Download Firefox
Download Firefox

Monday, Sep 23rd

Last update10:45:00 AM GMT

Profile

Layout

Direction

Menu Style

Cpanel
You are here МЭДЭЭ

С.Бямбацогт: "Дэлхийд тэргүүлэх эдийн засагтай байсан бол дэлхийд тэргүүлэх өртэй болчихоод байна

УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дарга, Ховд аймгийн нутгийн зөвлөлийн дарга С.Бямбацогтыг тойрогтоо ажиллах үеэр нь орон нутгийн сэтгүүлчид уулзаж цаг үеийн асуудлаар ярилцсаныг уншигчиддаа хүргэж байна. 

Gishuun-     

Д.Мягмарпүрэв: Тойрогтоо ажиллах хугацаандаа иргэд хөдөлмөрчидтэй уулзаж байна. Иргэд ер нь юу ярьж байна?

-      Тойргоос сонгогдсон гишүүний хувьд улс орны хэмжээнд яригдаж байгаа анхаарал татсан цаг үеийн асуудлаар иргэдэд мэдээлэл өгч харилцан санал солилцож байна. Сонгуулийн хуулийн төслийг хэлэлцэж байгаатай холбоотойгоор МАН-ын бүлгийн хувьд завсарлага аваад байна. Сонгуулийн хууль, санал хураалтыг хар машинаар болон гараар давхар тоолохтой холбоотой ард иргэдийн санал бодлыг сонсохоор ирлээ. Ховд, Эрдэнэбүрэн, Манхан, Зэрэг, Жаргалант суманд иргэдтэй уулзана.

-      Д.Мягмарпүрэв /Олон ястны телевиз/: Танай нам дахиад завсарлага авчихлаа. Үүнийг ажил хаялт гэж нэрлээд байна. Бүлгийн даргын хувьд ямар бодолтой байна. Ажил хаялт хэрхэн үргэлжлэх вэ? Ардчилсан намтай зөвшилцөлд хүрэхгүй бол яах вэ?

-      Боож үхэхэд бор шидэмс дутна даа. Үнэхээр хүнд байна. Бид өөрсдийн эрх ашгийн төлөө ингэж байгаа юм биш. Ардчилсэн намд хэвлэл мэдээлэл бүгд үйлчилдэг. Сонгуулийн хуулин дээр хар машинаар тоолсныг гараар тоолохыг оруулах шаардлага тавьж байгаа. Санал тоолдог хар машин зарим газар, зарим тойрогт программ үйлчлээд худал үр дүн гардаг юм биш биз гэсэн эргэлзээ байгаа. Эргэлзээг тайлахын тулд давхар гараар тоолчихъё гэхээр эх кодыг нь өгөхгүй байгаа юм. Үнэхээр асуудалгүй юм бол сонгуульд нэр дэвшиж байгаа хүмүүсийн төлөөллөөр камер байрлуулаад олон нийтийн өмнө гараар тоолчихъё. Хар машиныг үзье гэхээр нэг хайрцаг авчирчихдаг, программыг нь засдаг эх кодыг нь өгдөггүй. Гараар хяналтын тооллого хийлгэхгүй гээд байгаа нь илүү асуудалтай байгаа юм бишүү гэсэн хардлага төрүүлээд байна. Та юу гэж бодож байна?

-      Д.Мягмарпүрэв /Олон ястны телевиз/: Ер нь тооны машин байхад сампингаар тоолох асуудал яригдаад байна гэж бодоод байгаа.

-      С.Бямбацогт: Их хурлын гишүүдийн гар утаснаас хэн нэгэн рүү мессэж явчихсан тохиолдол хэдэн жилийн өмнө гарч байсан. Утсыг програмчилж болж байгаа юм чинь хар машиныг програмчлах боломжтой гэж гэж үзэж байна. Энд тооны машинаар бодсоныг сампингаар бодчихъё гэдэг асуудал яригдаад байгаа юм. Үнэхээр хар машин, гар тооллого хоёр зөрүүгүй байвал асуудалгүй.

-      Д.Мягмарпүрэв /Олон ястны телевиз/: Та өөрөө Ховд аймгаас хар машинаар сонгогдсон гишүүн. Гэтэл таны хардаж сэрдэж байгаа асуудал тантай хамаатай гэсэн үг үү? Та яагаад итгэхгүй байна?

-      С.Бямбацогт: Би энд зарим газарт хар машины тооллого эргэлзээ төрүүлж байгаа гэж хэлсэн болохоос бүгдийг нь хамруулаагүй. Зарим газар, зарим хар машины програмыг өөрчилсөн байж магадгүй гэсэн эргэлзээг арилгачихъя. Түүнээс биш хар машин луйварддаг, үзсэн харсан гэж би яриагүй шүү. 

-      Д.Мягмарпүрэв /Олон ястны телевиз/: УИХ-ын чуулганаар хэлэлцэж байгаа бүхий л асуудал дээр МАН завсарлага авдаг. Ер нь төрийн ажлыг хойш нь татдаг, цалгардуулдаг нам гэж ард иргэд ойлголт авчихаад байна. Улс орны асуудал шийдэгдэх гэж байхад завсарлага авч хэнийг хохироох гээд хэнийг айлгаад байгаа юм гэж хараад байна. Завсарлага авсны үр дүн юу юм бэ?

-      Төрийн ажлыг аль болох зөв явуулахын тулд, асуудлыг зөв шийдвэрлэхийн тулд завсарлага авдаг. 2012 оноос өмнө буруу зөрүү бодлого, хууль, асуудал дээр хугацаагүй завсарлага авч болдог байсан. Харамсалтай нь 2012 онд АН хүч түрэн хуулинд өөрчлөлт оруулж таван хоногийн хугацаатай завсарлага авч болдог болгосон. МАН-ыг  завсарлага авахаар, төрийн ажил гацаадаг гэцгээж байна. Үүний үр дүнд юу болов. 2012 онд МУ-ын эдийн засаг 17 хувийн өсөлттэй байсан бол өнөөдөр нэг хувийн өсөлттэй, 2012 онд 2 тэрбум ам долларын өртэй байсан бол өнөөдөр 10 тэрбум ам долларын буюу та би, бид, бидний үр хүүхэд хүртэл 14 сая төгрөгийн өртэй болчихоод байна. Бид буруу бодлого бүхнийг зогсоох гэж хичээсэн ч олонхиор хүч түрсэн. Манай улс 2012 онд дэлхийд тэргүүлдэг эдийн засгийн өсөлттэй байсан бол өнөөдөр дэлхийд тэргүүлэх өртэй улс боллоо. Грекээс ялгарах юмгүй. Улс нь, компаниуд нь, иргэд нь бүгдээрээ өртэй, ахмадууд нь тэтгэврийн зээлтэй. Энэ мэт буруу бодлогыг зогсоох гэж асуудлыг зөв тийш нь чиглүүлэх гэж завсарлага авч байсан ч эцэстээ бид төрийн ажлыг гацаадаг нэр аваад хүч түрсэн нөхөд маань улс орныг минь ийм байдалд оруулчихлаа.

-      Ж.Саруул /Эко телевиз/: Сонгуулийн системийн хувьд 2012 оны сонгууль 48/28-аар сонгогдож байсан. Сонгуулийг ямар системээр явагдахыг дэмжиж байгаа вэ?

-      С.Бямбацогт: Миний хувьд өөрийн байр сууриа илэрхийлэхээс гадна бүлгийнхийгээ илэрхийлэх үүрэгтэй. Тэр үүднээс МАН-ын бүлэг хүнээ сонгодог тогтолцоог дэмжиж байгаа. Хүнээ сонгох чинь 48 нь тойрогтоо дэвшдэг, 28 нь улсын хэмжээнд нэр дэвшдэг байж болох юм.

-      Ж.Саруул /Эко телевиз/: 2013 онд өрхийн амьжиргааны түвшин тогтоох судалгаа улсын хэмжээнд явагдсан. Хүүхдийн мөнгийг судалгааг үндэслэж олгохоор болж байх шиг байна. Энэ жил хүүхдийн мөнгөний төсөв танагдсан. Энэ талаар мэдээлэл өгөөч?

-      Ирэх онд хүүхдийн мөнгө авагчдын тоо 40 хувиар буурна. Урд жилүүдэд 250 орчим тэрбум төгрөгийг улсын төсөвт суулгадаг байсан бол ирэх онд 146 тэрбум болгож бууруулсан. Улсын төсвийн орлого тасалдсанаас болж Засгийн газар боломжтой гэсэн айлын хүүхдэд хүүхдийн мөнгө өгөхгүй шийдвэрлэлээ. МАН баян, ядуугаар нь ялгаварлах бодлогыг хэзээ ч баримталж байгаагүй, баримтлах ч үгүй. Бид хүн амыг өсгөх бодлогыг урьд нь баримталж байсан, баримталсаар ч байна.

-      Х.Алтантуяа /Жаргалант телевиз/: Малчдын орлогын эх үүсвэр болсон мал, малын гаралтай түүхий эдийн үнэ ханш унаж байна. МУ-ын засгийн газраас энэ тал дээр хэрхэн анхаарч байна?

-      С.Бямбацогт: 2010 онд төрөөс малчдын талаар баримтлах бодлогын баримт бичиг, монгол мал хөтөлбөрийг баталж өнгөрсөн хугацаанд амжилттай хэрэгжүүлж ирлээ. Энэ хүрээнд малыг вакцинжуулах, эрүүлжүүлэх, малын гаралтай түүхий эдийн үнэ ханшийг тогтвортой барих, даатгалд хамруулах нэгдсэн бодлогыг баримталж байсан. Харамсалтай нь 2012 оноос Монгол мал хөтөлбөрийг зогсоосноос хойш малын гаралтай түүхий эдийн үнэ буурч, малын гаралтай өвчин гарч байна. Тухайлбал, үндэсний үйлдвэртээ тушаасан ноосны кг тутмаас 2000 төгрөгийн урамшуулал өгдөг байсан бол өнөөдөр заавал хоршооны гишүүнээр элсээд ноосны килограмм тутмаас мянган төгрөгийн урамшуулал авдаг болсон. Энэ асуудал дээр монгол мал хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсээр байсан бол ийм нөхцөл үүсэхгүй байсныг үгүйгэх аргагүй, эсвэл өөр хөтөлбөр бодлого хэрэгжүүлээгүйгээс болж ийм байдалд хүрлээ. Өнгөрөгч наймдугаар сард Засгийн газарт мал аж ахуйтай холбоотой асуудлаар олон ч удаа шаардлага тавьсан, есдүгээр сард арга хэмжээ авагдахгүй болохоор Бурмаа сайдад асуулга тавьсан. Үүний үр дүнд ОХУ, БНХАУ-д мах нийлүүлэх ажил эхлэл тавигдсан ч малын гаралтай өвчин гарснаас болж зогсонги болсон. Харин сүүлийн үед малын гаралтай өвчин гараагүй бүс нутгаас мах нийлүүлэх ажил ахицтай байна. Манай намын бүлгээс энэ асуудал дээр шаардлага, асуулга тавьж хариуцлага тооцох асуудал яриагүй байсан бол тэдгээр хүмүүс хөдлөх байсан уу үгүй юу гэдэг бас л эргэлзээтэй.

-      Х.Алтантуяа /Жаргалант телевиз/: Дотоод, гадаадад малын гаралтай түүхий эдээ борлуулах, малчдаа орлоготой болгох зах зээл манайд бий юу?

-      С.Бямбацогт: Урд, хойд хөрш гэсэн асар том хоёр зах зээл бий. ОХУ-д дэлхийн эдийн засгийн хоригоос шалтгаалж мах, махан бүтээгдэхүүний хомсдол үүсч байгаа. Манай улс 60 гаруй сая малтай, малын гаралтай бүтээгдэхүүнээ эцсийн бүтээгдэхүүн болгон боловсруулж, зах зээл дээр гаргах боломж ч Засгийн газар маань арга хэмжээ авч чадахгүй байсаар байна. Манай улс дотооддоо махны илүүдэлтэй ч гадаад руу гаргах гарцгүй байна. Махыг дулааны аргаар боловсруулаад эцсийн бүтээгдэхүүн болгоод дэлхийн зах зээл дээр гаргах боломжтой. Гэтэл Монгол мал хөтөлбөрөө цаашид хэрэгжүүлээд малаа эрүүлжүүлээд явсан бол өнөөдөр малын гаралтай өвчин гарахгүй, малын гаралтай өвчин гараагүй байсан бол хоёр том зах зээл рүү махаа борлуулж өнөөдрийн энэ нөхцөл байдалд хүрэхгүй байсан.

-      Б.Ундармаа /Ховдын мэдээ сонин/: 2008-2012 онд 200 гаруй тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийгдсэн талаар тоо баримт байсан. Энэ юутай холбоотой тоо баримт вэ?

-      Үндсэндээ аймгийн Засаг дарга Д.Цэвээнравдан дарга бид сүүлийн гурван жилд 1000 км зам барьчихлаа гээд яриад байгаа. Д.Цэвээнравдан даргын үед ашиглалтанд орсноос биш Д.Дэмбэрэл, С.Бямбацогт нар эхлүүлчихсэн байсан юм. Арай ч дээ ингэж бас ярьж чаддаг юм байхдаа гэж миний гэдэн хөдлөөд байгаа байхгүй юу. Ховд хотод дулааны хоёр дахь станц баригдаж, иргэд дулаан амьдарч байна. Энийг бид эхлүүлж, ашиглалтанд оруулсан. 2012 оноос өмнө болон дараа ашиглалтад оруулсан объёктуудыг харьцуулаад гаргаад тоо судалгаа, баримттай гаргаад ирж болно.

-      Н.Цэрмаа /Ховд телевиз/: Шатахууны үнийг бууруулах талаар олон удаа асуудал тавьж байсан. Өнөөдөр шатахууны үнэ буурлаа. Энэ үнэ тогтвортой байж чадах уу? Дэлхийн зах зээл дээр шатахууны үнэ буурч байгаа. Нэмж буурах боломж бий юу?

