            Ямар ч асан аймгийн удирдлагууд, төрийн албан хаагчид маань санаачилгатай хандаж, ийм ажлыг зохион байгуулан явуулсан нь сайшаалтай.

            Үүнд оролцсон, хамтран ажилласан хэн бүхэнд талархахгүй байхын аргагүй. Цаашид зохиогдох ийм төрлийн ажлууддаа санаа авч, улам төгөлдөржүүлээсэй гэсний үүднээс зарим нэг шүүмжлэлтэй санаануудыг цухалзуулав.

            Аймгийн удирдлага хийгээд зохион байгуулсан ажлын хэсгийнхэн энэ ажлынхаа талаар дэлгэрэнгүй тайлан тавьж, олон нийт ч гэсэн ажигч гярхай хандаж, “анализ” хийн, зөвийг нь дэмжиж бурууг нь засан сайжруулахад санаа бодлоо нэмэрлэнэ биз ээ.

 

Г.Үнэн

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Чөлөөлөх дайны ялалт ба олон улсын хамтарсан хөтөлбөр

Наймдугаар сарын 26-29-ны өдрүүдэд Улаанбаатар хотод 1945 оны “чөлөөлөх дайн”-ы ялалтын 75 жилийн ойд зориулсан олон улсын томоохон цогц арга хэмжээнүүд өрнөсөн бөгөөд энэхүү хөтөлбөрт манай сонин болон “Шинэ эвлэл” орон нутгийн сэтгүүлчдийн холбоо голлох үүрэгтэйгээр оролцов.

Анх 1913 онд манай редакциас санаачлага гаргаж ОХУ-ын АБНУ-ын сэтгүүлчдийн эвлэл болон Вестник Горно-Алтайска сонины редакцитай хамтран ажиллах хүсэлт илгээж, хэлэлцээр хийснээр уг асуудал амжилттай шийдэгдэж, хамтран ажиллаж эхэлсэн. Хамтын ажилагааны нэг гол хэсэг нь 1939 оны Халхын голын байлдааны ялалтын 75 жил, 1941-1945 оны агуу их эх орны дайны ялалт, түүнчлэн 1945 оны чөлөөлөх дайны ялалтын 70 жил, өөрөөр хэлбэл дэлхийн хоёрдугаар дайнд хүн төрөлхтний шудрага үнэн сэтгэл зүрх ялсны түүхэн сургамжит ойг далайцтай тэмдэглэх, өнөө үеийнхэн болон хойч үед энэ талаар үнэнийг мэдүүлж, өргөн мэдээлэл өгөх зэрэгт чиглэгдэж ирсэн юм.

Улмаар бидний энэхүү хамтран ажиллах санаачлагыг ОХУ-аас хэрэгжүүлж буй тус улс болон Монгол, Хятад зэрэг орнуудын хил орчмын хамтын ажиллагааны хөтөлбөрт хамруулах болсноор тодорхой үр өгөөжтэй үйл ажиллагаануудыг төлөвлөн явуулсаар байна.

Өнгөрсөн хугацаанд бид ОХУ-ын Алтайн хязгаарын сэтгүүлчдийн бэлтгэсэн 30 гаруй томоохон нийтлэлийг орчуулан,  өөрийн сонин цахим хуудас, бусад мэдээллийн хэрэгсэлд нийтлүүлсэн нь урьд өмнө нь орон нутгийн хэвлэл мэдээллийн салбарт бий болоогүй байсан шинэлэг үзэгдэл юм. АБНУ-ын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр ч бидний мэдээ материалууд нийтлэгдэж, олны хүртээл болсооор байна. Тэрчлэн 2015 оны 5 дугаар сард “Горно-Алтайска” хотод болсон агуу их эх орны дайны ялалтад зориулагдсан олон улсын эрдэм шинжилгээний бага хуралд Монголоос Үндэсний их сургуулийн профессор Х.Цэдэв, түүхч доктор Д.Мөнхбат, манай сонины эрхлэгч Г.Төрмөнх нар  оролцож, илтгэл хэлэлцүүлсэн бөгөөд энэ тухай тэмдэглэл нийтлэлүүд ч олонд хүрсэн.  Өнгөрсөн өдрүүдэд Улаанбаатар хотод болсон үйл явдал нь дээрх ажлын үргэлжлэл бөгөөд гурав дахь шатны хэсэгчилсэн хөтөлбөр ажиллагаа ажээ.

Press konper 1

Монголын халуун наран дор хийгээд

Манжерокийн чуулга уулзалт  

Нийслэл хотод явагдсан үйл ажиллагаануудыг Монгол улсын Үндэсний их сургууль, Монгол улсын Батлан хамгаалах яамны дэргэдэх Цэргийн түүхийн хүрээлэн, Улаанбаатар хот дахь ОХУ-ын Шинжлэх ухаан, соёлын төв, ОХУ-ын АБНУ-ын Сэтгүүлчдийн холбоо, “Вестник Горно-Алтайска” сонины редакци, тус улсын Худалдаа аж үйлдвэрийн танхим, Монголын сэтгүүлчдийн эвлэл, Ховд аймагт төвтэй Монгол улсын “Шинэ эвлэл” орон нутгийн сэтгүүлчдийн холбоо, “Ховдын толь” сонины редакци хамтран зохион байгуулсан.

ОХУ-аас АБНУ-ын Сэтгүүлчдийн холбооны дэд дарга, “Вестник Горно-Алтайска” сонины эрхлэгч Алексей Сергеевич Ивашкин, мөн тус улсын Худалдаа аж үйлдвэрийн танхимын дэд дарга Андрей Жуков нар хүрэлцэн ирсэн бөгөөд хөтөлбөрийн дагуу хэвлэлийн бага хурал, чөлөөлөх дайны ялалтын ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний  хурлууд явагдаж, талуудын төлөөлөгчид Монгол улсын Засгийн газраас шийдвэр гарган тэмдэглэж буй хөтөлбөр арга хэмжээнүүдэд мөн оролцов.

Энэ хүрээнд бас нэг чухал үйл ажиллагаа өрнөсөн нь 9 сарын 26-ны өдөр Монголын Үндэсний их сургууль дээр Монгол Оросын залуучуудын “форум” чуулганыг  2016 онд Алтайн Бүгд найрамдах улсад зохион байгуулах тухай хэлэлцээр хийгдэж, улмаар меморандум буюу санамж бичигт гарын үсэг зурсан явдал юм.

Эл үйл ажиллагаа нь анх 1966 онд АБНУ-ын Манжерок тосгонд болсон “Зөвлөлт Монголын Залуучуудын анхдугаар их наадам”-ын 50 жилийн ойд зориулагдах бөгөөд зохион байгуулагчдаар меморандумд гарын үсэг зурсан хоёр талын байгууллагууд болох ОХУ-ын Алтайн Бүгд найрамдах улсын Сэтгүүлчдийн эвлэл, Горно-Алтайска хотын Улсын их сургууль, “Вестник-Горно Алтайска” сонины редакци, тус улсын Худалдаа аж үйлдвэрийн танхим, Горно-Алтайска хотын захиргаа, Залуучуудын холбоо, Монгол улсын Үндэсний их сургууль, Монголын сэтгүүлчдийн эвлэл, “Шинэ эвлэл” орон нутгийн сэтгүүлчдийн холбоо, Ховд аймаг дахь   “Ховдын толь” сонины редакцууд ажиллахаар болов.

Гарын үсэг зурах ёслолын үйл ажилагааны үеэр ОХУ-ын АБНУ-ын сэтгүүлчдийн холбооны дэд дарга Алексей Сергеевич Ивашкин хэлэхдээ “хоёр улсын залуучуудын форум, фестивалыг хамтран зохион байгуулах энэ чухал үйл ажиллагааг анх санаачилагчид нь Оросын талаас “Вестник Горно-Алтайска” сонин, Монгол талаас Ховд аймаг дахь “Ховдын толь” сонины редакцууд юм” гэдгийг онцолж байлаа. Мөн энэхүү чуулга уулзалтын тухай хэлэлцээрийн үеэр Ховд аймаг дахь Ховд их сургуулийн оюутан залуусыг уг арга хэмжээнд хамруулан оролцуулах явдлыг “Ховдын толь” сонины эрхлэгч Г.Төрмөнхөд Үндэсний их сургуулийн удирдлага болон эрдэмтдийн зүгээс санал болгосон бөгөөд эрхлэгч ч дуртайяа хүлээн авсан юм.

SANY0045

Түүнчлэн Алекскей Сергеевич гарын үсэг зурах ёслолын өмнөх хэвлэлийн бага хурлын үеэр  хэлэхдээ “1966 онд АБНУ-ын нутаг Манжерок тосгонд болсон Зөвлөлт Монголын залуучуудын анхны их наадмын 50 жилийн ойд зориулсан үйл ажиллагаанууд “Оросын болон Алтайн Бүгд найрамдах улсын эрдэмтэд, сэтгүүлчдийн анхаарлын төвд байгаа гэдгийг дамжуулахад таатай байна. Энэ хүрээнд бид Оюутан залуучуудын чуулга уулзалт зохион байгуулахаар төлөвлөж байна. Бидний энэ удаагийн уулзалт, эх орны дайны ялалтын 70 жил, Зөвлөлт, Монголын цэргийн хүчээр 1945 оны есдүгээр сард Дэлхийн хоёрдугаар дайныг ялалтаар өндөрлүүлсний 70 жилийн үеэр зочломтгой Монгол нутаг дээр болж байна. Энэхүү үйл явдалд зориулагдан “Монголын халуун наран доор” нэртэй хоёр хэсгээс бүрдсэн түүхэн тэмдэглэлийн ном хэвлэгдэн гарлаа. (уг номыг өөрөө бичиж бэлтгэн хэвлүүлжээ) Нэгдүгээр хэсэг нь 1939 оны Халхын голын байлдаан, 1941-1945 оны немцийн фашизмийн эсрэг Зөвлөлтийн ард түмний шудрага дайны үед үзүүлсэн Монголын ард түмний сэтгэл харамгүй, буцалтгүй тусламжид зориулагдсан юм. Хоёрдугаар хэсэг нь Японы эсрэг Зөвлөлт, Монголын зэвсэгт хүчний ялалтанд зориулагдсан юм” гэсэн бол түүхч Андрей Жуков “Бид бол 70 жилийн өмнө Монгол улс, Орос улсын эрх чөлөөг хамтран хамгаалж чадсан тэр баатруудын үр хүүхэд, ач, зээ нар нь билээ. Миний өвөө Андрей Семенович Жуков чөлөөлөх дайны үеэр Монголын дайчидтай мөр зэрэгцэн тулалдаж явсан юм. Харамсалтай нь түүхийн энэ үе хангалтгүй судлагджээ. Иймээс 2014-2015 онд хоёр улсын нутаг дэвсгэр дээр зохион байгуулагдсан янз бүрийн эрдэм шинжилгээ, судалгаа мэдээллийн арга хэмжээнүүдийг зохион байгуулах, санхүүжүүлэхэд оролцохоор болсон юм” гэлээ.

1939 оны Халхын голын үйл явдал 1941-1945 оны эх орны дайн мөн 1945 онд дэлхийн хоёрдугаар дайныг ялалтаар өндөрлүүлсэн үйл явцын үнэ цэнэ ач холбогдлыг залуу хойч үед бодитоор ойлгуулах, ач холбогдлыг нь ямар нэг өнгөлөн далдлалтгүйгээр ухааруулах явдал даяршлын эрин үед улам бүр чухал болж ирж байна.

Энэ удаад хийгдэж буй эрдэм шинжилгээний бага хурал нь цуврал гурван арга хэмжээний төгсгөлийнх нь юм. Нэгдүгээр шатных нь өнгөрсөн жил болсон бөгөөд 1939 оны Халхын голын дайнд Монгол Зөвлөлтийн цэрэг ялсны 75 жилийн ойд зориулагдсан бол хоёр дахь шатных нь агуу их эх орны дайны ялалтын 70 жилийн ойд, харин энэ удаагийн арга хэмжээ бол чөлөөлөх дайн буюу дэлхийн хоёрдугаар дайныг хүн төрөлхтний шудрага сэтгэлийн ялалтаар өндөрлүүлсэн түүхэн үйл явдлын 70 жилийн ойд зориулагдаж байгаа юм Эдгээр бүхий л арга хэмжээнүүдийн талаар www.pero-altai.ru цахим сайтад дэлгэрэнгүй мэдээлдэг. Тэрчлэн Ховд аймгийн сэтгүүлч г.Төрмөнхийн эрхлэдэг “Ховдын толь” сонин болон www.tsahim-toli.mn сайтаар ч олон удаа мэдээлэл бичигдэж, орчуулагдаж нийтэд хүрснийг тэмдэглэхэд таатай байна хэмээн МҮИС-ийн профессор Х.Цэдэв, доктор Д.Мөнхбат нар ярьсан.  

Тэрээр сэтгүүлч Г.Төрмөнх хэлэхдээ “өнгөрсөн хугацаанд бид ОХУ-ын Алтайн хязгаарын сэтгүүлчдийн бэлтгэсэн 30 гаруй томоохон нийтлэлийг орчуулан,  өөрийн сонин,  цахим хуудас, бусад мэдээллийн хэрэгсэлд нийтлүүлсэн нь урьд өмнө нь орон нутгийн хэвлэл мэдээллийн салбарт бий болоогүй байсан шинэлэг үзэгдэл юм. АБНУ-ын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр ч бидний мэдээ материалууд нийтлэгдэж, олны хүртээл болсооор байна. Тэрчлэн 2015 оны 5 дугаар сард “Горно-Алтайска” хотод болсон агуу их эх орны дайны ялалтад зориулагдсан олон улсын эрдэм шинжилгээний бага хуралд Монголоос Үндэсний их сургуулийн профессор Х.Цэдэв, түүхч доктор Д.Мөнхбат болон миний бие оролцсон ба энэ дашрамдаа Манжерокийн оюутан залуусын чуулга уулзалтын талаар анхны саналаа солилцсон” гэсэн юм

SANY0042

Чөлөөлөх дайны ялалтыг тэмдэглэх нь

тусгаар тогтнолоо хүндэтгэж буй хэрэг 

           9 дүгээр сарын 27-ны өдөр Монголын үндэсний их сургуулийн хуралдааны танхимд явагдсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралд тус сургуулийн удирдлагууд, ОХУ-аас ирсэн зочид, тэрчлэн Улаанбаатар хот дахь Оросын Соёл, шинжлэх ухааны төвийн захирал Михайлов дагалдах хүмүүсийн хамт, Монголын сэтгүүлчдийн эвлэлийн Ерөнхийлөгч Б.Галаарид, Батлан хамгаалах яамны дэргэдэх Цэргийн түүхийн хүрээлэн, Шинжлэх ухааны академи болон их сургуулиуд түүнчлэн бусад газруудын эрдэмтэн, судлаачид оролцов.

            Хуралдааныг МҮИС-ын дэд захирал Ш.Батмөнх нээж, АБНУ-ын Сэтгүүлчдийн холбооны дэд дарга Алексей Ивашкин, Оросын СШУ-ны төвийн захирал, элчин зөвлөх Михайлов, Монголын сэтгүүлчдийн холбооны Ерөнхийлөгч Б.Галаарид нарын хүмүүс үг хэлэв.

Нийт 20-оод илтгэл хэлэлцэгдсэн бөгөөд Монголын үндэсний их сургуулийн Монгол судлалын төвийн захирал, түүхч Д.Мөнхбат, Цэргийн түүхийн хүрээлэнгийн судлаач доктор Ганболд нарын зэрэг нэн чухал асуудлыг хөндсөн илтгэл тавигсад цөөнгүй байв.

Доктор Ганболдын илтгэлд Чөлөөлөх дайны түүхэн ач холбогдол нь тухайн үед болсон “Ялтын гэрээ”-гээр Монгол улсын “статус ково”-г Хятад зэрэг улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, тусгаар тогтнолыг баталгаажуулахад түүхэн асар том нөлөө үзүүлсэн хэмээн дүгнэсэн бол доктор Д.Мөнхбат энэ асуудлыг улам нарийвчлан авч үзэж, тухайн үеийн Орос, Хятадын улс төрчдийн харилцаа, гурван улсын улс төрийн нөхцөл байдал, түүнчлэн хадгалагдаж үлдсэн мөрт огт ил гараагүй түүхэн далд баримтуудад тулгуурлан тайлбарлаж, дүгнэлт өгсөн юм.