-      Шатахууны үнэ дахин буурах бололцоо байна. ОХУ-д нэг литр шатахуун 1000 төгрөг, АНУ-д 1200 төгрөг байна. Дэлхийн бүх улс орнуудад 50-80 хувь буурчихаад байна. Манайд л өндөр байсан. Миний хувьд шатахууны үнийг улсын хэмжээнд ижил түвшинд байлгах тухай асуудлыг удаа дараа ярьж байгаа. Ижил болчихсон чинь хүн бүхэн би санаачлаад буурууллаа гээд яриад байгаа юм. Асуудлыг холоос эхэлье л дээ. Би 2011 онд УИХ-ын гишүүн байхдаа бүсийн нэмэгдлийн тухай хуулийг санаачилж, өргөн барьсан. 2012 онд шинэ парламент бүрдсэнээс хойш гурван жил гаруй энэ хууль дарагдсан. Хуулиар алслагдсан бүс нутгийн зардлыг нь бууруулаад орлогыг нь нэмэгдүүлэх асуудал яригдаж байгаа юм. Орлогыг нь цалин, тэтгэвэрт тодорхой нэмэгдэл олгох замаар нэмэгдүүлж болно. Улаанбаатар хотоос алслагдах тусам бараа бүтээгдэхүүний үнэ өндөр, малын гаралтай түүхий эдийн үнэ ханш хямд байдаг. Тэр хэмжээгээр орлогыг нэмэгдүүлэх, зарлагыг нь бууруулснаар төвлөрөл ч багасна. Хаана ч амьдардаг байсан ижил хэмжээний орлого олох боломж бий болно гэж санаачилсан. Алслагдсан бүс нутгийн боомтоор ирж байгаа өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний татварыг тэглэх, хөнгөлөх замаар орлогыг нэмэгдүүлэхээр ярьж байсан. Энэ хуулийг батлахгүй ч гэсэн бензиний үнийг бууруулах боломж байсан. 2013 онд дэлхийн зах зээл дээр 1 баррель нефтийн үнэ 120 доллар байсан, 2014 оны сүүлээр шинэ засгийн газар байгуулагдахад уул уурхайн сайдаар Р.Жигжид томилогдож байхад “Дэлхийн зах зээл дээр шатахууны үнэ 118 доллараас 68 доллар болж 40 хувиар буурлаа. Монголчуудын хэрэглэж байгаа шатахууны үнэ буурах ёстой. 2015 оны нэгдүгээр улиралд буулгах арга хэмжээ авах ёстой. Улаанбаатарт шатахуун АИ-92 бензин 1660 төгрөг, Ховд аймагт 2100 төгрөг үнийн зөрүү 30 орчим хувьтай байна. Энийг бид үеийн үед ярьж байгаа. Мах гурилтай адил нөлөөлж байгаа шатахууны үнийг адил түвшинд барих бодлого барих асуудлыг хаврын чуулган дээр оруулж ирээрэй. Хэрэв энэ хоёр асуудлыг шийдэж чадахгүй бол хариуцлага тооцох асуудлыг ярина гэдгийг хариуцлагатайгаар хэлье. Ийм байдлаар тодорхой бус байдлаар хариулдаг, ажилладаг, цаг нөгцөөж байгаа арга саам хайж байгаа юм шиг ажиллаж болохгүй шүү ” гэж сануулж хэлж байсан. Энэ асуудалд есдүгээр сард арга буюу Ж.Энхбаяр гишүүн бид хоёр асуулга тавьсан. Асуулга тавьсан бол үр дүн нь гардаг. Ижил болгоё, харин бензин шатахууны үнийг бууруулж чадахгүй, төсвийн орлого тасарч байна, цалин тэтгэвэр тавьж чадахгүй, татварыг нэмэгдүүлж цалин тэтгэврээ тавих асуудал ярьсан. Цаашид шатахууны үнийг бууруулах асуудал ярина. Бууруулж чадна гэдэгтээ итгэлтэй байна.

-      Х.Алтантуяа /Жаргалант телевиз/: Нэг талаар шатахууны үнийг эрт бууруулах боломж байсан юм байна. Нөгөө талаар шатахууны үнийг бууруулсан нь Ардчилсан нам төр барьж байхдаа гаргасан түүхэн шийдвэр гээд яриад байгаа. МАН-ын бүлэг шатахууны үнийг буулгасан нь нилээд хүчин зүтгэл гаргасан гэдэг нь таны ярианаас харагдаж байна. Иргэдийн талархлыг хүлээсэн томоохон шийдвэрийг сонгууль болох гэж байгаатай холбоотойгоор нам, улс төрийн хүчнүүд өмчлөөд байна. Энэ тал дээр МАН-ын бүлгийн даргын хувьд хариулт өгөөч?

-      Урьд нь явж байсан зөв зүйтэй бодлогыг зогсоочихоод ингэж ярих нь утгагүй. Атарын гуравдугаар аянаар дотоодын хэрэгцээнийхээ улаан буудайг тариалаад хэрэглээгээ хангачихдаг, гадагшаа экспортолдог байсан. Өнөөдөр дотоодын хэрэглээнийхээ гурилын 50 хувийг гаднаас авч байна. Ингээд хийчих боломжтой байна гээд шахаад шаардаад хийлгэчихээр өөртөө нааж аваад ярьчихна. УИХ-ын дарга Эрүүгийн хууль, хамтын тэтгэврийн тухай хууль, ашиг сонирхлын зөрчлийн тухай хуулийг бид хамтраад баталсан атал бензиний үнийг буулгачихсанаа өөрсдөө хийчихсэн юм шиг яриад байна. Муу бүхнийг МАН руу, сайныг нь АН руу наадаг. Ипотекийн зээлийг Үндсэн хуулийн цэцийн шийдвэрээр иргэн Базарын асуулгаар түр хугацаагаар хаасныг МАН-аас гаргасан шийдвэр гэж яриад байна. Банкуудын санхүүгийн чадавхи буурсан, эргэн төлөлт хангалтгүй байгаа. Үндсэн хуулийн цэцийн шийдвэрийн шийдвэрийг МАН-д тохоод байна.

-      Ж.Саруул /Эко телевиз/: Ипотекийн зээлийг МАН зогсоолоо гээд хараад байна. Та бүхний нөлөөлөл үнэхээр байгаад байгаа юм уу?

-      Манай намын оролцоо байхгүй. Бид зогсоогоогүй. Үндсэн хуулийн цэцээс өмчлөгч иргэний эрхийг ипотекийн зээл зөрчиж байна гэсэн шийдвэр гаргасан. Энэ асуулгыг иргэн Базар тавьсан. Тухайн иргэн бол хуульч мэргэжилтэй хүн байна лээ. Шалтгаанаа МАН руу чихдэг АН-ын заль. Биднээс уучлалт гуй, гүтгэж байна, хэрвээ үгүй бол АН-ын ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгч н.Эрхэмбаяраас нэхэмжилнэ гэсэн байр суурьтай байгаа. Өнөөдөр 3,5 их наядын ипотекийн зээл гарсан. Тэрний хүү 12 хувиар өсвөл 400 орчим тэрбум төгрөгийн ипотекийн зээлийн хүүгийн дарамтад иргэд орно гэж үзэж байгаа. Тэгвэл тэр мөнгийг АН-ын удирдлагуудаас нэхэмжилнэ. Ипотекийн зээл зогсож байгаа юм биш. Өмч нь барьцаанд байхад эзэмшигчийг шилжүүлж болох ч энэ эрх нь хангагдахгүй байгаад асуудал байгаа юм. Иргэдийн эрх ашгийг хамгаалсан Үндсэн хуулийн цэцийн шийдвэрийг улс төржүүлээд юу ч биш болгочихлоо.

-      Д.Мягмарпүрэв /Олон ястны телевиз/: Ипотекийн зээлийн талаар нэмж асуух зүйл байна. Урьд нь МАН-аас зургаан хувийн хүүтэй зээлийг гаргаж байсан. Үндсэн хуулийн цэцээс гаргасан шийдвэрийн дагуу 20 хувийн хүүтэй зээл гаргана гэх юм. Энэ талаар ямар бодлого баримтлах вэ?

-      МАН-аас 2006 онд зургаан хувийн хүүтэй зээл гаргах тухай яригдаж байсан. Анх 4 мянга, 40 мянган айлын орон сууц, Сү.Батболдын засгийн газрын үед 100 мянган айлын орон сууц хөтөлбөрийг зургаан хувийн хүүтэй ипотекийн зээлийг гаргасан. Н.Алтанхуягийн Засгийн газрын үед зургаан хувийн хүүтэй зээл бага байна гээд найман хувь болгосон. Найман хувийн хүүтэй зээлэнд 70 гаруй мянган иргэн хамрагдсан. Үндсэн хуулийн цэцийн хувьд 20 хувь болгочихсон юм ерөөсөө биш. Өмчлөгч үндсэн хуулинд заасан өмчлөх эрхээ баталгаажуулах боломж олгож өгсөн болохоос банкны барьцаанд байгаа байраа банкнаас алдах эрсдэл үүсэх шийдвэрийг гаргаагүй. 20 хувь болгоно гэдэг бол банкуудын хувьд санхүүгийн чадавх муудаж, эрсдэлд орох гээд байгаа учраас шалтаг гаргаж байгаа. Арилжааны банкуудын хувьд Үндсэн хуулийн цэцийн шийдвэрийг далимдуулж, ипотекийн зээл олгохгүй байх, АН-ын хувьд МАН-ын захиалгат шийдвэр гэж харуулах сэдэл явж байгаа. Бид бол ипотекийн зээлийг найман хувиар олгох байр суурин дээр байгаа.

-      Ж.Саруул /Эко телевиз/: Сүүлийн нэг жилийн дотор эрчим хүчний үнэ хоёр ч удаа нэмэгдлээ. Улсын төсвийн орлого хангалттай хэмжээнд бүрдэж чадахгүй байгаа учраас цалин тэтгэвэр нэмэх боломжгүй гээд байгаа. Бүсийн нэмэгдлийн тухай хуулийг дахин өргөн барьсан гэсэн энэ талаар нэмэлт мэдээлэл өгөөч?

-      Ховд аймгийн тухайд Дөргөний УЦС ашиглалтанд орсон. Дөргөний УЦС-аас 1квт нь 35 орчим төгрөгийн өртөгтэйгээр гурван сумын хэрэглээг хангаж байгаа. Нийт хэрэглээний 30 орчим хувийг Дөргөний УЦС-аас хангаад үлдсэнийг нь ОХУ-аас 270 орчим төгрөгийн өртөгтэй импортоор авч байна. Засгийн газраас эрчим хүчний үнийг чөлөөлөх шийдвэр гаргасан. Эрчим хүчний хэрэглээний үнийг бууруулах, иргэдэд дарамт үүсгэхгүй байх гарц бол Эрдэнэбүрэний усан цахилгаан станцыг ашиглалтанд оруулахаар ажиллаж байна. Эрдэнэбүрэний усан цахилгаан станц ашиглалтанд орсноор гурван сумыг 1квт нь 35 төгрөгийн өртөгтэй цахилгаанаар хангах боломж нээгдэж байгаа юм. Үндсэндээ долоо дахин хямдарна.

-      Ж.Саруул /Эко телевиз/: Эрдэнэбүрэн суманд баригдах усан цахилгаан станцын эдийн засгийн болоод байгаль экологид нөлөөлөх эерэг сөрөг нөлөөллийг хэрхэн харж байна?

-      1992 онд Дөргөний УЦС барих асуудал яригдаж ТЭЗҮ хийгдэж эхэлсэн. 1997 оноос хойш сөрөг мэдээллүүд яригдсаар байсан. Дөргөний УЦС байгаль экологид учруулсан сөрөг нөлөөлөл бага. Дам сураг төдий мэдээллээр том ажлуудыг нураах, харлуулах зүйлүүд хийгдээд байна.

-      Д.Мягмарпүрэв /Олон ястны телевиз/: Дөргөний УЦС баригдаж байхад цахилгааны үнэ хоёр дахин буурах тухай яригдаж байсан. Гэтэл өнөөдөр хоёр дахин өсчихсөн байна. Яагаад бид нар Дөргөний УЦС-ын эрчим хүчийг бусдадаа шилжүүлж өөрсдөө ашиглаж чадахгүй байгаа юм бэ?

-      Баруун бүсийн эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээнд Ховд, Увс, Баян-Өлгий холбогддог. Хэрвээ Ховдыг энэ сүлжээнээс салгачихвал Ховдынхон 35 төгрөгийн цахилгаан хэрэглэж, нөгөө хоёр аймаг 250 төгрөгийн цахилгаан хэрэглэдэг болчихно. Төрийн бодлого, нэгдмэл байх ёстой гэсэн бодлогоор салгадаггүй. Ховдыг тусад нь салгачихад хүч хүрэхгүй байна. Биднээс эрчим хүчний сайд “төрөхгүй” байна. Гэхдээ аль болох хурдан Эрдэнэбүрэний усан цахилгаан станцыг барьж байгуулахыг хичээж байна.

-      Х.Алтантуяа /Жаргалант телевиз/: Хамтын тэтгэврийн тухай хууль батлагдсанаар олон ахмадууд баярлаж байгаа байх. Ахмадууд тэтгэврийн зээлээ өндөр хүүтэй арилжааны банкуудаас авч байна. Энэ хүүг бууруулах боломж гарц юу байна?

-      С.Бямбацогт: Тэтгэврийн зээлийн хүүг бууруулах тухай яриад хоёр жил боллоо. Харамсалтай нь ХАНХХ-ийн сайд С.Эрдэнэ хөдөлж өгдөггүй. ХАНХХЯ 500 орчим тэрбум төгрөгийг жилийн 10 хувийн хүүтэй байршуулдаг ч ахмадууд 20 хувийн хүүтэй зээл авч байна. Сүүлийн үед тэр мөнгөний хүүг авдаг гэх хардлага яваад байна шүү дээ. Чөлөөт эх үүсвэрээр арилжааны банкуудыг аль бага хүү амласанд нь байршуулуулж болно. Хамгийн бага хүүтэй зээл олгох банкинд байршуулж, ахмадуудын тэтгэврийн зээлийг 10 хувь болгочих боломж байна. УИХ-ын НББСШУ-ын байнгын хорооны дэргэд ажлын хэсгийг С.Оюун гишүүнээр ахлуулж байгуулсан. Гэвч С.Эрдэнэ сайд материалаа өгдөггүй гээд гацчихсан байна. Энэ асуудал шийдэгдвэл С.Эрдэнийн хийсэн ажил болно. Ийм байдлаар сонгууль дөхөөд ирэхээр хийх нь утгагүй. Бүтэн хоёр жил ахмадуудаа дарамтанд байлгаж байхаар сонгуулийн үеэр буулгах байх.

-      Х.Алтантуяа /Жаргалант телевиз/: Малчдын тэтгэврийн насыг наашлуулах асуудал яригдаж байсан ч таны санаачилсан хууль дэмжлэг авсангүй. Энэ талаар яриач?