1944 оны хоёрдугаар сард Крымын хойгийн Ялт хэмээх багаахан хотод болсон ЗХУ, Америк, Английн төрийн тэргүүнүүдийн хэлэлцээр буюу “Ялтын гэрээ”-ний үед БНМАУ буюу гадаад Монголын тусгаар тогтнолыг Хятадын Засгийн газраар зөвшөөрүүлэх асуудлыг Оросын зүгээс буюу Иософ Сталины зүгээс оруулж, энэ асуудлыг дэвшүүлэн хэлэлцүүлэх үүргийг тохиролцооны үндсэн дээр Франклин Рузвельтэд даалгажээ. Учир нь Сталин өөрөө энэ асуудлыг Хятадад тулгах боломжгүй байсан. Яагаад гэвэл тэр үед Орос Хятад хоёр бие биенийхээ дотоод хэрэгт үл оролцох гэрээ байгуулсан байсан.  Хэлэлцээр дээр Рузвельт уг асуудлыг оруулж, бусад талууд дэмжсэнээр Монголын тусгаар тогтнолыг Хятадаар хүлээн зөвшөөрүүлэх заалт батлагдсан байна. Үүний дараа Москвад Сталин болон Чан Кай шигийн хүү Чан Цзян го нарын хооронд болсон. Уулзалтын үеэр уг асуудал хүчтэй сөхөгдөж, туршлагатай хатуу байр суурьтай улс төрчийн хувиар Сталин Хятадын Засгийн газар асуудлыг яалт ч үгүй хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болгож чадсан бөгөөд 1945 оны 10 сарын 20-нд Монголын тусгаар тогтнолын асуудлаар Монголын бүх ард түмний санал асуулга явагдаж, тусгаар тогтноно гэсэн 100 хувийн санал гарснаар асуудал шийдэгдэжээ. Улмаар 1945 оны 8 сарын 14-нд Орос Хятадын хооронд Монголын тусгаар тогтнолыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч баталгаажуулсан тухай нот бичиг солилцсон. Дараа нь Хятадын Засгийн газрын тэргүүн Чан Кай Ши Гоминданы намын хурал дээр эл асуудлыг тайлбарлахдаа “Гадаад Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй байлаа. Ядахдаа бид үүнийг зөвшөөрснөөрөө зүүн хойд Хятадыг гадаад Монголоор сольж авлаа” хэмээн мэдэгдсэн зэрэг түүхэн баримтат үйл явцуудыг гаргаж, тавьсан нь нэн чухал зүйл байлаа

Тэрчлэн уг хуралдаанд “Ховдын толь” сонины эрхлэгч сэтгүүлч Г.Төрмөнх Халхын голын болон чөлөөлөх дайнд оролцож, хувь нэмрээ оруулсан хязгаар нутгийн ахмад дайчдын тухай, мөн орон нутаг дахь сурвалжуудыг илрүүлэн судлахын ач холбогдлын талаар хөндсөн илтгэлийг хэлэлцүүлсэн нь бас нэг онцлог сэдэв байсан.

Мөн МҮИС-ийн багш ОХУ-ын Бийскийн Боловсролын акедемийн аспирант, Алимаа, Сарантуяа, Мөнхбат, Уранчимэг нар эх орны болон чөлөөлөх дайнтай холбоотой зохиогдсон яруу найраг, дуу, бусад уран зохиолын бүтээлүүдэд анализ хийсэн сонирхолтой илтгэлүүд, цэргийн түүх судлаач доктор Баярмагнай Чөлөөлөх дайнтай холбоотой олон улсын улс төрийн нөхцөл байдал, геополитикийн асуудлуудыг хөндсөн чухал илтгэлүүдийг хэлэлцүүлсэн.

Чөлөөлөх дайны ялалтын 75 жилийн ойн хүрээнд Улаанбаатар хотод болсон үйл ажиллагаанууд цаашид ч шинэ шинэ агуулгаар баяжин үргэлжилж, оролцогч талууд улам нягт хамран ажиллах чин эрмэлзлэлтэйгээр энэ удаагийн хөтөлбөр өндөрлөсөн юм.

Терьентев Валад (Монголын Үндэсний их сургуулийн аспирант, сэтгүүлч, түүхч) 

Бүхий л фронтоороо дайсантай тулалдсан

Ялалтын 70 жил - Хамтын ажиллагаа

Pobedi 18

Тэмдэглэлт ойн арга хэмжээний өмнөх өдөр Горний Алтайн Улсын их сургууль дээр 1939 оны Халхын голын байлдааны ялалтын 75 жилийн ой, 1941-1945 оны агуу их эх орны дайнд немцийн фашистуудыг бут цохиход Монголын ард түмний үзүүлсэн тусламжийн тухай сэдвийг голчилсон олон улсын эрдэм шинжилгээний хоёр дахь удаагийн хуралдаан болов.

Хуралдаанд Монгол улсын Үндэсний их сургуулийн профессор Наваанзоч Х.Цэдэв, нэрт түүхч Дашдоржийн Мөнхбат, Монгол улсын “Ховдын толь” сонины ерөнхий редактор Гонгоржавын Төрмөнх нар хүрэлцэн ирж оролцлоо. Мөн эл хуралдаанд Горний Алтайн улсын их сургуулийн аспирантууд, Монголын үндэсний их сургуулийн ахмад багш Владислав Терентьев. Хятад улсын Шинжааны их сургуулийн хятад хэлний багш Ян Цзяо, түүхийн шинжлэх ухааны доктор Николай Модоров, Горний Алтай хотын нэгдүгээр дунд сургуулийн түүхийн багш Игорь Николаев нарын судлаач эрдэмтэд тус тусын илтгэл мэдээллийг бэлтгэж хэлэлцүүлсэн.

Хуралдааныг Горно-Алтайн их сургуулийн эрдэм шинжилгээ, инновацийн асуудал хариуцсан дэд захирал Юрий Табакаев нээж үг хэлэв. Тэр хэлсэн үгэндээ 1945 оны 5 сарын 9-нд болсон ялалтын баярыг Ойрат тур хотод /тухайн үед Горний Алтай хотыг ийнхүү нэрлэдэг байв/ хэрхэн тэмдэглэж байсныг дурсан үгүүлж, энэ нь Оросын иргэн бүрийн амьдралд тохиолдсон хамгийн чухал тэмдэглэлт үйл явдал болсон гэдгийг чухалчилан дурьдав. Дараа нь хуралдаанд оролцогчдад хандан Алтайн Бүгд Найрамдах улсын хүндэт иргэн, тус улсын ахмад дайчдын зөвлөлийн дарга, ахмадуудын эрхийг хамгаалах хорооны дарга Борис Алушкин мэндчилгээ дэвшүүлсэн.

Түүхч Дашдоржийн Мөнхбат илтгэлээ “Монголын улаан арми 1941-1945 оны агуу их эх орны дайнд” хэмээн нэрлэжээ. Тэрээр хэд хэдэн тоон баримтуудад судалгаа анализ хийсэн ба түүний дүгнэлтээр Монгол орон даяар “Хувьсгалт Монгол” танкийн цувааг бүрдүүлж “Монгол ард” нисэх онгоцны эскадрилыг байгуулан Зөвлөлтийн улаан армид бэлэглэхийн зэрэгцээ Улаан армид туслах тусламжийн санд 65.0 сая төгрөг, 100.0 мянган доллар, 300.0 килограмм алтыг хуримтлуулан илгээсэн байна. Тэрчлэн морин цэргийн анги нэгтгэлүүдэд 800.0 мянга гаруй агтыг бэлтгэж, тусламжаар нийлүүлсэн, Монгол хонь, тэмээний ноосыг боловсруулан, оёж, үйлдвэрлэсэн олон мянган шинелийг фронтод илгээсэн нь зөвлөлтийн цэрэг, офицер, генералуудын таван хүн тутамд нэг шинель ногдож байсан байна. Эдгээр тусламж нь буцалтгүй байснаараа хожим ямар ч үнэ төлбөр нэхээгүйгээрээ Америкийнхнаас ялгаатай гэсэн юм.

Д.Мөнхбат цааш нь тэмдэглэн хэлэхдээ “Гэсэн ч өнөөдөр японы үзэл суртлын машин  ажилласаар Халхын голд болсон үйл явдал болон Монгол Зөвлөлтийн армийн ялалт, түүнчлэн дэлхийн хоёр дугаар дайн, агуу их эх орны дайны түүхэн ялалтын ач холбогдлыг бууруулах, бүдэгрүүлэн булзайруулах гэсэн хандлага нэлээд ажиглагдаж байна. Үнэндээ бол 1945 оны 8 дугаар сард өмнөд Сахалин, Курилын аралд болсон хэрэг явдлын эцэст япон үнэнд дийлдэн бууж өгсөн. Энэ үед ЗХУ төвийг сахисан байр суурь баримтлаж байсан нь түүхэн үнэн. Гэтэл япончууд одоо болохоор тухайн үед СССР итгэл эвдэж түрэмгийлсэн мэтээр гүтгэх хандлага ихээхэн харагдаж байна. Энэ бол Оросын ард түмний эсрэг, Монголын ард түмний эсрэг зүйл бөгөөд аль 70 гаруй жилийн өмнөх шигээ “солиорол”-д автаж байгаа хэрэг юм. Тиймээс түүхийн судалгааны хүрээнд, дипломат үйл ажиллагааны хүрээнд энэ асуудлыг анхаарлын төвд авах нь чухал хэмээв.

Профессор Д.Цэдэв дэлхийн дайны дараа Гитлерийн эсрэг Европ, Азийн Ялтын бага хуралтай холбогдох асуудлыг хөндсөн “Агуу их эх орны дайнд немцийн фашизмыг бут ниргэх бүх нийтийн үйл хэрэг ба Монгол улс” гэсэн илтгэлдээ мөнхүү Баруун Европын болон АНУ-ын судлаачдын зарим судалгааны бүтээлүүдэд түүхэн баримтыг илт гуйвуулсан, байж боломгүй зүйлүүд байгааг баримтаар няцааж хурц шүүмжилсэн юм.

Монгол улсын Батлан хамгаалах яамны дэргэдэх Цэргийн түүхийн судалгааны хүрээлэнгийн захирал Сотонгийн Ганболдын “Халхын голын дайны судалгаа орчин үед” гэсэн илтгэлийг Алтайн Бүгд Найрамдах Улсын Сэтгүүлчдийн холбооны нэгдүгээр орлогч дарга Алексей Сергеевич толилуулсан. Эрдэмтэн С.Ганболд энэ удаад хүрэлцэн ирж чадаагүй ч ирэх наймдугаар сарын 27-нд Монгол улсын Улаанбаатар хотод болох эрдэм шинжилгээний хуралдаанд заавал оролцоно гэдгээ мэдэгдсэн байна.

Түүнчилэн ихээхэн сонирхолтой илтгэлүүдийн нэг  нь Монгол улсын “Шинэ эвлэл” орон нутгийн сэтгүүлчдийн холбооны тэргүүн Гонгоржавын Төрмөнхийн “Халхыг голын байлдаан болон дэлхийн хоёрдугаар дайнд /агуу их эх орны дайн/ оролцож тулалдсан дайчдын мөрөөр” гэдэг илтгэл байв. Г.Төрмөнх илтгэлдээ 1942-1943 онд Монголын Ховд аймгаас АБНУ-ын Бийск хотод фронтод тусламж хүргэхээр урт замыг туулсан тэмээн жингийн тухай болон Сталинградын дэргэдэх тулалдааны ар талд байж ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн Монгол дайчдын тухай, тэрчлэн Халхын голын байлдаан 1945 оны чөлөөлөх дайнд оролцсон зарим дайчдын тухай урьд өмнө огт нийтлэгдээгүй ховор баримтуудыг толилуулсан нь анхаарал татаж байв. Тэмээн жингээр Сталинградын дэргэд тулалдаж байсан улаан армийн дайчдад бараг 10.0 мянга орчим нэхий дээл, арьсан бээлий, шинель, 20.0 мянган хос эсгий гутал, эсгий, цөөнгүй тонноор хатаасан мах буюу борц хүргэж байсан тухай баримтуудыг үгүүлсэн юм.

Горний Алтайн Улсын их сургуулийн хувьд энэхүү хуралдаан дээр тавигдсан илтгэлүүд нь ихээхэн ач холбогдолтой, дэлхийн хоёр дугаар дайны үед холбогдох урьд өмнө илэрхий болоогүй цөөнгүй баримт, мэдээллийг гаргаж ирсэн нь үлэмж сонирхолтой юм хэмээн түүхийн шинжлэх ухааны доктор Николай Модоров хэлсэн юм. 

Горний Алтай хотын нэгдүгээр сургуулийн түүхийн багш, хичээлийн эрхлэгч Игорь Николаев дайны дараах үеийн хил орчмын харилцаа хамтын ажиллагааны тухай сонирхолтой баримтыг толилуулсан нь тухайн үед тус сургууль дээр Маршал Х.Чойбалсангийн нэрэмжит музей байгуулж байсан тухай юм.

Басхүү дэлхийн хоёрдугаар дайнд немц хийгээд японы түрэмгийлэн халдагсдыг бут ниргэхэд Сталин, Жуков, Чойбалсан нар болон цэргийн бусад жанжид, удирдагчдын гүйцэтгэсэн үүргийн тухай сонирхолтой илтгэлийг аспирант Владислав Терентьева ирүүлснийг Алексей Ивашкин илтгэж, толилуулсан.

Дүгнэлтийн хэлэлцүүлгийн үеэр хуралдаанд оролцсон эрдэмтэд, судлаачид нэг зүйл дээр санал нэгтэй шийдэлд хүрсэн нь энэ талаарх хамтын судалгааг үргэлжлүүлэх зайлшгүй шаардлага байна гэдгийг, тэрчлэн тухайн асуудлын хүрээнд түүхэн үнэнийг гуйвуулсан худал хуурмаг мэдээлэл, элдэв суртал ухуулгын эсрэг нотолгоотой няцаалт өгөх үйлсэд ч хамтран зүтгэхийн чухлыг хуралдааны төгсгөлийн баримт бичигт албан ёсоор тусгах асуудал байлаа.

Хуралдаанд оролцогсод тэр өдрийнхөө орой А.Анохины нэрэмжит үндэсний музейд зочилсон ба Монголын төлөөлөгчид 5 сарын 9-ны өдөр ялалтын баярын албан ёсны арга хэжмээнд төлөөлөгчийн хувиар оролцсон юм.

Бэлтгэсэн Дмитрий Соколов

Гэрэл зургийг Любови Ивашкиной   

“Уулын Алтай”-д өнгөрүүлсэн “ялалтын тамга”-тай өдрүүд

/Тэмдэглэл/

 Нэг: Босго алхсан айлынхаа тухай товчхон үгүүлэх нь

SANY0143

Дэлхийн хоёрдугаар дайны /Аугай их эх орны дайн/ ялалтын 70 жилийн ойг тохиолдуулан Алтайн бүгд найрамдах улсын Горно-Алтай хотод таван сарын 7-8-нд зохион байгуулагдах эрдэм шинжилгээний хуралд оролцох урьдчилсан урилгыг бүүр өнгөрсөн 2014 оны намар 10-н сард надад амаар мэдэгдэж билээ.

Түүнээс хойш бүтэн зургаан сарын хугацаа өнгөрсөн болохоор мөнөөх урилгын тухай бараг л  мартчихсан явтал 4 сарын эхээр АБНУ-ын холбогдох нөхдөөс цахим шуудангаар захидал илгээж,   мөн сарын 25-ны өдөр албан ёсны урилга ирүүлэв. Үүнийг дурьдахын учир нь аливаа ажлыг төлөвлөж зохион байгуулна гэдэг нэг хоёр долоо хоног ч юм уу, сайндаа ганц хоёр сарын өмнө шийдээд бужигнуулчихдаг зүйл биш байваас сая илүү утга учиртай болох тухайд хэн хүнд санаа өгмөөр санагдсаных юм.

 Ингээд 5 сарын 4-ны үүр шөнөөр хилийн дээс алхахаар мордож, мянган километр замыг 22 цагийн турш туулан, Горний Алтай хотод очив.

Оросын хил рүү орж, Кош-Агачийн районоос цааш 40-50 километр алсалмагц алдарт Чуйн хөндий залгаж, байгалийн ер бусын сүрлэг үзэсгэлэнтэй тогтоцыг чимсэн  битүү ногоон ой модон дундуур урагшлах аж. Хааш л харна битүү ойгоор зай завсаргүй хучигдсан давхар давхар уулс, сүрлэг хавцал, тэрхүү уулс хийгээд  хавцлын дундуур угалзран мушгирч улмаа толиорон цэнхэртэх Чуй голын хөндий дагасан дардан зам алсад хөтлөнө.