-      С.Бямбацогт: Малчдын тэтгэврийн насыг наашлуулах хуулийн бид 2014 оны 5-р сард малчдын ажилласан нэг жилийг 1,6 жилд тооцох тухай хууль санаачлан өргөн барьсан. Бас л дарагдаж дарагдаж хэлэлцэлгүй хойш нь хаягдаад өнгөрсөн. Харин энэ оны тавдугаар сард УИХ-ын гишүүн Д.Батцогтын санаачилсан малчдын ажилласан жилийн 1,2 жилээр тооцох тухай хууль батлагдахаар болж байх шиг байна. Батлагдсаных нь дараа бид санаачилсан гэлтэй биш. 

-      Х.Алтантуяа /Жаргалант телевиз/: Орон нутгаас сонгогдсон гишүүдтэй хэр ойлголцож чаддаг вэ?

-      С.Бямбацогт: Тэнд бол асуудал байхгүй. Бид гар сэтгэл нийлж ажилладаг. Ховдын төлөө гэсэн ажил дээр намаар талцдаггүй. Харин өөр зүйлүүд дээр улс төржөөд байх юм.

-      Б.Ундармаа /Ховдын мэдээ сонин/:Цаашдаа хийх ажил юу байна? Цэвэрлэх байгууламж, цементний үйлдвэр гэх мэт томоохон төслүүд гацчихлаа. Энэ талаар яриач?

-      С.Бямбацогт: Бямбацогтын санаачилсан ажлуудыг хасчихдаг. Манай аймгийн хувиараа түүхий эдийн бизнес эрхлэгчдэд жижиг үйлдвэрүүд байгуулах чадал бий. Байгуулах тухай ч ярьж байсан. Цэвэрлэх байгууламжийг 2011 онд малын гаралтай түүхий эдийг боловсруулах үйлдвэрийг барих гэхээр цэвэрлэх байгууламж дутуу байсан. Баруун таван аймагтаа анхдагч малын гаралтай түүхий эд боловсруулах үйлдвэр байгуулж, ажлын байр бий болгож, дулааны аргаар махаа боловсруулаад гаргахын бол мах, хонины арьсны үнэ мянган төгрөг болохгүй байсан юм. 2011 онд цэвэрлэх байгууламж барих санаачлагыг эхлүүлсэн ч тухайн үеийн ИТХ дэмжээгүй. 2012 оноос хойш бас л гацаанд орсон. 2012 ондоо цэвэрлэх байгууламж баригдчихсан бол арьс шир, ноос ноолуур, мах, яс боловсруулах олон үйлдвэр ашиглалтанд орчихсон иргэд маань өнөөдөр эдийн засгийн хүндрэлийг төвөггүйхэн даваад гарчих байсан юм. Гэтэл Бямбацогтын санаачилсан ажил гэдгээр шалтаглаж хөндий сэтгэлээс хандсанаас болж байна. Цементний үйлдвэрийг 2011 оноос ярьсан ч өнөөдөр бодит ажил болж хараахан чадаагүй л байна.

-      Б.Ундармаа /Ховдын мэдээ сонин/:Саяхан МАН-ын бага хурал болж өнгөрлөө. Таны хувьд МАН-ын нарийн бичгийн даргаар сонгогдлоо. Энэ хурлын талаар?

-      С.Бямбацогт: Ууган улс төрийн хүчин, Монгол улсын хөгжил цэцэглэлтэд хамгийн их үүрэг гүйцэтгэсэн намын нарийн бичгийн даргаар сонгогдсон нь миний хувьд нэр төрийн хэрэг. Өнөөдөр намын бүлгийн дарга, намын нарийн бичгийн дарга гэх сөрөг хүчний хариуцлагатай ачааг үүрүүлж байгааг даах гэж хичээх болно.  Баяртай байгаа.

-      Н. Цэрмаа /Ховд телевиз/: Залууст чиглэсэн ямар ажлуудыг санаачилж хийв?

-      С.Бямбацогт: 2012 он хүртэл харьцангуй ойлголцоод ажиллаж болдог байсан. Өнгөрсөн хугацаанд хүүхэд залуучуудын парк, сургууль, цэцэрлэг, соёлын төв гээд олон газар ашиглалтанд орлоо. Жижиг дунд үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, ажлын байр нэмэгдүүлэх чиглэлээр олон үйлдвэрүүд үүдээ нээлээ. Цементийн үйлдвэр, цэвэрлэх байгууламж ашиглалтанд орсон бол олон хүн ажилтай, орлоготой болох бололцоо байлаа.

-      Д.Мягмарпүрэв /Олон ястны телевиз/: Монголчууд төрийн сүлдэндээ залбирдаг ард түмэн. Гэтэл сүүлийн үед төрөө хараадаг боллоо. 76-ын нэг нь та. Энийг сонсоход хэр байдаг вэ?

-      С.Бямбацогт: Эмзэглэдэг. Бид төрийн минь сүлд өршөө, төр минь төвшин, түмэн олон минь амгалан байг гэж хэзээнээс нааш залбирч ирсэн ард түмэн. Дэлхийн анхны төрт улсуудын нэг. Нэг талаас сонгогдож байгаа нөхдүүдэд асуудал байна, нөгөө талаас бидний үйл ажиллагаа ил тод нээлттэй явж байна, бид хэт их нам улс төрийн хүчнээрээ талцаж хуваагдах байна. Бид нэгнийхээ дээр гарахын тулд нэгнээ гутаах гутаахгүйгээр гутааж байгаатай ч холбоотой. Эрх барьж байгаа нам ард иргэдийнхээ амьдралыг унагаагаад байхаар харааж зүхэх нь аргаа барсан хүний үйлдэл юм даа. Эцэстээ намууд алдахаас гадна ард иргэд маань алдаж байна. Хоорондоо ойлголцоод шийдэлд хүрээд явсан бол өнөөдрийн нөхцөл байдал үүсэхгүй байсныг үгүйсгэхгүй. Харамсалтай нь ардын нам ярьж байгаа зүйл зөв ч байсан буруу ч байсан “хад мөргүүлж” олонхийн хүчээр шийдэж байснаас болсон.

-      Д.Мягмарпүрэв /Олон ястны телевиз/: Олон улс төрийн намын талцлаас болоод ард иргэд хохироод байгаа. Монголчууд эвтэй байхдаа хүчтэй гэсэн сайхан үг нэг хэсэг явлаа. Үлдсэн хугацаандаа хамтдаа бүх асуудлаа шийдчих боломж байхгүй юу? Авсан завсарлагаа хэзээ дуусгах вэ?

-      С.Бямбацогт: Зөв төртэй зөв бодлоготой болохын тулд ард иргэд дөрвөн жилд нэг удаа төрийн эрхийг барьдаг. Тэр нь сонгууль. Сонгууль нь үнэн зөв, ил тод, шударга, ямар нэгэн булхай луйваргүй явагдах сонгуулийн хуулийг батлахыг хүсч байгаа. Үүний төлөө бид эцсээ хүртэл явна. Зөв төртэй болвол ажилгүйдэл, ядуурал, өр төлбөрөөс гарна. Монголчуудын эрх ашиг хэзээд нэг шүү гэдгийг л ойлгох ёстой. Асуудлыг хагарч талцаж биш, зөвшилцөж ойлголцож шийдэх ёстой гэдэг байр суурин дээр урьд нь зогсож байсан, цаашид ч зогсох болно. Миний хувьд Монгол улсын урт хугацааны хөгжлийн бодлогыг анх санаачлаад УИХ-д өргөн барих гэж байна. Энэ бодлогыг баталчихвал улс төрждөг, талцдаг, хуваагддаг асуудал цэгцэрнэ. Монгол улсыг хөгжүүлэх, нэг бодлого, нэг замтай болно. Сонгуулиар ард иргэд нь саналаа өгөхдөө Монгол улсыг хөгжүүлэх урт хугацааны бодлогод хэн хурдан хугацаанд амжилттай зөв хүрэх вэ гэдгийг харж байж сонгодог болно. Хөгжлийн бодлогод хэрэгжүүлэх, хяналт тавих, хариуцлага тооцох асуудлыг ч тусгасан. Хөгжлийн урт хугацааны бодлогын ажлын хэсгийг гурван намын бүлгийн дарга нар ахлаад явж байна. УИХ-аас өнгөрсөн хугацаанд хийж байгаа нэг гэрэлтэй гэгээтэй ажил энэ. Энийг хийх гэж тэмүүлж байгаа. Цаашдаа улс төржилт, хуваагдлыг цэг тавина гэж найдаж байгаа. Эцэст нь бид нэг монгол, нэг л жаргал зовлонтой шүү гэдгийг л хэлье дээ.

-      Ярилцсан баярлалаа

                          Г. Энхжаргал

 

Ар хөтлийн хагарлын дагуух газар хөдлөлтийн идэвхжил

 

Ar hutul GH 1

2015 îíû 10-ð ñàðûí 01-íû Îëîí óëñûí öàã (UTC)-ààð 21:00 öàã îð÷ìîîñ ýõëýí ̺íõõàéðõàí ñóìààñ õîéä ç¿ãò 20 îð÷èì êì-èéí îð÷èì ãîëîìòîíä ñóëàâòàð /ìàãíèòóä<2.5/ ãàçàð õºäëºëò¿¿ä îéð îéðõîí àæèãëàãäàæ ýõýëñýí. Èäýâõæèæ ýõýëñýí ãàçàð õºäëºëò¿¿äýýñ õàìãèéí õ¿÷òýé íü 2015/10/01-íèé Îëîí óëñûí öàã (UTC)-ààð 23:03 ìèíóòàä áîëñîí áºãººä ãàçàð õºäëºëòèéí òºâèéí áàéðëàë íü õîéä ºðãºðãèéí 47.24, ç¿¿í óðòðàãèéí 91.97-ä áîëñîí. Õºäëºëòèéí õ¿÷ íü Ðèõòåðèéí øàòàëáàðààð ìàãíèòóä íü 2,3-òàé áàéñàí.

2015 îíû 10 äóãààð ñàðûí 15-íû áàéäëààð òóõàéí á¿ñ íóòàãò 650 îð÷èì óäààãèéí ñóë áîëîí ñóëàâòàð õºäëºëò¿¿ä àæèãëàãäñààð áàéíà.

Ýíýõ¿¿ ãàçàð õºäëºëòèéí èäýâõæèë íü 1761 îíä òîõèîëäñîí Ìîíãîëûí õàìãèéí õ¿÷òýé ò¿¿õýí ãàçàð õºäëºëò¿¿äèéí íýã áîëîõ Ìîíãîë Àëòàéí õ¿÷ /MI>8.3/-òýé õºäëºëòººð ¿¿ññýí Àð õºòºë õýìýýõ òîìîîõîí õàãàðëûí òºãñãºë õýñýãò áîëñíîîð àíõààðàë òàòàæ áàéãàà þì.

Àð õºòëèéí õàãàðàë íü 215 îð÷èì êì óðò ¿ðãýëæèëñýí áàéäàã áºãººä Õîâä àéìãèéí òºâººñ 25 îð÷èì êì çàéíä Áóÿíò ãîëûã õºíäëºí ÷èãò äàéðàí ºíãºðäºã þì.

Ãàçàð õºäëºëòèéí èäýâõæèë îäîî àæèãëàãäàæ áàéãàà ãàçàð íóòàã íü ̺íõõàéðõàí ñóìààñ 20, Ìàíõàí ñóìààñ 30, Äóóò ñóìààñ 40, Õîâä àéìãèéí òºâººñ 90, ìºí ãóðâàí öýíõýðèéí àãóéãààñ 13 îð÷èì êèëîìåòðèéí îð÷èì çàéíä áàéãàà þì. Õîâä àéìãèéí íóòàã äýâñãýð äýõ ãàçàð õºäëºëòèéí åðºíõèé òºëºâ áàéäàë,̺íõõàéðõàí îð÷ìûí èäýâõæèë /2015/ Àð õºòëèéí õàãàðëûí äàãóóõ ñóäàëãààã ìàíàé óëñûí ýðäýìòýä ÎÕÓ, Ôðàíö óëñóóäûí ýðäýìòýäòýé õàìòðàí õèéæ èðñýí áàéäàã. Òóõàéëáàë,

1.Ôðàíöûí ýðäýìòýí Matthieu Ferry-èéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íãýýñ

Ar-hutul section of the Hovd fault where surface rupture was described over a length of ~200 km. Detailed mapping of stream gullies from high-resolution Pleiades satellite images show a consistent pattern of right-lateral offsets from a few meters to ~500 m. At Climbing Rock, we surveyed a gully offset by 75 ± 5 m. The associated surface was sampled for 10Be profile which yields an exposure age of 154 ± 20 ka. The resulting minimal right-lateral slip rate ranges 0.4-0.6 mm/yr. However, drainage reconstruction suggests this surface may have recorded as much as 400 ± 20 m of cumulative offset. This implies the Khovd fault may accommodate as much as 2.6 ± 0.4 mm/year, which would make it the main active fault of the Altay.

At a smaller scale, TLS topography documents offsets in the order of 2.5-5 m that likely correspond to the most recent surface-rupturing event with Mw ~8. A value of 2.8-3.0 m is reconstructed from a Uiger grave dated AD 750-840. At Marmot Creek and Small Creek, short drainages flow across the fault and form ponds against the main scarp. Two paleo seismic trenches reveal similar stratigraphy with numerous peat layers that developed over alluvial sands. The fault exhibits near vertical strands affecting pre-ponding units as well as a well-developed peat unit radiocarbon-dated AD 1465-1635. This unit likely corresponds to the ground surface at the time of the last rupture. It is overlain with a sandy pond unit on top of which a second continuous peat unit developed after AD 1795-1895. According to OxCal modelling of the whole stratigraphic sequence, the most recent event occurred between AD 1515 and AD 1865 with a favored time of occurrence at the end of the earlier peat development, i.e. after AD 1635. Considering known seismicity for that time window, our findings strongly support that the Hovd fault produced the AD 1761 earthquake. (Matthieu Ferry, 2014)

2. Ðîãîæèí Å.À., Ëàðüêîâ À.Ñ., Èíñòèòóò ôèçèêè Çåìëè ÐÀÍ, Ìîñêâà, Ðîññèÿ

Äýìáýðýë Ñ, Áàòòóëãà Á. – Èññëåäîâàòåëüñêèé Öåíòð Àñòðîíîìèè è Ãåîôèçèêè ÀÍ ÌÍÐ, Óëàí-Áàòîð, Ìîíãîëèÿ

Ïàëåîñåéñìîãåîëîãè÷åñêèå èññëåäîâàíèÿ â ñåâåðíîé ÷àñòè çîíû ïàëåîñåéñìîðàçðûâîâ Àð Õóòýë

Ar hutul GH 2Ïðîâåäåíî ãåîëîãî-ãåîìîðôîëîãè÷åñêîå è ïàëåîñåéñìîëîãè÷åñêîå èçó÷åíèå ñèñòåìû ïàëåîñåéñìîäèñëîêàöèé Àð-Õóòýë. Ïî ðåçóëüòàòàì ïàëåîñåéñìîëîãè÷åñêèõ èññëåäîâàíèé ðàçðåçîâ ïðèïîâåðõíîñòíûõ ñëîåâ ìîëîäûõ îòëîæåíèé â òðàíøåÿõ è øóðôàõ, âûïîëíåííûõ íà âîñòî÷íîì ñêëîíå Ìîíãîëüñêîãî Àëòàÿ â çîíå àêòèâíîãî ðàçëîìà Õîâä, îáíàðóæåíû ìíîãî÷èñëåííûå ñëåäû äîèñòîðè÷åñêèõ ñèëüíûõ çåìëåòðÿñåíèé, âûðàæàþùèåñÿ â ðàçâèòèè ãîðèçîíòîâ îñàäêîâ, îòëîæèâøèõñÿ â ïðèðàçëîìíîé îáëàñòè âñëåäñòâèå âîçíèêíîâåíèÿ âðåìåííûõ ñåéñìîãåííûõ ïîäïðóäíûõ îçåð. Çàõîðîíåííûå ýòèìè îñàäêàìè ïàëåîïî÷âû äàòèðîâàíû ñ ïîìîùüþ ðàäèîóãëåðîäíîãî ìåòîäà.

Îáñëåäîâàíèå ÏÑÑ Àð Õóòýë â çîíå àêòèâíîãî ðàçëîìà Õîâä (Êîáäî) è èçó÷åíèå åå ïðèïîâåðõíîñòíîãî ñòðîåíèÿ ãåîìîðôîëîãè÷åñêèìè ìåòîäàìè, â òðàíøåÿõ è øóðôàõ ê þãî-çàïàäó è ê ñåâåðî-çàïàäó îò ã. Õîâä ïîçâîëÿåò çàêëþ÷èòü, ÷òî âñå èçó÷åííûå ó÷àñòêè ÿâëÿþòñÿ âåñüìà àêòèâíûìè ñ ñåéñìè÷åñêîé òî÷êè çðåíèÿ. Îíè ïðîÿâëÿëè ñåáÿ â êà÷åñòâå ñåéñìîàêòèâíûõ ñòðóêòóð, ïî-âèäèìîìó, â òå÷åíèå âñåãî ãîëîöåíà. Îá ýòîì ãîâîðèò ïðèñóòñòâèå â èõ çîíàõ ìîëîäûõ ïåðâè÷íûõ è âòîðè÷íûõ ïàëåîñåéñìîäèñëîêàöèé (óñòóïîâ íà ìîëîäûõ ôîðìàõ ðåëüåôà, îñûïåé, íåìíîãî÷èñëåííûõ îïîëçíåé, îáâàëîâ), ñâÿçàííûõ ñ ñèëüíûìè çåìëåòðÿñåíèÿìè ïðîøëîãî. Îòìå÷àåòñÿ íàëè÷èå íåñêîëüêèõ ãåíåðàöèé äðåâíèõ, èñêîïàåìûõ ãîðèçîíòîâ îòëîæåíèé âðåìåííûõ ïîäïðóäíûõ îçåð è êîëëþâèàëüíûõ êëèíüåâ â çîíàõ ñåéñìîãåííûõ âàëîâ ñæàòèÿ íà òðåõ îòðåçêàõ ÏÑÑ. Ïî òîëùèíå ãîðèçîíòîâ îçåðíûõ îòëîæåíèé è âûðàæåííîñòè â ðåëüåôå äðåâíèõ ñåéñìîðàçðûâîâ ìîæíî çàêëþ÷èòü, ÷òî ìàãíèòóäà ñâÿçàííûõ ñ íèìè çåìëåòðÿñåíèé ñîñòàâëÿëà îêîëî 8.0. Ýòè ñåéñìè÷åñêèå ñîáûòèÿ ñîãëàñíî ìàòåðèàëàì ïðîâåäåííîãî òðåí÷èíãà ìîãëè ïðîèçîéòè ïðèìåðíî 7200, 6900, 6600, 1500 è ïîçæå 700 (âåðîÿòíî 250) ëåò íàçàä, â ñîîòâåòñòâèè ñ âîçðàñòîì íåñêîëüêèìè îáíàðóæåííûõ ãîðèçîíòîâ çàõîðîíåííîé ïàëåîïî÷âû è òðåõ êîëëþâèàëüíûõ êëèíüåâ. Âåðîÿòíî, èìåëè ìåñòî è áîëåå ñëàáûå ñåéñìè÷åñêèå ñîáûòèÿ âî âðåìåííûõ ïðîìåæóòêàõ ìåæäó ñèëüíåéøèìè òîë÷êàìè.

Ó÷èòûâàÿ âåñüìà íèçêóþ ñîâðåìåííóþ ñåéñìè÷åñêóþ àêòèâíîñòü çîíû ðàçëîìîâ Õîâä â ðàéîíå îäíîèìåííûõ ãîðîäà è ñàìîíà, à òàêæå ñóùåñòâåííûé èíòåðâàë âðåìåíè ñ ìîìåíòà ñåéñìè÷åñêîé àêòèâèçàöèè ïðîøëîãî (250 ëåò), ìîæíî çàêëþ÷èòü, ÷òî â áëèæàéøèå ãîäû âîçìîæíî âîçíèêíîâåíèÿ íîâîãî ñèëüíîãî çåìëåòðÿñåíèÿ â çîíå ýòèõ ðàçëîìîâ ñ ìàãíèòóäîé ïîðÿäêà 7.0 è áîëåå.  ñâÿçè ñ ýòèì ñëåäóåò ïðîäîëæèòü ðàáîòû ïî ïàëåîñåéñìîãåîëîãè÷åñêîìó èçó÷åíèþ ðàéîíà äëÿ ðåêîíñòðóêöèè äîëãîñðî÷íîãî ñåéñìè÷åñêîãî ðåæèìà, åãî ñåéñìîëîãè÷åñêîìó ìîíèòîðèíãó è, âîçìîæíî, ðàçâåðíóòü èññëåäîâàíèÿ ïî ñðåäíåñðî÷íîìó è êðàòêîñðî÷íîìó ïðîãíîçó çåìëåòðÿñåíèé.

Ýöýñò íü; Ýíýõ¿¿ ãàçàð õºäëºëòèéí èäýâõæèë íü Àð õºòºë õýìýýõ ò¿¿õýí õàãàðëûí òºãñãºë õýñýãò áîëñîí íü îíöëîã áàéãàà áºãººä èðýýä¿éä õ¿÷òýé áîëîõ ãàçàð õºäëºëòèéí ºìíºõ ñóë õºäëºëò¿¿ä ÷ áàéæ ìàãàä. Ãýõäýý õóðèìòëàãäñàí ýíåðãèý ãàðãàæ áàéãàà íü ìàø õ¿÷òýé ãàçàð õºäëºëòººñ óðüä÷èëàí õàìãààëæ áàéõ ñàéí òàëòàé áàéæ áîëîõ þì. Îðîñûí ýðäýìòäèéí ñóäàëãààãààð Àð õºòëèéí õàãàðëûí äàãóó áîëîõ ãàçàð õºäëºëòèéí öàã õóãàöàà îéðòñîí ãýäãèéã ãàðãàæ òàâüæ áàéãàà íü íýãèéã áîäóóøòàé. ßìàð ÷ ë áàéñàí õ¿÷òýé õºäëºëòººð áèé áîëñîí ýíý ò¿¿õýí õàãàðàë “àìüòàé” ãýäãèéã ñàíóóëàõààð ñóëàâòàð õ¿÷òýé ãàçàð õºäëºëò¿¿ä àæèãëàãäàæ, ãîëîìòûí èäýâõæèë áèé áîëãîæ áàéíà.  

ÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÀÊÀÄÅÌÈ

ÎÄÎÍ ÎÐÎÍ ÃÅÎÔÈÇÈÊÈÉÍ Õ¯ÐÝÝËÝÍ

ÕÎÂÄ ÀÉÌÀÃ ÄÀÕÜ ÑÀËÁÀÐ

Õîâä ñàëáàðûí ýðõëýã÷ Ñ.Çàãäñ¿ðýí

Email: Энэ и-мэйл хаягийг спамнаас хамгаалж байгаа бөгөөд үзэхийн тулд JavaScript идэвхтэй байх хэрэгтэй. , Энэ и-мэйл хаягийг спамнаас хамгаалж байгаа бөгөөд үзэхийн тулд JavaScript идэвхтэй байх хэрэгтэй.

Õîâä ñàëáàðûí ÝØÀ, Õ.Ãàíçîðèã

Email: Энэ и-мэйл хаягийг спамнаас хамгаалж байгаа бөгөөд үзэхийн тулд JavaScript идэвхтэй байх хэрэгтэй.

Õîâä ñàëáàðûí ÝØÀ Ï.Áàòáàÿð,

Email: b_7num @yahoo.com

Web: http://iag.ac.mn, rcag-hovd.mn,

Олборлох салбарыг ил тод болгохын тулд....

/Монголын Олборлох үйлдвэрлэлийн ил тод байдлын санаачлагын үндэсний чуулганаас хийсэн сурвалжлага/

Chuulgan 6

Монголын олборлох үйлдвэрлэлийн ил тод байдлын санаачлагын үндэсний чуулган энэ сарын эхээр Улаанбаатар хотод болов.

Чуулганыг энэхүү санаачлагын гурван талт үндэсний зөвлөлөөс зохион байгуулж, Засгийн газар, хувийн хэвшлийн болон уул уурхайн компаниуд, иргэний нийгмийн төлөөллүүд, аймгуудын дэд зөвлөлийн төлөөлөгчид оролцож, хоёр өдрийн турш Монгол улсад олборлох үйлдвэрлэлийн аливаа мэдээллийг ил тод байлгаж, иргэд олон нийтэд хүргэх үйл явц ямар түвшинд байгаа, цаашид хэрхэх талаар хэлэлцэн зөвлөлдөв.

Олборлох үйлдвэрлэлийн ил тод байдлын санаачлага гэдгийг байгалийн нөөц баялаг арвинтай улс орнууд засаглалаа сайжруулах болон Засгийн газрын хүлээн авсан орлогыг ард нийтэд мэдээлж, төр засгийн байгууллагуудыг нийтийн эрх ашгийн төлөө ажиллуулах, энэ тухай мэдээллүүдийг ард олон нь ашиглах боломжтой, чадавхитай, байнгын хяналттай байхад чиглэгдсэн үйл ажиллагааны цогц гэж ойлгож болох юм.

Дэлхий нийтийн түвшинд анх 2002 оны 9 дүгээр сард Өмнөд Африкийн Иоханнесбург хотноо НҮБ-ын ивээл дор зохиогдсон “Тогтвортой хөгжлийн дэлхийн хэмжээний чуулга уулзалт”-н дээр Их Британийн тэр үеийн ерөнхий сайд Тони Блейр энэхүү Олборлох үйлдвэрлэлийн ил тод байдлын санаачлагыг дэвшүүлсэн бөгөөд 50 гаруй орон уг санаачлагад нэгдэхээ зарласнаас одоо 48 орон хэрэгжүүлж байгаа аж.

Монгол улс энэхүү санаачлагад 2005 онд нэгдэн орсон бөгөөд 2011 онд санаачлагыг сайн хэрэгжүүлж байгаа орнуудын тоонд багтаж, олон улсын шагнал авч байжээ.

Chuulgan 2

Энэхүү санаачлагын олон улсын хүрээнд баримталдаг гол баримт бичиг нь ОҮИТБС-гын зарчим, стандарт юм байна. анх 2003 онд ОҮИТБС-гын зарчмууд гэж гарч байсан бол 2005 оноос шалгуур буюу баримжаа олгох чиглэлийг гаргаж мөрдөж эхлэцгээсэн. 2008 онд баталгаажуулалтын зааварчилгаа болгон өөрчилсөн, тэгээд 2011 онд 21 шаардлага бүхий дүрэм, баталгаажуулалтын зааварчлагыг Парисын бага хурлаас гарган мөрдсөн. 2013 онд тэрхүү дүрмээ дахин өөрчилж, үндсэн долоон шаардлага бүхий стандартыг Сиднейн бага хурлаас батлан гаргажээ. Энэхүү долоог шаардлагыг дурьдвал

Нэгд: тус санаачлагын үйл ажиллагаа хэрэгжилтийг олон талын оролцоот бүлэг үр дүнтэйгээр зохицуулж, хянаж байх

Хоёрт: санаачлагын тайланг цаг хугацаанд нь хэвлэн нийтлэж байх

Гуравт: Олборлох салбартай холбогдолтой үндсэн мэдээллүүдийг тайланд бүгдийг багтаасан байх.

Дөрөвт: Засгийн газар нь олборлох салбараас хүлээн авсан бүх орлого болон ашигт малтмал, газрын тос, байгалийн хий олборлож буй компаниас Засгийн газарт төлсөн бүх төлбөрийг тайланд тусгаж, ил тод нээлттэй мэдээлдэг байх

Тавд: Олон улсын стандартыг хангасан итгэмжит баталгаажуулалтаар тайланг баталгаажуулах

Зургаад: тайлан нь иж бүрэн ойлгомжтой байж, түүнийг идэвхтэйгээр түгээн сурталчилж, олон нийтэд нээлттэй байлгаж, олон нийтийн хэлэлцүүлэгт хувь нэмрээ оруулж байх

Долоод: олон талын оролцоот бүлэг нь санаачлагыг хэрэгжүүлсэн туршлага авсан сургамжин дээрээ үндэслэн, арга хэмжээ авч, үйл ажиллагаа явуулж, ОҮИТБС-гын хэрэгжилтийн үр дүн болон нөлөөллийг судлан үздэг байх явдал ажээ.

Chuulgan 4

Chuulgan 1

Монгол улс уг санаачлагад нэгдэн орсон цагаас санаачлагын үндэсний зөвлөлийг байгуулан ажиллуулж, аймгуудад дэд зөвлөлийг бий болгосон. Санаачлагын даргаар Монгол улсын Ерөнхий сайд ажиллаж, үндэсний зөвлөлийг Ерөнхий сайдын зөвлөх толгойлж байгаа боловч бодит байдал дээр үйл ажилагааны хэрэгжилт тун хангалтгүй байгаа тухай чуулганд оролцогчид шүүмжилж байсан юм.