Зам гэдэг ч зам, байгаль гэдэг ч байгаль, замын дагууд аялал жуулчлалын бяцхан хотхонууд, амралтын газрууд ойр ойрхон тааралдана. Тэрээр эко орчин, эко эдийн засаг, экологийн баримжаат хөгжил гэхчлэн ярьж буй энэ үед тэдгээрийг очоод үзчихэд харамсмааргүй, бас байгальтай харьцаж, тэндээс язгуурлаг, эгэл сайхныг мэдэрч эрчим, хэмнэлээ сэлбэж сэргээе гэвэл энэ мэтийг нүдээр үзэж, чихээр сонсон, сэтгэл хийгээд зургаан мэдрэмжээрээ мэдрэхгүйгээр юун тэр тухай сайрхах хэмээсэн тухайн орчныг “шагших” санаа бодол аяндаа л ургаад ирнэ. Уулын салаа нугачаануудаас цэвэр цэнгэг аршаан булгууд ундарч Чуйн гол хийгээд Катун /Хадан/ мөрнийг тэжээдэг аж.

Энэхэн зуур нэгэн цагт Монголын эзэнт гүрний /Ойрд Монголын/ нутаг асан энэ үзэсгэлэнт газрыг ийнхүү шагшиж, биеийн байцаалтан дээрээ нэгэнтээ хөрш улсын хилийн дээс алхсан гэсэн тамга даруулаад, гадаадын иргэний хувиар зорчиж байна гэхэд битүүхэн харамсах сэтгэгдэл өөрийн эрхгүй цээжнээс ургаж байсныг нуух юун.

Бид “Ахташ” тосгоны наахна байх хотол даярын шүтлэг шингэж, тахилга оршсон, рашаан уснаас хэдэнтээ залбиран хүртээд, тэндээс холгүйхэн нэгэн “дача” буюу амралтын газарт бууж хоолоод цааш мордов. /бид гэдэг маань тэр зүгт аяны дөрөө нийлсэн Ховд нутгийн хоёр бизнесмэн “Алтай номадис” компаний захирал Амараа, мөн бизнесмэн Энхсайхан, мөн хил дээр таарч ганзага нийлсэн Казакстан улсын Павлодор хотын оршин суугч, /Монголын Ховд аймгаас шилжиж очсон/ Болот гуай түүнтэй хамт яваа хоёр хүн гээд бид тавуул юм/ Рашаан булгийн дэргэдийнх нь саглагар хэсэг ой модыг хадаг яндар, олон өнгийн даавуу шуувуугаар нэвсийтэл нь  даржээ. Хаа газрын аяс байдал, аж амьдралд олзуурхан тусгаж авууштай зүйлээс гадна орхиж гээмээр ойлгуулж сануулмаар зүйл бишгүй байдгийн нэг нь энэ юм даа гэсэн бодол эзэмдэв.

Тийнхүү үдшийн бүрийтэй зэрэгцээд мөнөөх алдар суут “Чика Тамин”-ий их давааг давж, улмаар шөнийн талаас өнгөрөх ахуйд Горно Алтай хотод намайг буулгаад хамт яваа нөхөд маань цааш хөдлөв.

SANY0109

Маргааш өглөө нь босмогц Горно-Алтай хотын байгалийн сайхныг дахиад л алмайран гайхав. Хотын дундуур мушгиран урсах Майима голын хөндийг дагуулан байгуулсан энэ хотын хоёр талаар, битүү ойгоор хучигдсан уулс хашиж, ийнхүү уулаар хашигдсан хөндий дагууд сунаж байралсан хотын сууршил нь уртаашаа хорь гаруй километр орчим үргэлжилэх бол өргөөшөө бараг 10 хүрэхгүй километр. Майима гол хотын дундуур, дагууд нь нэвт шувт урсаж цааш одох ба хоёр талын уулсын хормой, бэлээр буюу хотын суурьшлын хоёр захаар нь дардан сайхан авто зам дурайна. Хотын төвийн харалдаа хойд талд нь Боберген гэх нэрт модот уул дүнхийх ба энэ уулыг хотынхон төдийгүй Алтай даяар шүтдэг тахилгатай уул гэх.

Надтай хамт эрдэм шинжилгээний хурал болон аугаа их ялалтын 70 жилийн ойд оролцохоор Улаанбаатар хотоос Монголын үндэсний их сургуулийн профессор Наваанзоч Х.Цэдэв, мөн сургуулийн докторант Д.Мөнхбат хоёр суудлын галт тэргээр Улаан үд, Новогород, Барнаул, Бийск хотуудаар дамжин 3000 орчим километр урт замыг туулан байж хүрэлцэн ирсэн бөгөөд ийнхүү бидний гурван Монголыг урьсан хурал зохион байгуулах комиссын нөхөд ч, Горно-Алтай хотод биднийг ирлээ гэж сүйд болон уулзсан АБНУ-ын зохиолчдын холбооны дарга Бедюров Боронтой Янгович тэргүүт зохиолч нөхөд, мөн Алексее Сергеевич Ивашкин нарын сэтгүүлч нөхөд ч энэ уулыг ихэд хүндэтгэн ярьж, “Бобергений оройгоор үүл суугаад л ирвэл хэдэн өдрийн хурын даллага авч байна гэсэн үг дээ” гэцгээж байсан юм.

Миний хувьд нөгөө хоёр нөхрөөсөө нэг өдрийн өмнө очсон болохоор хурлын өмнө жаал жуул юм сонирхох зав гарав. Шанө дөлөөр очиж, хотын баруун хэсэг, Майимынскийн раонд нэгэн зочид буудалд хоносон намайг өглөө эрт утасдмагц Барнаул хотод ажлаар оччихоод байсан нөхөр маань /Вестник Горно-Алтайска сонины ерөнхий редактор, АБНУ-ын Сэтгүүлчдийн холбооны нэгдүгээр орлогч дарга Алексее Сергеевич/ ажлаа яаравчлан дуусгаж, өглөө 7 цаг гээд Горно Алтай руу яаран буцсан ба 10 цаг өнгөрч байхад ирж авав.

Тэгснээр сонины редакцид зочилж, АБНУ-ын үндэсний телевиз, мөн хэд хэдэн сонины редакцитай танилцаж, удирдлагатай нь уулзаж ярилцахын зэрэгцээ Горно-Алтай хотод тэр өдөр эхлэж байсан АБНУ-ын хотуудын аварга шалгаруулах хөл бөмбөгийн тэмцээний нээлтийн арга хэмжээнд оролцож,  уулын спортын Олон улсын хэмжээний мастер өдгөө 83 настай Лилия хэмээх ахмад эмэгтэй тамирчинтай дотносон ярилцах, хамт зургаа татуулах завшаан ч тохиосон юм.

SANY0504Сибирийн өргөн уудам нутгийн өмнөд хэсгийг эзлэх Алтайн бүгд найрамдах улс өдгөө 3.0 сая илүү хүн амтай, Баруун өмнө хэсгээрээ Казакстан, өмнөд хэсгээрээ Монгол болон Хятад, зүүн талаараа Тува хийгээд Хакас, зүүн хойд хэсгээрээ Кемеровскый мужай хиллэнэ. Уугуул сууршигчдынх нь эртний гарал үүслийг авч үзэх юм бол манай эриний өмнөх VIII-II зууны үеийн эртний Скифчүүд, МЭӨ 200 он хүртэлх эртний хятад угсааны динлинчүүд, улмаар тухайн үеэс Динлинийг эрхшээлдээ оруулсан Монгол угсааны Хүн нар буюу Хүннү, Сянби, Жужан, Уйгар, Их Монголын эзэнт гүрэн, Зүүн гарын Монгол хийгээд Ойрад Монголд хамаатай. Тэрээр 1756 он хүртэл Зүүн гарын хаант улс /Джунгарского ханство/, 1948 он хүртэл Ойрдын автономит салбар энд оршин тогтнож байв.  

Өнөөгийн АБНУ-ын нийслэл нь болох Горно-Алтайска хотын хүн ам нь 73 мянга. Энэ хот 1932 он хүртэл Улала, 1932-1948 он хүртэл Ойрат тура хэмээн нэрлэгдэж байсан бол 1948 оноос хойш Горно-Алтайска болсон. Дундаж өндөр уулсуудаар хүрээлэгдсэн Улалушка, Майма голуудын сав газарт орших ба алдарт Белуха уулнаас эх авч 250 гаруй километр урсах Катун буюу Хадан гол хотоос холгүйхэн урсаж өнгөрнө. Уур амьсгал, цаг агаарын хувьд өвөлдөө дунджаар хасах 15 градус орчимын хүйтэн байдаг бол зундаа бүүр 42 градус хүртэл халах нь ч бий гэнэ. Хүн амын үндсэн хэл нь Алтайц, энэ хэлийг судлчаачид өдгөө түрэг язгуурын хэлний ай савд хамаатуулан авч үзэж байна. Алтайц хэл бүрэлдэн бий болоход Түрэг, Монгол хэл суурь дэвсгэр нь болж, Тунгус, Манж, Япон, Солонгос хэлний нөлөө ихээхэн туссан гэж үздэг байна.