Санаачлагын ажлын албаны дарга Цолмон танилцуулга хийхдээ 2014 онд Олборлох үйлдвэрлэлийн ил тод байдлын талаар төрөөс баримтлах бодлогыг баталсан энэ баримт бичиг 2023 он хүртэл хэрэгжинэ. Бид ОҮИТБС-ийн хуулийн төслийг УИХ-аар хэлэлцүүлэхээр ажиллаж байна. УИХ үүнийг хүлээж авахдаа маш хойрго байна гэж байсан. Гэсэн ч оролцогчдын зүгээс эдгээр баримт бичгүүд нь бодит амьдралтай нийцэхгүй түүхий, хоорондоо зөрчилдсөн зүйлүүд байгаа хэмээн шүүмжилж байлаа. Тухайлбал санаачлагын үндэсний зөвлөлийн гишүүн, Монгол улсын Их хурлын дэд дарга асан Гомбожав гуай тэргүүтнүүд хуулийн төсөлд олон талын оролцоог ихээхэн бүрхэгдүүлсэн, зөвхөн Засгийн газрын болон компаний талын эрх боломжийг давамгай хамгаалсан, хэрэгжилтийн үр дүнг иргэд олон нийтэд хэрхэн хүргэх асуудлыг тодорхой болгоогүй байгаагаагийн улмаас энэ нь батлагдаад ч үр дүн гарахгүй. Иймээс жинхэнэ олон талын оролцоотой ажлын хэсэг томилж хуулийн төслийг шинээр боловсруулах шаардлагатай гэсэн санал дэвшүүлж байлаа. Мөн үндэсний зөвлөлийн гишүүн ТАН эвслийн удирдах зөвлөлийн гишүүн Баярсайхан ОҮИТБС-гийн үндэсний зөвлөлийн дүрэмд заагдсан санаачлагын тайланг жил бүр УИХ-аар хэлэлцүүлэх асуудал огт хэрэгжихгүй явж ирсэн, ажлын алба яагаад санаачлага гаргахгүй байна хэмээн асуулга тавьсан. Уг асуулгад ажлын албаны дарга Цолмон хариулахдаа энэ асуудлыг яг хэн нь хариуцаж оруулах вэ гэдэг дээр төвөгтэй байсан. Уул уурхайн сайд хариуцаж оруулах ёстой гэтэл сайд нь би оруулах ёсгүй гээд Засгийн газрынхан хоорондоо бултуулаад байсан хэмээн тун ч ойлгомжгүй хариулт өгөв.    

Нээлттэй нийгэм форумаас гаргасан ОҮИТБС-гын дэд зөвлөлүүдийн бүрэлдэхүүний олон талд оролцооны байдалд хийсэн судалгаагаар бол Засгийн газар болон төр захиргаа, иргэний нийгэм, хувийн хэвшил гэсэн гурван талын тэнцүү төлөөллөөс бүрдэх ёстой энэхүү зөвлөлийн бүрэлдэхүүн бүх аймгуудад ганцхан Засгийн газар болон төр захиргааныхны төлөөлөл илт давамгайлсан байдалтай байгааг илрүүлэн мэдээлэв. Тэрээр 10 хүний бүрэлдэхүүнтэй дэд зөвлөлд иргэний нийгмийн байгууллагын хоёрхон төлөөлөл, найман хүний бүрэлдэхүүнтэй зөвлөлд иргэний нийгмийн ганц төлөөлөл байх жишээтэй. Нээлттэй нийгмийн хүрээлэнгийн Засаглалын хөтөлбөрийн зохицуулагч Эрдэнэчимэгийн ярьснаар Иргэний нийгмийн зүгээс тодорхой хүчин зүтгэл гарган ажиллаж, Ашигт малтмалын тухай хуулийн 48.10 дахь заалтыг оруулан тусгуулах, санаачлагын хэрэгжилтийг мэдээлэх,сурталчилах, хөндлөнгйн хяналт тавих, урьд нь гарсан мониторингийн зөвлөмжүүдийг хэрэгжүүлэхэд нөлөөлж, шахалт шаардлага тавих зэрэг дээр ихээхэн санаачлагатай ажиллаж ирсэн. Гэтэл иргэний нийгмийн санаачлагыг талууд ялангуяа Засгийн газраас дэмжиж, урагшаа алхахын оронд шүүмжлэхээс өөрийг хийдэггүй ямар ч хэрэггүй нөхдүүд гэх мэтийн яриа гаргаж, өөрсдийн үүрэг хариуцлагаас хойш суух байдал үүсгэж байгаа нь тоогүй гээд, цаашид талуудын оролцооны тэгш байдлыг хангаж, чадавхийг сайжруулах, орон нутгийн дэд зөвлөл болон ИНБ-уудын чадавхийг бэхжүүлэх ажлуудыг дараагийн дөрвөн жилийн ажлын төлөвлөгөөнд суулгаж хэрэгжүүлэхийг санал болгосон.

Олборлох салбарын ил тод байдлын санаачлагын орон нутаг дахь дэд зөвлөлүүд ор нэр төдий, гагцхүү засгийн газрын нэг талыг барьсан заавар дохиогоор байгуулагдсан нэр зүүсэн, хэрэгжүүлэх чиг үүргийнхээ тухай бараг мэддэггүй нөхдүүд байдаг тухай олон хүн ярьснаас гадна санаачлагын тайлангаас орон нутгийнхан мэдээлэл авах боломжгүй, уг тайланг иргэд олон түмэн ашиглаж хэрэглэж чадахгүй, ашиглья гэхэд хугацааны хувьд ямар ч ач холбогдолгүй болсон үед гардаг, тодруулбал дээр хэлсэнчилэн 2 жилийн дараа сая нэгдсэн тайлан хэвлэгддэг зэрэг асуудлууд байгаа учраас санаачлагын тайлан мэдээллийг орон нутгийн ард иргэдэд хялбар ойлгогдох байдлаар хугацаа алдалгүй мэдээлж байхад зориулагдсан загварчлал бий болгох саналыг нэр бүхий оролцогчид гаргаж зөвлөмжийн төсөлд оруулсан.

Chuulgan 5

Тайланд хамрагдаж байгаа олборлох компаниудын тоо хангалтгүй байгаа нь Уул уурхайн ассиоцацийн хийсэн мэдээллээс харагдсан. Тэрээр 2012 он гэхэд компаниудын тайланд хамрагдалтын байдал нэлээд эрчимтэй өссөн ч дараа жилээс нь дахиад уруудаж байгаа аж. Өнөөгийн нөхцөлд леценз эзэмшиж байгаа нийт компаниудын 50 хүрэхгүй хувь нь л санаачлагын тайланг гаргаж өгч байгаа юм байна. Гэхдээ тайлан гаргаж түүнийг нь нэгтгэх гэдэг бол санаачлагын хэрэгжилтийн зөвхөн нэг л асуудал. Харин тэрхүү тайланг Монголын ард иргэд хэрхэн ашиглаж, хэрэгтэй мэдээллээ олж авч байна, цаашилбал дүн шинжилгээ хийж, иргэдийн зүгээс нөлөөлөл үзүүлэх боломж байна уу гэвэл огтхон ч байхгүй гэдгийг чуулганд оролцогчид болон санаачлагын ажлын албаныхан ч хүлээн зөвшөөрч байсан.

Зөвхөн тайлан нэгтгэх ажил дээр асар их цаг хугацаа зараад өнөөдөр гэхэд л зөвхөн 2013 оныхоо тайланг танилцуулах түвшинд явж байгаа, тайлан нэгтгэх ажил нь хоёр жилээр хоцорч яваа гээд бодоход санаачлагын үр өгөөжийг Монголын ард иргэд хүртэх тухайд бүр ч боломж хомс байна гэсэн үг.

Мөн чуулган дээр уул уурхайн компаниудын бенефициар буюу ашиг хүртэгч эздийг ил тод зарладаг болгох тухай, Монгол дахь ОҮИТБС-гийн үндэсний зөвлөлийн статус бүтэц,тогтолцооны тухай, баримт бичгүүдийн зөрөлдөөнийг арилгаж, бодлого зорилт, дүрэм журмыг уялдуулах тухай, орон нутгийн дэд зөвлөлүүдийг чадавхижуулж жинхэнэ утгаар нь ажиллуулах тухай яригдсан. Оролцогчдын зүгээс цаашид ямар арга хэмжээ авч хэрхэн ажиллах талаар олон саналууд гаргаж зөвлөлдсөн бөгөөд чуулганаас эдгээр бүх санаа бодлуудыг тусгасан хоёр гол зөвлөмжийн төслийг гаргаж ирсэн.

Ажлын албаныхан болон үндэсний зөвлөл уг төсөл дээр ажиллаж оролцогчид руу дахин илгээж санал аваад эцсийн байдлаар зөвлөмжийг гаргаж, хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаандаа орохоор болсон юм.

Г.Төрмөнх

Евроазийн бүсийнхэн олборлох салбарыг ил тод болох асуудлаар Монголд чуулав

Evroazi 3

"Төлсөн Авсанаа Нийтэл" сүлжээний Евразийн бүсийн чуулга уулзалт энэ сарын 4-6 ны өдрүүдэд зохион байгуулагдсан бөгөөд манай Ховдын толь ТББ нь ТАН эвслийн гишүүн байгууллагын хувьд энэхүү арга хэмжээнд Манай редакцын төлөөлөл (эрхлэгч Г.Төрмөнх) оролцлоо.
Бүсийн уулзалт нь сайн туршлага, тэргүүлэх арга ажиллагаа, сорилт сургамжуудаа харилцан ярилцаж, ирэх жилийнхээ үйл ажиллагааг төлөвлөх, бүс нутгийн хамтын ажиллагааны сүлжээг бэхжүүлэх зорилгоор Төв Ази, Кавказ болон Зүүн Европын иргэний нийгмийн төлөөлөгчид болон олон улсын байгууллагуудын төлөөлөгчид нэг дор цугларч асуудлаа хэлэлцдэг арга хэмжээ юм.
Манай эрхлэгч Г.Төрмөнх уулзалтад оролцогчдын хамтаар 11 сарын 2-3-ны өдрүүдэд Монголын Олборлох үйлдвэрлэлийн ил тод байдлын санаачилгын Үндэсний Форумд оролцож, туршлага, мэдээлэл солилцсон бол үргэлжлүүлээд ОҮИТБС-ын мэдээллийг ашиглах, стратеги төлөвлөлт болон санаачилгыг олон улсын бүс нутгийн хэмжээнд хэрэгжүүлэх цаашдын үйл ажиллагааг төлөвлөх зорилгоор өрнөсөн ЕвроАзийн бүсийн чуулганд мөн оролцсон нь энэ юм.

TAN 2

Чуулганыг Байгалийн баялгийн засаглалын хүрээлэнгийн (NRGI) экспертүүд удирдан явуулсан. Мөн энэхүү уулзалтаар ТАН сүлжээний ИНБ-уудын өмнө тулгарч буй сорилт, ахиц дэвшлийг хэлэлцэж, “Алсын Хараа 20/20” (Vision) хэмээх стратегийн үйл явцыг үнэлэн, засаглалын шинэ систем дэх ТАН сүлжээний шилжилтийн талаар хэлэлцлээ.
Түүнчлэн ТАН сүлжээний удирдах дээд байгууллага болох Олон Улсын Удирдах зөвлөл дэх бүсийн төлөөллийг сонгох
асуудлыг ч хэлэлцсэн бөгөөд Албани, Азербайжан, Гүрж, Казахстан, Киргизстан, Монгол, Таджикстан, Украин зэрэг орны төлөөлөгчид оролцсон юм.
Евразийн бүсийн уулзалтыг зохион байгуулахад Байгалийн баялгийн засаглалын хүрээлэн (NRGI) дэмжлэг үзүүлж ирсэн бөгөөд хүний нөөц болон бусад арга хэмжээний санхүүжилтийг ТАН (PWYP) сүлжээ болон орон нутгийн түншлэгчид хүний нөөц болон бусад арга хэмжээний санхүүжилтийг гаргадаг
юм байна.

Г.Энхжаргал

“Манжерок гэж юу байдгийг манай найзад хэлж өгнө үү...”

Хил орчмын хамтын ажиллагаа

Editie Piexa

1966 онд Горно-Алтайн Манжерок сууринд болсон Зөвлөлт, Монголын залуучууд, оюутны их наадмын 50 жилийн ойг ОХУ-ын Алтайн хязгаар болон Монголын олон нийт ирэх 2016 онд хамтран тэмдэглэнэ. Өнгөрсөн наймдугаар сард Улаанбаатар хотод Монголын Үндэсний их сургууль, Горно-Алтайн улсын их сургуулийн удирдлагууд, түүнчлэн хоёр улсын сэтгүүлчдийн байгууллага, “Ховдын толь” сонин болон Вестник Горно-Алтайска сонины удирдлагууд хамтран энэхүү үйл ажиллагааны хүрээнд Монгол Оросын залуучуудын чуулга уулзалтыг мөн ирэх онд АБНУ-д зохион байгуулах тухай хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан билээ. Уг хэлэлцээрт Ховд их сургууль болон Ховд аймаг, Монголын баруун бүсийн залуучууд оюутнууд ч хамрагдаж байгаа юм. Анхны энэхүү хуралдаанаар уг үйл ажиллагааг зохион байгуулах хамтарсан хорооны бүрэлдэхүүнийг сонгож, хариуцах ажлуудыг нь тодорхой болгосон бөгөөд одоо 1966 оны наймдугаар сард болсон тэрхүү мартагдашгүй өдрүүдийн тухай дурсамж, мэдээлэл, материалуудыг цуглуулан, эмхэтгэх ажил хийгдэж байна. Энэ тухай ном хэвлэгдэн гарах бөгөөд АБНУ-ын “Вестник Горно-Алтайска” сонины редакци олон жилийн өмнөх тэрхүү үйл явдалд оролцсон, мэдээлэл авч байсан бүхий л хүмүүсийг дурсамж, сэтгэгдэл, хадгалан үлдсэн хийгээд олж авсан мэдээллүүдээ хуваалцахыг урьж байгаа юм.

Тухайн үеийн Горно-Алтай хотын дунд сургуулийн бага ангийн сурагч би 1966 онд фестивал болох хүртэл Манжерок дахь Лениний нэрэмжит пионерийн лагерт гурван ч удаа амарчихаад байсан юм. Фестивал болдог жил би арвангурван настай жаалхүү байсан бөгөөд тэнд оролцсон олон хүмүүс, хийгээд үйл явдлыг харж, ой санаандаа хадгалсан маань одоо чухам үлгэр мэт санагдаж байна. Найрамдал – Энэ Манжерок /Дружба – это Манжерок/ гэж дуулдаг нэгэн алдартай хэрнээ энгийн сайхан дууг олон хүн санаж байгаа. Жаран жил дуулагдсан энэ дууr та ч гэсэн аялах дуртай бизээ.

Бүх холбоотын Лениний коммунист залуучуудын эвлэлийн төв хорооны /ЦТ ВЛКСМ/ захиалгаар Зөвлөлт Монголын оюутан зулуучуудын их наадмыг ийнхүү тэмдэглэсэн тэр жил Улаанбаатар хотод Зөвлөлт, Монголын залуучуудын байгууллагын хооронд хамтран ажиллаж, харилцан туслалцах шинэ гэрээнд гарын үсэг зурсан тухай мэдээллүүд тухайн үеийн сонин хэвлэлд нийтлэгдсэн байдаг.

Алдарт Чуйн их зам дээрх Манжерок тосгоноос холгүйхэн Манжерок нууран дээр, мөн Бийск, Барнаул Горно-Алтай хотуудыг хамруулан явагдсан тэрхүү их наадмын тухай цөөнгүй мэдээлэл архивт хадгалагдаж үлджээ.

Их наадамд “Манжерок” дууны зохиогчид болох яруу найрагч Наум Олев, хөгжмийн зохиолч Оскар Фельцман нар оролцож, эргээс нь дотогш 30 метрийн зайд нуурын мандал дээр зассан тайзан дээрээс бүх оролцогчдод хандан үг хэлж, дуу хоолойгоо өргөж байв. Энэ бол 1966 оны 8 дугаар сард юм. Тэнд болсон үйл явдлын тухай Эдита Пьехагийн “Хөх түүдэг” дуу цэнхэр дэлгэцээр олны хүртээл болж байсныг тэр үеийнхэн бүгд санаж байгаа байх. Түүнчлэн орон нутаг судлаач Николай Воробьевийн хэлснээр бол “Манжерок” дуу бараг хагас зууны турш хязгаар нутгийнхны бахархал болсоор ирснээс гадна эстрадын тайзан дээр үнэнхүү алдаршиж чаджээ.

Сэтгэлд тод үлдсэн бас нэг дурсамжыг сөхөхөд нуурын мандлыг “чилим” буюу усны самар битүү бүрхсэн байсансан. Энэ ховор ургамлын ургаж, боловсрох үе нь нуурын ёроолд өнгөрдөг ба боловсорч гүйцээд ийнхүү мандал дээр цэцэглэн хөвдөг юм. Тухайн үеийн дүр зургийг харахад нуурын мандал олон мянган эвэртэй толгойнууд хөвж байх шиг сэтгэгдэл төрүүлж байлаа. Хязгаар нутгийн эртний хүмүүс түүнийг “чөтгөрийн самар” хэмээн нэрлэж, элдэв зүйлд ихээр хэрэглэдэг байсан ба улаан номонд орсон ховор ургамал юм. Сүүлийн үед энэтхэг, хятадад энэ ургамлыг тарималжуулан хэрэглэдэг болжээ.

Тэгэхэд фестивалд хоёр гурван сарын өмнөөс бэлтгэж эхэлсэн юм. Тиймээс пионерийн лагерт хоёр, гуравдугаар улиралд хүүхдүүдийн ээлжийг цуцалж зөвхөн фестивалийн бэлтгэлд бүхнийг зориулж байсныг санаж байна. Фестивалын үеэр нуурын мандал дээр банз модоор үлэмж том талбайг эзэлсэн, хотхон байгуулж, нуурын хөвөөг орлохуйц элсэн төгөл хүртэл гаргасан байв. Хэдий усны мандал дээр ч гэсэн тэнд 25 градус хүртэл зуны наран ээж, хүүхэд залууст гойд сэтгэгдэл төрүүлж байсан юм. Тэнд бас В.И. Лениний нэрэмжит пионерийн лагерийг бий болгосон нь амарч тухлах хэсэг, хооллох газар, гар бөмбөг болон бусад спорт тоглоом тоглох стадион, урлагийн тогтлолт хийх тайз, үзэгчдийн танхим бүгдийг цогцлоожээ. Нэг үгээр хэлбэл өсвөр үеийнхний томоохон цогцолбор болсон байсансан.

Миний аав тэгэхэд Горно-Алтайскийн Зорчигч тээврийн газрын /АТХ/ буюу /ПАТП/ аж үйлдвэрийн тэргүүний ажилтан, хамгийн анхны том оврын автобус жолоодох эрхийг гардаж авсан байсан юм.

Аав маань Монголын оролцогч залуучууд, оюутнуудын түрүүч /ЗИС150/ маркийн ачааны машинаар Кош-Агачийн районы Ташантаар ирцгээж байгаатай хамгийн түрүүнд тааралдсанаа хэлж билээ.. Гал дөлөөр бадарсан хөвгүүд охидыг харахад гайхалтай байсан хийгээд тэднийг шинэхэн ПАЗ автобусанд шилжин сууж замаа туулахыг санал болгожээ. Тэгээд Чуйн их замаар ийм 20 гаруй машин жингийн цуваа шиг цувран хөдөлсөн гэдэг. Улаанбаатараас ирсэн Монголын залуучуудын дунд бяр хүчит бөхчүүд, мэргэн буудагчид, сур харваачид, Монголын ардын театрын авьяаслаг жүжигчид ч байлаа.

Москвагаас жүжигчин Сергей болон Кирилл Столяров, хөгжмийн зохиолч Оскар Фельцман, дуучин Эдита Пьеха, акробат гимнастикч Геннадий Попов нар хүрэлцэн ирсэн. Тэд бүгдээр хамгийн эхний автобусаар ирсэн бөгөөд дашрамд үгүүлэхэд Геннадий Попов бол Горно –Алтайн Ойрад угсааны хүн байлаа. Тэрээр Горний Алтай хотод төрж, эндхийн Социалистуудын гудамжны хоёр давхар байшинд хүүхэд насаа өнгөрөөжээ.

“Манжерок гэж юу байдгийг манай найзад хэлж өгнө үү” хэмээн эгшиглэх тэр л дууны аялгуу их наадмын оролцогчдын сэтгэлд мартагдашгүй, гүнзгий сэтгэгдэл үлдээсэн юм. Мэдээжийн хэрэг Монголын хөвгүүд охид энэ дууг сонсоод муухан ойлгож байсан ч дагаж дуулсаар “Манжерок -Дружба найрамдал” гэдэг үгийг хурдан хугацаанд, бүгдээрээ сурцгаасан юм. Энэ үг нэг ёсондоо их наадмын таних үг /парол/ нь болж байлаа. .

Тэндэхийн иргэд, оршин суугчид нэг их төвөггүйгээр наадмын бүс буюу залуусын хотхонд зочилцгоох бололцоотой байсан санагдана. Оршин суугчид болоод Монголын оролцогч залуус танилцаж, нэр хаягаа ч солилцоцгоож байв.

Их наадмын нэгэн хүндэт оролцогч Геннадий Поповын үзүүлбэрүүд хүүхэд залуусын чухам цөсийг хөөргөж байсан бөгөөд хоёр пудийн жинтэй, /гир/ мөн түүнээс хэдэн хувь хүнд бөмбөлөгөөр ээлжлүүлэн, ямарч хүч гаргахгүйгээр чөлөөтөй жонглердэж, нэг гар дээрээ зогсож, таваас зургаан метрийн өндөр дэх нарийн тросон дээгүүр бэхэлгээгүйгээр явж байсан нь гайхамшиг гэхээс аргагүй. Энэ гайхамшгуудыг үзүүлэгч маань үзүүлбэрийнхээ дараа инээмсэглэн, гарын үсгээ түгээж байсныг санаж байна. Монголын хөвгүүд түүний уран чадварт ихэд татагдаж, буй нь илэрхий байлаа. Их наадмын хоёр дахь өдөр “Алтайн залуучууд” /Молодежь Алтайя/ сонины шинэхэн дугаар уншигчдын гар дээр ирэхэд, сэтгүүлч Борис Майоровын бичсэн “Дуудлага” үгүүлэл нийтлэгдсэн байсан. Энэ үгүүлэлд их наадмын оролцогч Геннадий Поповтой хийсэн уулзалтын тухай, түүний жинхэнэ гавьяат үйлсийн тухай нийтэлсэн байлаа. Энд үгүүлснээр Геннадий Попов бүх дэлхийн эв санааны нэгдлийн төлөө анх удаа Париж дахь Эйфелийн цамхагийн орой дээр өрөөсөн гар дээрээ зогссон хийгээд түүний энэ амжилтыг одоог хүртэл хэн ч давтаж чадаагүйг хэлэх нь зөв болов уу. Тэрхүү үгүүллийг хайчилан авсан сонины шаралсан хайчилбар одоо хүртэл суурингийн архивт хадгалагдаж үлджээ

Наадамд Монголоос ирсэн бөхийн спортын тамирчид үлэмж хүчтэй байсан ба бөхийн барилдааны үзүүлэх тоглолт нь маш сонирхолтой хийгээд амжилттай болсон юм. Мөнхүү буудлагын тэмцээнд оролцсон нэгэн мэргэн буудагчийн нэр алдрыг мэдэж чадаагүй нь харамсалтай. Тэр буудагч 50 метрийн зайнаас 10 удаа буудахдаа бүгдэд нь хамгийн дээд оноо авч хүмүүсийг бишрүүлж байв. Тэрээр энэ бол эх орны дайнд оролцон, тулалдаж байсан Горно-Алтайскийн нэгэн чөлөөнд гарсан дайчин байсан бөгөөд дахин давтагдашгүй амжилтыг үзүүлсэн билээ. Монголоос ирсэн сур харваачид ч бас бахархам сайхан харваж, нумнаас тавьсан сум нь онох байгаа хүртэл шунганан нисэлдэж байсан нь онцгой сэтгэгдэл төрүүлдэг юм. Тэдгээр харваачид бүгд л өсвөр, залуучууд байсан болохоор асар туршлагажсан мастерууд очсон гэж хэлэх нь дэгс болох байх. Гэсэн ч бидэнд тийм хүчтэй сэтгэгдэл төрүүлж байсныг бодоод жинэхэнэ мастеруудтай харьцуулбал чухам ямар байсныг яахин мэдэх.

Их наадмын талбарт өдөр бүр найрамдал, хайр энэрэл, эх орны сэдэвт аялгуут дуунууд эгшиглэж, үзэгчдийн талархалын мэдрэмжээр нэлэнхүйдээ гэрэлтэн, үзэгчдээс тэдэнд цэцгийн баглаагаар мялаалга өргөсөөр байсан. Зөвлөлтийн кино жүжигчин Сергей Столяров надад гарын үсгээ өгсөнийг тодхон санаж байна. Харин Монголоос ирсэн сэтгүүлч Даян эцэгт маань пластинан металиар хийсэн шаргал өнгийн дээлтэй хэн нэгэн хүний дүрс баримал бэлэглэсэн юм. Тэр баримлын ар талд нь “Сүхбаатар” гэсэн гарын үсэг байлаа. Дараа нь би Монголчуудтай танилцаж мэдэлцэх үедээ тэр бол XX зууны эхэн үед Монголчуудын хувьд чухам л жинэхэнэ будда бурхан байсныг мэддэг болсон юм. Энэ бэлэг бол мөнхийн найрамдлыг, түүний ивээгч тэнгэрийг бэлгэдсэн бэлгэдлийн гүн агуулгатай байсан юм билээ. Тэр өдрөөс хойш яг 20 жилийн дараа 1986 онд надад Монголын Баян-Өлгий аймагт очих завшаан тохиов. Тэнд би сэтгүүлч Даян гуайтай уулзаж энэ тухай дурсахад тэр бүгдийг санаж байсан бөгөөд сэтгэл нь хөдлөн нулимс унагаж билээ. Гэвч би тэр хүнтэй хамгийн сүүлчийн удаа уулзаж байгаагаа тэр мөчид яахин мэдэх билээ.

Тэр үед Зөвлөлт Монголын залуучууд оюутны фестивалд оролцсон Монгол андуудаас маань одоо Баян-Өлгий аймагт хэн ч үлдсэнгүй нь үнэхээр тоогүй. Харин Ховд аймаг дахь “Ховдын толь” сонины редактор манай түнш, эрхэм дүү Төрмөнхийн маань сурвалжилснаар одоо Ховдод 1966 оны наадамд оролцож байсан нэг, хоёрын зэрэг ахмад байгаа бөгөөд тэдгээрийн дурсамж, сэтгэгдлийг сонсох, хэрвээ боломж байвал нүүр учрах завшаанийг би ихэд хүсэн хүлээж байна. Өнөөдөр Манжерок нуурын эргээс холгүйхэн уулын цанын бааз байгуулагдан, аялал жуулчлалын цогцолбор бий болжээ. Францын төслөөр хийгдсэн энэ байгууламжийг бүтэн жилийн турш барьж байгуулсан юм. Замын дагууд өвөлд нь цанын бааз ажиллаж зунд нь амралт, жуулчлалын газрын үүд хаалга байнга нээлттэй байх юм. Чуйн их замаас нуурын суурин, нуур хүртэл дардан сайхан засмал зам тавигджээ. Тэнд далайн түвшинээс 1228 метрийн өндөрлөгт бүхий Малая Синюха уулын оргил өөд өргөгч татлагаар дамжин гарч, Алтай дахь Артем Игнатенкогийн сүм болон олон зүйлийг дээрээс нь харж болно. Ижилгүй сайхан олон зүйл хуралдан тогтсон энэ нутагт жуулчдын бааз, орон байрнууд олноор бий болж, энэ цагийн нэгэн онцлогийг илтгэх, аяллын бизнес цэцэглэн хөгжиж байгаа юм.

Манжерок бол манай ард түмний Монголын ард түмэнтэй тогтоосон ахан дүүсэг, найрамдалт харилцааны жинхэнэ амьд түүх билээ. 

Алексей Ивашкин

Орос хэлнээс орчуулсан Г.Төрмөнх

Зургийн тайлбар: Оросын нэрт дуучин Эдита Пьеха 1960 он.

“Молодежь Алтая” сонины 1966 оны дугаарын хайчилбар, зохиогчын хувийн архиваас.

“Исламын улс” өөртөө ямар зовлон тээж байна вэ?

Манай өнөөдрийн түгшүүр !!!