Өнөө цагт хүн амын дийлэнх хэсэг нь орос, бас нэлээдгүй хэсгийг нь оросчилон нэрлэснээр “Алтайц”-ууд буюу эртний Түрэг, Монгол угсааныхан эзлэж байна. “Алтайцууд”-ыг бүрдүүлж буюу овог угсаатны олонлогийн хувьд хойно өгүүлэгдэх тул түр азная.

Үргэлжлэл бий....

Г.Төрмөнх

 

 

 

“Уулын Алтай”-д өнгөрүүлсэн “ялалтын тамга”-тай өдрүүд - 2

Түрүүч нь өмнө нь нийтлэгдсэн 

 Хоёр: Эрдэм шинжилгээний хурал хийгээд оюун сэтгэхүйн ертөнцөд

Pobedi 18

Аугаа их ялалтын 70 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний бага хурал Горно Алтай хот дахь АБНУ-ын Улсын их сургууль дээр 5 сарын 7-нд эхлэв.

Хуралдаанд Горний Алтайн Улсын их сургуулийн (ГАГУ) ерөнхий захирал, Бабин, мөн /ГАУИС/-ийн дэд захирал, Оросын шинжлэх ухааны акедемийн Нийгмийн судалгааны хүрээлэнгийн Горно-Алтай дахь салбарын удирдлагын зөвлөлийн гишүүн Табаков Юрия Васильевич, АБНУ-ын сэтгүүлчдийн холбооны дарга Алушкин Борис Кондулеевич, “Вестник Горно-Алтайска” сонины ерөнхий редактор,  АБНУ-ын сэтгүүлчдийн холбооны нэгдүгээр орлогч дарга Алексей Сергеевич Ивашкин, Монгол улсын Үндэсний их сургуулийн профессор Наваанзоч Х.Цэдэв, Мөн сургуулийн докторант багш, АБНУ-ын Улсын их сургуулийн аспирант Дашдоржийн Мөнхбат, Монгол улсын Орон нутгийн сэтгүүлчдийн “Шинэ эвлэл” холбооны удирдах зөвлөлийн дарга, “Ховдын толь” сонины ерөнхий редактор Гонгоржавын Төрмөнх (миний бие) “Мир Евразий” сэтгүүлийн ерөнхий редактор, түүхийн шинжлэх ухааны доктор профессор Модоров Николай Семенович, Түүхийн ухааны доктор, профессор Чедурова Елизавета Михиаловна, ГАГУ-ын (Горно–Алтайский Государственний Университет) аспирант Владислев Терентьев, В.В. Бианкавын нэрэмжит Бийск хотын түүхийн музейн захирал Грехова Елена Анатольевна, мөн музейн эрдэм шинжилгээний ажилтан Стрелец Ольга Борисовна, Горно-Алтай хотын ерөнхий боловсролын нэгдүгээр сургуулийн түүхийн багш Николаев Игорь Александрович, Хятад улсын Шинжааны их сургуулийн багш Ян Цзяо нарын эрдэмтэн судлаачид оролцож, тус тусын илтгэл хэлэлцүүлэв  Түүнчилэн энэ эрдэм шинжилгээний хуралд /ГАГУ/ Горний Алтайн Улсын их сургуульд эрдмийн зэрэг горилж буй Хятад улсын аспирантууд сонирхогч, ажиглагчаар оролцож, хэлэлцүүлсэн илтгэлүүдтэй холбоотой асуулт асууж, санал бодлоо илэрхийлж байсан юм.

Монгол улсын оролцогчдын хувьд профессор Наваанзоч Х.Цэдэв “Эх орны их дайнд Немцийн фашистуудыг бут ниргэхэд нийгмийн сэтгэлгээний хүчин зүйлүүд”, докторант Д.Мөнхбат “Дэлхийн хоёрдугаар дайны жилүүдэд Монгол улс ба Улаан армийн харилцаа” Â Г.Төрмөнх (миний бие) “Халхын голын байлдаан ба дэлхийн хоёр дугаар дайнд оролцсон дайчдын мөрөөр” гэсэн илтгэлүүдийг орос хэл дээр илтгэж, хэлэлцүүлсэн юм.

Монголын оролцогчдын илтгэлийн хувьд Орос оронд байхгүй ховор баримтуудыг гаргаж ирсэн, үзэл санааны хувьд залуу хойч үеийг зөв үзлээр төлөвшүүлэхэд ихээхэн ач холбогдол бүхий сонирхолтой илтгэлүүд байна хэмээн оролцогчид саналаа хэлж, баяр хүргэж байсныг дурьдах нь зөв байх. Тэрчлэн АБНУ-ын оролцогчид нэрт эрдэмтэд судлаачдын илтгэлүүд ч нэн ач холбогдолтой, цаашид түүний мөрөөр судалгаа шинжилгээ өрнүүлэх бодлого үйл ажиллагаандаа тусгаж авахад зайлшгүй шаардлагатай зүйлүүдийг хөндөж тавьж байсан юм.

Горний Алтайн Улсын их сургуулиас хуралдааны илтгэлүүдийг эрдэм шинжилгээний бичиг болгон хэвлүүлнэ гэдгээ ч мэдэгдсэн.

Дүгнэлтийн хэлэлцүүлгийн үеэр энэхүү хурал нь зөвхөн нэг ялалтын 70 жил болсонтой холбогдож, зохиогдоод түүх болж үлдэхдээ биш харин сүүлийн үед хүн төрөлхтний оюун сэтгэхүйн ертөнцөд “гамшигт үзэгдэл” болоод буй хэт либералчилах, мөн чанарыг орхигдуулж хэлбэрийг шүтэх, даган дууриах, ингэснээр хүн төрөлхтний хэзээ ч мартаж, гээж болохгүй заямал үнэт зүйлсийг үгүй хийж, сэтгэхүй нь боолчлогдмол болсон ард түмнийг хялбарханаар идэш болгон ашиглах гэсэн баруун төвтэй /Америк!/ улс төрийн бодлогын нөлөөллийг сааруулах учир холбогдлыг нь өргөж, улмаа уламжлал болгон үргэлжлүүлэх нь зүйтэй гэсэн саналууд гарч байлаа. Хоёр орны сэтгүүлчдийн байгууллагаас оролцсон төлөөлөгч, судлаачдын хувьд энэ талаар өргөн олон нийтэд чиглэгдсэн соён гэгээрүүлэх ажлуудыг боловсрол хийгээд эрдэм шинжилгээ судалгааны байгууллагууд, эрдэмтэдтэй хамтран өрнүүлэх нь зүйтэй гэсэн асуудал дээр санал нэгдсэн ба эрдэмтэд дуу нэгтэй дэмжиж байв. 

Эрдэм шинжилгээний хурлын дараа бид А.В Анохины нэрэмжит Үндэсний музейд болсон “Ялалт ба зэвсэг” хэмээх дэлхийн дайнуудын үед хэрэглэгдсэн зэвсгийн түүхэн үзэсгэлэнгийн нээлтэд оролцож, АБНУ-ын Засгийн газрын нэгдүгээр орлогч сайд Ольги Александровна Сафронова, хотын дарга Виктор Облогин нартай уулзаж, дурсгалын зураг татуулав. Үзэсгэлэнгийн нээлтэн дээр орлогч сайд Ольги Александровна, хотын дарга, тэрчлэн үндэсний музейн захирал нар үг хэлж, түүхэн кино үзүүлэн, урлагийн тоглолт сонирхуулсан.

Музейн санал сэтгэгдлийн дэвтэр дээр бид сэтгэгдэл үлдээх болоход үндэсний худам Монгол бичгээрээ бичих нь зүйтэй гэсэн санал гарснаар бид энэ үүрэг надад оногдож, бид худам Монгол бичгээр болон орос хэл дээр сэтгэгдлээ бичиж мөнхөлсөн агаад үүнийг харж байсан Орос болон Алтайц нөхдийн зарим нь Монголын эртний бичиг үсэг хэмээн ихэд олзуурхан гайхаж байсан.

Мөн Монголын оролцогчдыг хотоос 20 орчим километрийн зайд Хадан гол /Катун голын эрэг дээр битүү хусан ой дотор орших агуу их сэтгэгч, зураач Николай Рерихийн хөшөө үзүүлж, тэр хавийн буюу Хадан голын сав дагуух аялал жуулчалын бүсийг сонирхуулав.

Өргөн их Хадан мөрний эрэг дээр урт нөмрөгөө нөмрөн гүн алс руу ширтэж, бодлогшрох агуу зураач, сэтгэгчийн нүсэр том гантиг чулуун хөшөөний дэргэд хором төдий саатаж, голын урсгал ширтэн зогсоход ер бусын сэтгэгдэл тархийг эзэмдэнэ.

  Үргэлжлэл бий....

Г.Төрмөнх

 

 

 

“Уулын Алтай”-д өнгөрүүлсэн “ялалтын тамга”-тай өдрүүд”- 3

Түрүүч нь өмнө нь нийтлэгдсэн 

Гурав: “Үхэшгүй мөнхийн хороо” үл мартагдах үйлс 

Pobedi 9

Хадан /Катун/ голын эргээс ирмэгц бид Горно-Алтай хотын Ялалтын паркад болсон эх орны дайны баатруудад хүндэтгэл үзүүлэх арга хэмжээнд оролцов. Ялалтын парк руу ормогц АБНУ-аас эх орон ард түмнийхээ төлөө тулалдаж, гавьяа байгуулсан улсын баатруудын чулуугаар урласан цээж баримал жирийж угтана. Цээж баримлуудын дэргэд баатруудын намтар хийгээд гавьяат үйлсийг чулуун самбарт мөнхөлжээ. Паркийн төв дунд ялалтын цамхаг, цамхагийн хоёр талын хананд элгэн нутаг, ард олныхоо төлөө амь эрсдсэн бүхий л цэрэг эрсийн нэр алдрыг мөнхөлжээ. Цамхагийн хоёр талын хананы гадна хоёр том танк болон их бууны хөшөө байна. Тэгээд цэцэрлэгт хүрээлэн залгах ба цэцэрлэгийн дэргэдүүр Алтайн хязгаараас элгэн нутгийнхаа төлөө тулалдаж явсан үе үеийн дайчин эрсийн тухай зурагт самбарууд жирийнэ.

Ёслолд оролцохор ирсэн олон зуун хүн мөнөөх цээж баримал, зурагт самбаруудын өмнө очиж чин  сэтгэлээсээ хүндэтгэл илэрхийлцгээнэ. Бид ч мөн адил тэдгээр баатрууд хийгээд дайчдад бүгдэд нь гүнээ мэхийж хүндэтгэлээ илэрхийлэв.

Талбайн төвд Ялалтын цамхагийн өмнө Горно Алтай хотын ерөнхий боловсролын дунд сургууль, лицей сургуулийн сурагчдаас бүрдэх өсвөрийн “Суворовчууд” хэдэн эгнээ болон жагсажээ. Тэд жагсаал удирдагч оциферуудын командаар хөдлөж, жагсаалын бяцхан үзүүлэх сургууль үзүүлэв. Явган цэргийн байлдааны машин буюу хуягт машин дээр хэсэг өсвөрийн дайчид ямар нэгнийг  нандигнан авч ирээд, паркийн талбайн захад Ялалтын цамхагийн эгц харалдаа зогсон хүлээнэ.

Үзүүлэх сургуулийн дараа Засгийн газрын сайд Ольга Александровна Сафронова хотын дарга Виктор Облогин, АБНУ-ын цэргийн комиссар Олег Денисенко нар, мөн ахмад дайчин, өсвөрийн суворовчуудын төлөөлөл, залуучууд, өсвөр үеийн төлөөллүүд үг хэлж, бүгд л амь эрсдсэн баатарлаг ахмад үеийнхээ төлөө толгой гудайн эмгэнэн хүндэтгэхэд, хурсан олон яг л нэг хүн шиг дагацгааж байв. Комиссар цаг цохиж, эрсдэгсдийн дурсгалыг нэг минут дуугүй зогсож хүндэтгэцгээв.

Дараа нь дайнд эрсдэгсдийн мөрөөр судлан сурвалжилж, нэр, алдар болон шарилыг нь илрүүлдэг эрэн сурвалжлах багийнхны хамгийн сүүлд шинээр илрүүлсэн Алтайн хязгаарын эрсдсэн дайчны шарилыг залж, Ялалтын цамхагт мэдүүлэх, улмаар шарилыг бунхан руу буцаан залах үйл ажиллагаа, гүн хүндэтгэлтэй хийгээд, хачин чимээгүй, сэтгэл шимшрүүлэм байдалтайгаар болж өнгөрөв. Командлагч  офицероор удирдуулсан өсвөрийн дайчид Хуягт машин дээрээс шарилыг болгоомжтой буулгаж, арван дөрөв тав орчим насны цэрэг хувцастай балчир охин хамгийн өмнө талд дайчны хөрөг зургийг өмнөө барьж, араас нь идэр болон залуу насны хоёр төлөөлөл шарилыг залан эрэгтэй, эмэгтэй өсвөрийн дайчид хамгаалжээ.

Тэд нэгэн хэмийн удаан алхаагаар явсаар шарилыг Ялалтын цамхагын өмнө авч ирж залаад, дэргэд нь хамгаалж зогсоход, шинээр олдож, нэр нь тодорхой болж буй эрсдсэн дайчны намтар болон дайчин үйлсийн тухай цэргийн комиссар танилцуулав. Дараа нь цаг цохиж нийтээрээ нэг минут чимээгүй зогсож, хүндэтгэл үзүүлэв. Хурсан олон бүгдээр дайчны шарилын өмнө толгой мэхийн хүндэтгэлээ.

          Ялалтын парк, дайчин эрс, эрсдэгсэд, амьд үлдэгсэд, хойч үе, биднийг залгамжлах балчир үрс, улмаар мянга мянган жил амьдрах дэлхий ертөнц, бүгдээрийн зүрх сэтгэл энэ мөчид нэгэн цул болж, ямар ч анир чимээ үгүй. 

Pobedi 8

Амьдралын утга учрын тухай урьд нь анзаарч байгаагүй ер бусын “үнэн” мэдрэмж тархи, зүрхийг эзэмдэнэ. 

Хэсэг хугацааны дараа шарилыг залж ирсэн дайчдын баг мөн л туйлын намуун, чимээгүй хэмнэлээр, гүн хүндэтгэлтэйгээр буцаан залж одов.

Маргааш өглөө нь тэндхийн цагаар 9.00 гэхэд Горно-Алтай хотын гудамжаар ялалтын талбайг зүглэх хүмүүсийн цуваа яг л их мөрний урсгал шиг. Хотын зах хэсгээс төв хэсэг рүү зорчигчдыг хүргэх нийтийн тээврийн абтобусууд үйлчилэх ба бусад тээврийн хэрэгслийн хөдөлгөөнийг энэ өдөр хоригложээ. Ялалтын парк хүрэхэд нэг километр орчим газрыг эцсийн буудал болгож, түүнээс цааш бүх тээврийн хэрэгслийн хөдөлгөөнийг мөн хориглосон болохоор автобусны буудлаас парк руу хэдэн мянган хүмүүсийн цуваа үерийн ус шиг цутган орж байв. Замын гол дундуур дайнд амь эрсдсэн өвөө, эмээ нар, хамаатан садангуудынхаа дурсгалыг хүндэтгэж нэр, намтар бүхий зургийг нь өргөж барьсан “Үхэшгүй мөнхийн хороо”-ныхны (Бессмертный полк) цуваа хөврөх ба, бусад хүмүүс нь тэднийг хүндэтгэн гол замыг чөлөөлж, замын хоёр талаар алхацгаана. Замын голоор хөврөх энэ жагсаалыг харахад яг л өчигдрийн ялалтын парк дээрх шиг сэтгэгдэл өөрийн эрхгүй эзлэн авна.