Islamiin uls 2

Урьд нь Ирак болон Левантын нутаг дэвсгэрийг хамарсан Исламын улс гэсэн бүлэглэл илэрхий болоод байсан бол одоо энэ бүлэглэл Ирак, Сирийн өргөн уудам нутагт хяналтаа тогтоож, эдгээр улсын нэрийг “Исламын улс” хэмээн өөрчлөн тунхаглаж байна. Тэдний санаж байгаагаар бүх дэлхийн мусульманчууд нэгдсэн дээд зэсаглалтай байх ёстой аж. Тэрээр тэдний яаравчилсан цэргийн ажиллагаа идэвхжиж тун саяхан багшаархан бүлэглэл тусгай ажиллагаа явуулав. Тэд итгэлгүй харгис, хатуу харилцаагаараа дэлхийд айдас болгоомжлолыг бий болгож байна. Исламын улсын зүтгэлтнүүдийн хэлэлцээр урьд нь олон удаа болсон бөгөөд тэд Исламын улс төрийн зүтгэлтнүүдийг эрс үзэл санаа бүхий Исламын оюун санааг эрхэмлэгчид байх ёстойгоор тооцож, төлөвлөж байгаа нь илт байна.

Өдөр тутмын шинэ мэдээний тоймоор Исламын улсын нутаг дэвсгэр дэх бүлэглэлийн үйлдэж буй гэнэтийн аймшигт үзэгдлүүд олшрох боллоо. Тэд хүчтэй зэвсэглэсэн ямар нэг ял шийтгэлээс гадуур няцаагдашгүй юм шиг өөрсдийгөө төсөөлж, ийм төсөөллийг нь дэмжигсдийн хүчийг хуримтлуулах ажиллагааг явуулсаар байна. Толгойлогчид нь АНУ-д болон тус улсыг тойрон амьдарч Америкийн цэргийнхнийг бут ниргэх зорилгоо тунхаглаж байгаа юм. Ирак, Сири, Иемен дэхь “жихад”-уудын үзэж байгаагаар бол Америкийн цэргийн ажиллагаанд оролцогчдод шийтгэл оноох ёстой аж. Энэ бүлэглэлтэй холбоотой интернет сайтад золиослох хүмүүсийн нэр хаягийг байршуулжээ. “Мэдээллийг довтлох замаар задлан бутаргах” (Хакерское подразделение) хэмээн нэрийдсэн эл үйл ажиллагааг явуулагч хэсэг нь “Исламын улс”-аас батлагдсан хүчин бөгөөд АНУ-ын зэвсэгт хүчний мэдээллийн баазад нэвтэрч, өгөгдлүүдийг эвдэж онгойлгон, (хакердах) мэдээлэл хулгайлдаг байна. Энэ нь Европын холбооны улсууд дахь тероризмтэй тэмцэх үйл ажиллагааг зохион байгуулагчдын хувьд сэрэмжлэх ёстой чухал зүйл бөгөөд Европд алан хядах ажиллагаа явуулахыг санаархаж буй тухай мэдээллийг мөн сануулах нь зөв.

“Исламын улс”-ын дайчид өөрсдийн хүрээллийг бий болгох газарзүйн байршил, цар хэмжээг өргөжүүлсээр байгаа нь сэтгэл түгшээж байна. Тэд Ирак, Сири, Афганистан, Иеменийг холбосон талбар дээр аль хэдийн идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхэлсэн ба Араб болон Африкийн бусад орнуудад ч нэвтрээд байна. Тэгэхдээ тэдний явуулж буй ажиллагаа нь хүн амыг олноор зохиослох харгис, зэрлэг шинжтэйгээрээ онцгой юм. Тэрчлэн Босний болон Герцеговин тосгонд ч “Исламын улс” хар тугаа (далбаа) намируулжээ.

Тунист болсон халдлагад 20 гаруй жуулчин өртөж амь үрэгдсэн, Иемений нэгэн сүмд явагдаж байсан “цоохор” мөргөлийн үеэр терористуудын тавьсан бөмбөг тэсэрч, 150 гаруй мөргөлчин эрсдсэн гэх мэт аймшигт мэдээллүүд ар араасаа гарч ирсээр байна.

Энэхүү зэрлэг балмад ажиллагааг арабын хүн амын зарим хэсэг сайшаахгүй байгаа боловч баруун хэсгийн хүн амын ихэнх нь дэмжсэн хандлагатай байгаа нь онцгой асуудал ! Тухайлбал Ирак Ливантын энэ ажиллагааг дэмжигчдийн тухай жагсаалт, танилцуулгыг гарган түгээж байгаа нь үнэхээр санаа зовоох зүйл юм. Барууны агентийн мэдээгээр “Исламын улс” дахь нэгдсэн бүлэглэлийн харьяа байнгын отрядын бүрэлдэхүүнд Европ болон Арабын орнуудаас шинээр цэргүүд элсүүлсээр байгаа гэнэ. Зөвхөн сүүлийн мэдээгээр гэхэд тус дайчдын эгнээнд Тунисаас долоон мянга, Иорадонаас хоёр мянган хүн нэгдэн оржээ. Узбекстаны тусгай албан хаагчдаас л гэхэд Тус улс дахь “Исламын хөдөлгөөн”-ий талд таван мянга орчим хүн татагдан орсон мэдээ байна. “Олон улсын хямралын бүлэг” хэмээх бие даасан институтын мэдээлснээр тэдгээр элсэгчид нь нийгмийн олон янзын давхрага, ажил мэргэжлийнхнээс бүрдэж байгаа аж. Эдгээр нь залуучууд голдуу, үсчин, бизнесмен, “гастарбайтер”-ууд, болон оюутнууд түүнчлэн ажил хөдөлмөр эрхлэдэггүй хүмүүс нэлээд хэсгийг эзэлж байгаа аж. Тэгэхдээ зөвхөн энэ биш, ажил төрлөөсөө халагдсан, амжилтгүй яваа хүмүүсийг хэтдээ бүгдийг нь хаман оруулахаар төлөвлөж байгаа бололтой.

Исламын бүлэглэлийн энэ хэт туйлширсан үзэл санаа ийнхүү идэвхжиж байгаа нь Европын холбооны улсуудын удирдагчдад түгшүүр дуудаж байна. Яагаад гэвэл энэ улсын иргэд “Исламын улс” гэгчийн туйлширсан дайчдын овоо хараанд онилогдсон байгаа нь тодорхой юм. Энэ нь яг дээр дурьдагдсан улсуудад болж буй шиг харагдахгүй ч, тэд аюултай, эмгэнэлтэй ийм нөхцлийг цуцахгүй өрнүүлэн дэвжээсээр байгаа учраас цаашид Ирак, Ливанаар зогсохгүй Европд гол ачаалал ирнэ. Үүнийг ОХУ, Их Британы батлан хамгаалах хүчний үүрч буй ачаалал батлан харуулж байна.

Гэтэл АНУ-ын улс төрийн зүтгэлтнүүд Исламын радикализмын аюулаас бултан зайлсхийж, Иранд дэглэмээ тогтоох төлөвлөгөөндөө илүү анхаарсаар байна. Харин гол ачаалал Ирак, Ойрхи дорнотод төвлөрч байна. АНУ-ын цэргийн өндөр албан тушаалтан энэ тухай “Вашингтон пост” сонинд өгсөн ярилцлагандаа “ЦРУ-гийн захирал асан, мөн АНУ-ын төв командлалын командлагч асан, урьд өмнө нь Иракт байсан АНУ-ын цэргийн ерөнхий командагч асан эрхэмүүдийнхтэй адил байр суурь илэрхийлжээ. Яг одоо бид Иранд дэглэм тогтооход анхаарлаа хандуулж байна. Одоо болж буй дээрх үзэгдэл нь манай холбоотнуудад төдийлөн хамааралгүй. Яг энэ асуудлыг одоо шийдвэрлэх нөхцөл бүрдээгүй. Иран улс бүс нутагт жанжлах үзэл бий болгож, тэр тусмаа сунитийн радикализмын түймэр асаад байна. Энэ бас л “Исламын улс”-ынхтай ялгаагүй асуудал. Гэвч Исламын улсын асуудал болон бусад глобаль асуудлуудыг зохицуулахад манай сонирхол давхцаж байгаа нь хүч тарамдуулах эрсдэлтэй юм. Тегеран бидэнд болон манай холбоотнуудад дайсагнаж байна. Тэр тусмаа Иран улсын бүс нутагт ноёлох бодлого илт мэдрэгдэж байгаа юм. Сунитийн радикализм манай сонирхолд хатуу ширүүн реакци өгч байна” гэсэн байна.

ИГИЛ буюу Исламын улсын бүлэглэл нь бүх дэлхий даяар, хүний ёсноос гадуур, хэрцгий дарангуйлал тогтоохыг санаархаж байгаа юм. Түүний зэрэгцээ радикалуудын (туйлширсан үзэлтнүүд) бодож бэлтгэсэн медиа стратаги ч нэлээн амжилттай хэрэгжиж байгааг интернет ертөнцөөс харж болно. Үндсэн зарчим нь мэргэжлийн түвшний онлайн эх үүсвэрүүдийг ашиглах замаар олон нийтэд мэдээллээ цацах явдал бөгөөд үүний тулд дайны үйл явц, алан хядах ажиллагааны газар дээрээс нь авсан видео бичлэг, фото зургуудыг интернетэд олноор байршуулах, энэ тухай тайлбар мэдээлэл, ухуулга сурталчигааг олон хэлээр орчуулан, нийгмийн бүх хэсэг, чиглэлүүд рүү тараах нь ихэд идэвхжиж байна. (ИГИЛ)-ээс бэлтгэгдсэн эдгээр мэдээллүүдийг твиттер, пасебүүкээр өргөнөөр тараах ажиллагаа явуулж, өөрсдийн бий болгосон “Sound Cloud”, “Just Paste”, “Ask.fm” гэх онлайн баазуудыг интернет дэх YouTube сувгийг ашиглан дамжуулах явдал ч гарч ирсэн байна. Энэхүү эрчимтэй ажиллагаа нь араб дахь шашин, боловсрол, улс төрийн ухамсараараа ялгаатай бүх хэсгүүд рүү чиглэж байгаа аж.

"Исламын улсын бүлэглэл” (ИГИЛ) нь олон нийтийн дундах шашин шүтэгчдийн анхаарлыг татахыг хичээж уриалан дуудаж байгаа бөгөөд энд эмэгтэйчүүд, бүхэл бүтэн гэр бүлийнхэн олноороо хамрагдаж байгааг гайхах хэрэггүй. “Исламын улс”-ын хүчирхэгжих гол арга зам нь “Исламын үнэн” хэмээгч үзэл суртлыг сурталчилан дэлгэрүүлэх явдал, үүнийг дэлгэрүүлэх ажиллагаагаа амьдралд нэвчүүлэн шингээх, мусульман шашинт залуучуудын дунд ирээдүй нь ямар ч гарцгүй болж, балрах сүйрэх тавилантай болсон гэсэн гутранги үзэл, ойлголт үүсгэх замаар байж ядсан, “галзуурсан” сэтгэл зүйн орчинг бий болгож, тэдгээрийг үйл олноор нь дайчдын эгнээнд нэгтгэх зарчмаар хэрэгжиж байна.

Тэд мусульманчуудын дунд амиа золиослох үзэл санааг бүр зогсолтгүй дэлгэрүүлэх зорилготой аж.

Одоо гагцхүү ойрхи болон дундат дорнод, тэрчлэн барууны улс орнуудад энэ тухай илэрхий бодит үнэнийг аажмаар зугуйхан ойлгуулах нь чухал. Өнөөдөр дэлхий нийт болон олон улсад тулгараад байгаа гол аюул болсон терроризм хийгээд исламийн туйлширлийг тогтоон барихын тулд бүх улс орныг, нэн ялангуяа дэлхийн тавцан дахь “үндсэн тоглогч”-дыг хамарсан хүчирхэг нэгдэл, хамтын ажиллагаа л шаардагдаж байна. Үүнд хамгийн их хамаатай зүйл ОХУ, Ираны харилцаа юм.

Islamiin uls 1

Харин сүүлийн үед “овоо ухаан орсон” мэт ганц нэг шинж тэмдэг мэдэгдэх болов. Юу гэвэл Башар Асадын Засгийн газартай холбоо тогтоож дэмжлэг нь үзүүлэх зайлшгүй шаардлагатай болоод байгааг АНУ-ын төрийн нарийн бичгийн дарга Джон. Керри, саяхан мэдэгдсэн. Энэ холбоо харилцаа бол бололцоотой зүйл. Дүрвэгсэд өнөөдөр Греци, Серби, Венгри, Герман руу жинэхэнэ цутгаж байна. Зарим мэдээллээс үзвэл Сири, Ливи, Тунист өнөөдөр 30.0 сая  хүн юу юугүй үхлийн ирмэг дээр байгаа гэнэ. Тиймээс дүрвэгсдийн энэ шилжилтийг Европын аль ч орон, бүүр Герман, Их Британи, Франц ч тогтоон барих боломжгүй болоод байна. Дүрвэгсдийн голлох хэсэг нь (ИГИЛ) буюу Ирак, Ливаны иргэд юм.

Исламистууд эдгээр дүрвэгсдээр дамжуулан, европд улмаар азийн зарим оронд жинэхэнэ террорист ажиллагаа эхлүүлж, дайны байдалд хүргэхийг үгүйсгэх аргагүй. (ИГИЛ)-ийнхний түрэмгийлэл бол сүүлчийн тохиолдол биш юм гэдгийг ОДКБ-ээс онцлож байгаа. Исламын терроризмын үр хөврөл Тажикстан, Укбекстанд соёлж байгаа нь ч мэдэгдэж, сануулга өгч байна. Энэ түймэр хөрш зэргэлдээ Казакстан руу шилжиж мэднэ. Тэндээс Монгол, Хятад, Солонгос ойр орчмын улсууд руу ч дамжих аюул бий!

Дашрамд хэлэхэд исламистууд ирээдүйд бүх төв азийг булаан эзлэхэд хэрэглэгдэх өөрийн армийн хүнс тэжээл, тариалан малын мах зэрэг бүтээгдэхүүний хангалтын баазыг Монголд төвлөрүүлэхээр төлөвлөж байгаа гэсэн мэдээлэл ч бий. Тэд бас металл үйлдвэрлэлд хэрэглэгдэх цөмийн хүдрээр баялаг орнуудыг ашиглаж, бүгдийг устган үгүй хийх шинэ зэвсгийг бий болгох гэх мэт хэн ч зөвшөөрөхгүй (ИГИЛ)-ийн улс төрийн бодлогыг явуулах санаатай байгаа аж.

Ийм учраас Исламын улсын зэрлэг балмад, дэвшлийг үгүйсгэгч, терроризмын үзэл санааг таслан хаахын тулд олон улсын удирдагчдад нөхцөл байдалд бодит дүгнэлт хийх, түүний эх үүтгэлийг нь эрүүлжүүлэн, эмчлэхийн төлөөнөө нарийн нягт бодлого, үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэх чухал хариуцлага оногдож байна.