Дайнд амь эрсдэгсдийн дурсгалыг хүндэтгэж ийнхүү нийтийн жагсаал хийж байх санаачлагыг анх 2012 онд Томскийн улсын их сургуулиас санаачилж, бүх нийтийн үйл хэрэг болсноор одоо ОХУ болон бусад орны нийт 500 хотын хэдэн сая хүнийг хамарсан өргөн давалгаан болсон тухай профоссер Х.Цэдэв үгүүлсэн юм. Зөвхөн Горно-Алтайска хотод л гэхэд хоёр мянга илүү хүн энэхүү жагсаалд оролцсон гээд бодоход яахын аргагүй хүмүүсийн сэтгэл зүрхний гүнээс оргилж буй хөдөлгөөн гэдэг нь мэдэгдэнэ. Ялалтын паркын зах руу ормогц, “День победы” , “Катюша”,  “Смуглянка” зэрэг аугай их эх орны дайны үед болон түүний дараахан зохиогдсон, эрэлхэг хийгээд гүн харуусалт, чухам л зүрх сэтгэлийн цөмөөс оргилон гарсан гайхамшигт дуунууд эгшиглэнэ. Горний Алтай хотын драмын театрын оркестр ялалтын цамхагийн өмнө байраа эзлэжээ. Хамгийн эхлээд хоёр дайнд оролцож, эх орныхоо төлөө тулалдаж явсан ахмад дайчин өдгөө 90 гаруй настай Фёдор Конюхов үг хэлэв. Дараа нь л АБНУ-ын Засгийн газрын тэргүүн Александр Бердников, “Эл Курилтай” буюу Их хурлын дарга Иван Белеков, мөнөө Засгийн газрын нэгдүгээр орлогч Ольга Александровна,  хотын дарга Виктор Облогин, АБНУ-ын цэргийн комиссар Олег Денисенко нар болон ахмад, идэр, залуу, өсвөр үеийн төлөөллүүд ялалт ямар их үнээр олдсоныг сануулж, эх орон хойчийн ирээдүйн төлөө өөрсдийгөө бус ард түмнээ, залгамж хойчоо хамгаалж, амь эрсдсэн баатруудаа дурсан, тэдний гавьяаг тунхаглаж байлаа.

Засгийн газрын тэргүүн Александр Бердников,хэлэхдээ “Өнөөдөр бид сэтгэлдээ гунигтай нүдэндээ нулимстай зогсож, ялалтын энэ өдрийг тэмдэглэж байна. Яагаад гэвэл энэ цэлмэг сайхан өдөр амь үрэгдсэн дайчид маань бидэнтэй хамт байхгүй. Тэднийг босгоод ирж чадахгүйд учир нь оршино. Ялалт ямар үнээр олдсон гэдгийг бид үүрд мартаж болохгүй. Тэгэхэд дайны талбарт Зөвлөлтийн арван сая дайчдын амь эрсдсэн юм. Зөвлөлтийн дайчдын гавьяаг дурсацгаая. Энэ дурсгалыг бид үеэс үед хамгаалан, зүрх сэтгэлдээ хадгалж явах учиртай. Манай орны хүүхдүүд, үр ач нар, тэдний хойч үеийнхэнд мэдрүүлэх хамгийн чухал зүйл энэ юм. Иймээс хэн ч хэзээ ч мартахгүй гавьяат үйлсийг дурсацгаая” хэмээсэн юм.

Дайнд тухайн үеийн Ойрадын автономит улс /Ойратской автономной абласти/ буюу өнөөгийн Алтайн Бүгд найрамдах улсаас 165.0 мянга орчим хүн фронтод очихоор өргөдлөө өгсөнөөс 42 мянга 268 хүн явж, тэдний тэн хагас нь буюу 21 мянга 299 дайчин эргэж ирэлгүй эрсдэжээ. Харин одоо тус улсад аугай их эх орны дайнд оролцсон 153 ахмад дайчин амьд сэрүүн байгаа аж.    

Энэ өдөр хотын бүх оршин суугчид ялалтын паркад цуглаж, чухам хүн зоны урсгалаар давалгаалж байсан хэдий ч паркад болон гудамж талбайд ийм тийм худалдаа үйлчилгээний зүйл дэлгэсэн нь огт үгүй. Харин ялалтын баярт зориулж хүүхдүүд, залуучуудын бүтээсэн гар болон уран зургийн бүтээлүүд, зохион бичлэг, фото зургийн үзэсгэлэнгүүдийг энд тэнд дэлгэн тавьжээ. Ялалтын парктай залгаа цэцэрлэгт хүрээлэнд цэргийн хээрийн платакууд татаж, хээрийн гал зуух авч ирэн байрлуулсан байх ба тэнд цэргийн “каш”, хээрийн нөхцөлд дайчдын иддэг хоол ундыг бэлтгэн, түүгээр зөвхөн ахмад дайчдад үйлчилж байв. Дурсгалын зураг татуулах үйл явц хаа сайгүй өрнөж байна. Паркын дээгүүр Горно-Алтай хотын тэнгэрт цэргийн нисэх онгоц агаарт уран жолоодлого /маневр/ хийж үзүүлэх сургууль үзүүлэв. Тэрээр энгийн нүдээр харж болохуйц өндөрт хэдэнтээ “сальто” эргэж, утаагаараа ялалтын 70 жил хэмээн бичих зэргээр хурсан олны талархалыг хүлээв.  

pobedi 3

Балчир хүүхдүүдэд өөрсдөд нь тохирсон хөөрхөн цэрэг хувцас урлаж өмсгөн, дайнд амь эрсдсэн өндөр өвөө эмээ, элэнц хуланцынх нь зураг хөрөг, нэр алдар намтрыг бариулсан нь олонтоо тааралдана. Горно Алтай хотын үндэсний телевиз болон сонин сэтгүүлүүдийн сурвалжлах хэсгүүд хүмүүсийн дунд хаа сайгүй явж, нэн ялангуяа тэр бяцхан “дайчид”-аас ярилцлага авахад эгээ л насанд хүрсэн хүн шиг хэвлүүхэн нь аргагүй, ялалтын энэхүү тэмдэглэлт баярын ач холбогдлын тухай, дайнд амиа өргөсөн дээдсийнхээ тухай торж түгдрэлгүй дуржигнуулах нь өхөөрдөм хийгээд сэтгэл татам. 

          Үйл явдлыг тэмдэглэж, утга учрыг нь ойлгуулан, хүмүүсийн ой ухаанд хоногшуулна гэдэг чухам энэ биз. Ийм юм үзсэн хүмүүс бие биенээ хүндэтгэхээс, өрөвдөж хайрлахаас аргагүй. Бүгдээрээ нэг л хувь заяатай, нэг л дэлхийд амьдарч буй гэдгийг, бидний Монголчуудын хэлэлцдэгчилэн “бүгдээрээ нүцгэн ирээд, нүцгэн буцдаг” гэдгийн жинхэнэ утга учрыг мэдрэхээс яалтай билээ. 

SANY0581

Дайн дажинд том жижгийн, хөнөөл гамшигт нь их багын ялгал үгүй. “Сэтгэлдээ багтааж чадваас их багын ялгал үгүй” хэмээн их Галдан хааны айлдсаныг бид иш татах дуртай шүү дээ

          Монгол оронд дайн болсон уу, болсон, хөнөөл гамшиг ирж өнгөрсөн үү, ирж өнгөрсөн. Гэсэн ч Халхын голын үйл явдал түүний ялалтын үнэ цэнийн талаар бид арай л хөнгөн гоомой ханддаг болчихсон юм биш биз!

Өнгөрсөн жил тэмдэглэсэн Халхын голын ялалтын 75 жилийн ойн үеэр хүний зүрх сэтгэлд хоногших ийм үйл явдал болсныг миний хувьд сайн мэдэхгүй л байна. Ховд аймагт бол энэ талаар дурсаа ч үгүй өнгөрсөн гэхэд хилсдэхгүй. Хэдийгээр хатуу сонсогдож болох ч энэ мэт үнэнээс бид бултах газар үгүй. Бидний төлөө халуун амиа зориулсан өвгөдийн сүнс дэргэдээс маань, дээрээс маань харж байгаа. Бүүр сүүлдээ зарим нөхөд өөрсдийгөө “Улсын баатар” гэж цоллоод, жишим ч үгүй сууж байгааг нь бодоход санаанд багтмааргүй.

Үргэлжлэл бий....

Г.Төрмөнх 

Ховдын Толь Шинэ дугаар гарлаа

    Khovdiin-toli

Ирээдүйн Толь шинэ дугаар гарлаа

ireeduin-toli

Бизнес Толь шинэ дугаар

biznes-toli

ТАНЫ СОНОРТ

galdaТүүхэн хүмүүн

Цаг агаарын мэдээ