Бэлтгэсэн Дмитрий СОКОЛОВ. (Posthunt.net-ийн материалыг ашиглав)

Орос хэлнээс орчуулсан Г.ТӨРМӨНХ.

Нам хэмээгч “чөтгөрийн оромж”

Nam tam

Нам гэдэг үл үзэгдэгч юм шиг далдын хүчийг би нэгэн цагт миний итгэл найдвар, үзэл бодлыг минь соронздогч, чиглүүлч хэмээн  ойлгож явав. Тэгэхэд “тэр” намайг байлдан дагуулагч, үнэнч нөхөр маань байлаа. Харин өнөө цагт өөр болсон байна. Харсаар байтал тамтаггүй худалч болж. Энэ ч яахав гэж бодоход намууд маань өөрийгөө бусдаас ямагт дээгүүр тавьж, алдар хүнд, албан тушаал, эрх ашиг, эд мөнгөний төлөө юу ч хийхээс буцахгүйгээр шулуун “цагаан”-даа гараад удаж. Энэ цагт намаас эмээж ичдэг ганц ч хүн алга. Нам гэдэг зүгээр л онигоо юм байна. Нам гэдэг мөнгө бас тоглоомын талбай. Тэр талбай дээр янз бүрийн хүмүүс тоглоно гэхдээ сүүлийн үед мөнгөөр гарынхаа арыг угаадаг хүмүүс тоглоод байгаа нь аль хэдийн олны анхаарлыг татаж. Нүдтэй болгоны хүүхэн хараан дотор зураг нь үлджээ. Тэртээд үлдсэн буурал цагийн тоосон дунд Чингис хаан Их Монгол улсыг нэгтгэж явахдаа ямар намтай байсныг мэдэх үү? Нөгөө Бодоо, Данзангийн үеийнхэн “Ардын нам” гэгчийг байгуулж байхдаа өвөртөө хэдэн төгрөгтэй байсан болоо. Бид нарт үйлчилж байгаа энэ цагийн эсэн бусан намууд нь улс төрөөр донтохын сонирхол. Толгойн үс шиг ийшээ тийшээ ургасан намууд ард олныг тал бүр тийш бутаргах зорилготой бөгөөд эхнэр нөхөр хоёрыг салгах, аав хүү хоёрыг зодолдуулах, охиноор нь ээжийнх нь нүүрийг маажуулах, хүмүүсийг эвлэрүүлэх биш салган тусгаарлах зорилготой юм байна. Тэгээд ч улс төрийн шинж жинхэнэ төгс бүрдсэн иймэрхүү ажлыг хийхэд маш их мөнгө хэрэг болдог юм байна л даа. Намуудын өнгө зүсийг тодорхойлвол айл болгоны үүдэнд байдаг өнгө, өнгийн даавуугаар залгаж хийсэн гутлын гүвүүрүүд эсвэл “ТҮЦ” болгонд байдаг гоё гоё нэртэй ариун цэврийн цааснууд л санаанд орно.

Намууд нь олны толгойг эргүүлэгч, оюун санааг нь таслан самнагч, гадаад бодлого цухалзуулсан бөөн бактер, удирдагч бус уруу татагч, ажилд орьё гэхэд “даргатай уулз” гэдэг эртний загвараа өөрчилж чадаагүй сүнс.

Өнөөдөр Монголд минь цайныхаа шанага үйлдвэрлэж чадах нам гэж байхгүй ээ. Бид нар коммунизмаас хөнгөн цагаан шанага зээлээр аваад өрөнд ордог байсан бол капиталзмаас хуванцар шанага гуйж аваад “хор”-нд орсоор байна. Ардын хувьсгал ялаад 94 жил, ардчилал хүчээ аваад 25 жил болж байхад цайгаа самардаг шанагаа өөрсдийнхөө гараар хийж сураагүй мөртлөө улс төр ярин саахалзаж, “Нам нам” гээд дүүхэлзэж. Малынхаа арьсаар хувцсаа хийх чадваргүй дандаа хүний хувцас өмсчихөөд нэгэндээ ихэрхсээр нарны хүчинд л амьд явцгааж байна.

Ерөнхийдөө нам гэдэг чинь хэнд ч хэрэггүй болчихсоон. Тэр бол талцаж тэмцэлдэхийн ад шүгэлсэн чөтгөрийн оромж.Сонгууль ойртоод ирэхлээр цэцэрлэгийн жаалууд ч “манай аавын нам”, “чиний ээжийн нам” гээд л маргадаг. Сургуулийн насныхан бол заамдалцаад эхэлдэг. Ямар ч амьтдыг хааш нь ч чирж мэдэхээр “Улс төржих”, “Намчирхах” галзуурал хойч үеийнхний суурь хүмүүжилд сөргөөр нөлөөлдөг. Намуудын тоо олшрох тутамд мөнгөний хэмжээс дээшлэж, түүнийг дагаад ашиг хайгчдын тоо толгой нэмэгдээд хэдэн зуун мянган борчуудын хувь заяанд эргэлт гарахгүйгээр билльярдны ширээ, гуанзны үүд, мухар гудамж тойрсоор түмэн намуудын дунд төөрнө. Нам лав надад л хэрэг болохоос өнгөрсөн. Би аль нэг намыг “миний хайр” гэж өмчлөн үнсэхээ больсон. Яагаад гэхээр үнэнч нам гэж байхгүй бүгдээрээ худалч, хулгайч болоод он цагийг үджээ. Тэд нар өөрт байдаг муу муухай бүхнээ төр гэдэг гурван үсэг рүү чихээд ард нь цэвэршиж үлдэхийг хөтөлбөрөө болгодог. Нам бол хэн нэгэн жирийн иргэний  хэлсэн үнэнч шударга уриалга биш, энгэрийн халаасанд байдаг мөнгөний хэтэвч болчихсон болохоороо хаана очсон ч нэр хүнд муутай юм билээ. Хаанаас яаж харсан ч нам гэдэг нэг биетэй олон зүрхтэй тэрхүү үл үзэгдэгчийн алдар хүнд явцгүй байгаа учир хэн ч гэлээ түүний өмнө нь ороод сүүтэгнэх буюу араас нь дагаад шогших албатай юу...

Аль ч цаг дор “төрт улс” гэж байсан болохоос “намч гүрэн” гэж түүхэнд байгаагүй юм байна лээ. Намууд нь олны харцан дээр хоорондоо гал ус мэт байх боловч цаагуураа цагийн зүүгээр нарийн холбогдож, ашиглаж завших, худалдаж арилжах, наймааны зэлнээс хамт уяатай байдаг бөгөөд дургүй хүрсэн үед нэгнийгээ амьд сэрүүн байхад нь ч бодитоор далд оруулчих авьяастайулс төрийн гэх баг хөдөрсөн ашиг хонжооны шоу жүжиг болох нь нэгэнт илрэхий болсон энэ цаг үед таминь намаар угжуулах биш намаар устгагдаж байгаагаа ухаарагтун хэмээн Монголын нийт ард олондоо аминчлан захихыг туйлаас хүснэм.  

Уушийн Батболд

 

Б.Хишигсүх “Дараагийн хуралдаанд зайлшгүй оролцуулах судлаачид бий”

Hishigsuh

 “Баруун Монгол түүний хил залгаа нутгийн байгалийн нөхцөл ард түмний түүх соёл” олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралд оролцсон МУИС-ийн багш, доктор Б.Хишигсүхтэй ярилцсан товч ярилцлагыг толилуулж байна.

- Ховд аймагт хэд дэх удаагаа ирж байна вэ?

- Анх удаагаа л ирж байна.

-  “Баруун монгол түүний хил залгаа нутгийн байгалийн нөхцөл түүх соёл гэсэн олон улсын энэ хурал маань олон удаа зохион байгуулагдаж байсан. Өмнөх хуралдаануудад оролцож байв уу?

- Баруун бүсийн байгаль экологийн талаарх хуралд анх удаа л оролцож байна даа.

- Анх удаа оролцож байгаа хүний хувьд хурлын талаар ямар сэтгэгдэл төрж байна?

- Би өнгөрсөн онд зохион байгуулагдсан Галдан бошигт хааны мэндэлсний 370 жилийн ойн хуралд ирэх сонирхол маш их байсан боловч хараахан боломж бүрдээгүй. Гэвч эмхэтгэлийг нь бол олж авсан. Энэ удаад бол үнэхээр зорьж байж ирсэн. Сэтгэгдэл маш сайхан байна. Томилолтын хугацаа маш бага байлаа. Арай урт байсан бол орон нутагтай танилцаж, өшөө их зүйлийг үзэж харах байлаа. Дараа хувь хувьсгалын ажлаар энэ сайхан нутагт ахин ирэх болно.

- Та өөрөө аль нутгийн хүн бэ?

- Би Баянхонгор аймгийн Галуут нутгийн хүн. Хуучнаар бол Ламын  Гэгээний нутаг юм. Миний нутаг говь хангай хосолсон сайхан нутаг бий.

- Хурлын цар хүрээний талаар. Баруун бүс нутгийг судлах гэдэг утгаараа хэр санагдав?

- Олон улсын хурлыг дүгнэж цэгнэнэ гэдэг миний хувьд ахадсан ажил. Хурал бол маш сайхан болсон. 80 гаруй олон улсын судлаач эрдэмтэд ирсэн байна. Зургаан салбар худалдаан болсноос хүмүүнлэг, нийгмийн талын салбар хуралдаан нэлээн өндөр ач холбогдолтой боллоо гэж үзэж байна. Би өөрөө тэр салбарын хүн болохоор тэр талмруугаа илүү хандлаа. Бусад салбарын хуралдаанд орох цаг зав хараахан гарсангүй. Хүмүүнлэг, нийгмийн талын салбаруудаа дотор нь Баруун монголын нутгийн аялгуу, хэл соёл, утга зохиол, шашин, гүн ухаан гээд илүү нарийсгаад явах юм бол маш олон судлаачид оролцох болов уу гэж бодож байна. Ялангуяа баруун монголын хэл аялгуу нь монголыг дэлхийд таниулах төв цэг шүү дээ.

- Та өөрөө баруун Монголын хэл соёлын талаар багагүй судалгаа хийсэн байх гэж бодож байна. Одоогийн байдлаар танай сургууль ч юм уу, таны хамтарч ажилладаг бусад судалгааны байгууллагуудад энэ чиглэлээр барьж авч хийж буй ямар зүйл бий вэ?

- Бээжийнгийн их сургуулийн монгол хэлний салбар, Монгол улсын их сургуулийн хэл, утга зохиолын салбар, ӨМӨЗО-ны Монгол судлалын дээд сургуулийн хэл шинжлэлийн салбар зэрэгтэй хамтарсан төсөл хөтөлбөрүүд хэрэгжиж байна.  2017 онд дуусах гурван жилийн хугацаатай баруун монголын нутгийн аялгууны том төсөл хэрэгжиж байна. Хөвсгөл, Дархан, Увс, Ховд аймгууд руу экспипицээр явж судалгаа хийж байгаа зүйлүүд бий.

- Саяын таны дурдсан судалгааны ажлуудын үр дүнгийн талаар энэ хурал дээр яригдсан уу?

- Энэ удаагийн хуралд тэдгээр судалгаан дээр ажиллаж байгаа эрдэмтэн судлаачдаас амжиж ирсэнгүй. Тухайн төслийн бүтээл хараахан хэлэлцэгдэж чадсангүй. Магадгүй төслийн ажлаа дууссаны дараагаар бүтээлээ гаргаж магадгүй.

- Ховд их сургуулиас тухайн төслүүдэд оролцож ажиллаж буй судлаачид бий юу?

- Манай Монгол хэл утга зохиолын салбарын доктор Цэрэндаваа багш Торгууд аман аялгууны судалгаан чиглэлд нь оролцож ажиллаж байгаа юм байна лээ.

- Дараагийн хуралдаан дээр одоо хэрэгжээд явж байгаа том төслүүдийн үр дүнг харуулсан бүтээлүүд хэлэлцэгдэх боломжтой юу?

- Би бол өөрийн ажлын чиглэлийн хүмүүст санал хүргүүлнэ гэж бодож байгаа. Ирэх оны намар Ойрад судлалын том хурал болох гэж байна. Ховд их сургуулийн Монгол хэл уран зохиолын сургуулийн хамт олон зохион байгуулах гэж байгаа юм байна. Тэгэхээр хүмүүст нэлээн эртнээс саналаа тавиад, төлөвлөлт зохион байгуулалт бэлтгэл ажлуудаа ч эртнээс хийж эхлэх юм бол тэдгээр төслийнхөн ирэх байх гэж найдаж байна.

- Оросын Алтайн хязгаараас ирсэн эрдэмтдийн илтгэлд “Ховдын процесс” гээд нэр томьёо яваад байна. Тэр талаар та ямар ойлголттой байгаа вэ?

- “Ховдын процесс” гэдэг нэр томьёог энэ баруун Монголыг судалдаг гадаадын тэр тусмаа Оросын Монголч эрдэмтэд гаргаж ирсэн гэж ойлголоо. Ийм нэршил бий болж байна гэдэг Ховдод эрдэм шинжилгээ судалгааны олон улсыг хамарсан эрчимтэй эргэлт хөдөлгөөн явагдаж байгаагийн илрэл гэж бодож байна.  Манай салбарын хуралдаанд Томскын их сургуулийн хэл шинжлэлийн профессор Злоткин гэж хүн оролцож, илтгэл тавьлаа. Томск чиглэлийн монголтой хил залгаа байгаа Оросын нутгуудад иргэдийн хэдэн хувь нь Орос хэдэн хувь нь Турк, бас хэдэн хувь нь Казак хэлээр ярьдаг тухайд нарийн судалгааг гаргасан байна. Тэр их сонирхолтой санагдлаа.

- Өөр танд онцлож хэлэх зүйл юу байна?

- Хурлын явцад цөлжилтийн асуудал нэлээд хөндөгдлөө. Тэр их сэтгэл эмзэглүүлж байлаа. Байгальтайгаа зүй бус харьцсаны хор хөнөөлийг бид өөрсдөө л амсана. Ард иргэд маань байгаль эхийгээ хайрлаасай л гэж хүсэж байна.

- Ярилцсанд баярлалаа. Таны цаашдын ажилд амжилт хүсье.

- Баярлалаа. Танай редакцын ажилд ч амжилт хүсье.

Г.Мөнх

Ховдын Толь Шинэ дугаар гарлаа

    Khovdiin-toli

Ирээдүйн Толь шинэ дугаар гарлаа

ireeduin-toli

Бизнес Толь шинэ дугаар

biznes-toli

ТАНЫ СОНОРТ

galdaТүүхэн хүмүүн

Цаг агаарын мэдээ