Download Firefox
Download Firefox

Thursday, May 25th

Last update07:32:02 PM GMT

Profile

Layout

Direction

Menu Style

Cpanel
You are here ХУУЛЬ

Үндсэн хуулийг өөрчилвөөс...

Uurchil 1Улсын үндсэн хуулинд өөрчлөлт оруулах эсэх тухай яриа хөөрөө чих дэлсэх болсоор  нэлээд хугацаа өнгөрөв. “Үндсэн хуулинд гар хүрч болно”, “болохгүй”, “дордуулсан долоон өөрчлөлтөөс болж үндсэн хуулийн бэх бат чанарт цав суусан”, “уг хуулин дахь эрх мэдлийн хувиарлалт, төрийн байгуулалтын зарчимыг эргэж харах зайлшгүй шаардлага байна” гэх мэтээр УИХ-ын танхимд суугаа эрхэмүүдээс эхлээд сумын төвийн гудманд алхаж яваа иргэдийн хооронд ч үе үе энэхүү чухал ярианы сэдэв сөхөгдсөөр байх...

Эрх барьж байгаа улс төрийн хүчин УИХ болон орон нутгийн сонгуулийн өмнө үндсэн хуулийг өөрчлөх асуудлыг ард түмэнтэйгээ зөвлөнө гэж ам шүд алдсан учир, үүнийхээ дагуу арга хэмжээ авч эхлээд байгаа нь УИХ дээр энэ асуудал үе, үе яригдаж, улмаар бүх ард түмний санал асуулга явуулах, явуулахгүй байх талаар мэтгэлцээн үүсч байгаа зэргээс харагдаж байна. Зарим хүмүүсийн хувьд өнөөдөр бий болсон улс төрийн гажуудал, эдийн засаг, нийгмийн хямрал доройтолд нөлөөлж буй суурь хүчин зүйлүүдийг үндсэн хуультай холбон тайлбарлах нь ч бас байна. Эдгээрийг бүхэлд нь ажиглаж байхад нэгэн том дүр зураг сүүдийн үзэгдэж буй нь юу гэвэл өнөөдөр манай улсад оршин буй төрийн байгуулалтын тогтолцоо ард нийтийн төлөөллийг бүрэн хангаж чадахгүй, тэдний оролцоо хүсэл зоригоос гадуур оршиж байгаа байдал юм.

Иймэрхүү үзэл бодлыг олон хүний бичсэн зүйлээс, ярьсан ярианаас сонссоноос гадна. хоёр жилийн өмнө манай аймгийн нэгэн чамбай сэхээтэн нийгмийн гажуудлыг хэрхэн зөв гольдрол руу чиглүүлэх тухай арга замын талаар цогц хөтөлбөрийн санааг гаргасан байсан нь мөн л ийм агуулгатай байсан. Тэр эрхэмийн төсөөллөөр бол төрийн байгуулалтыг суурь бүтцээр нь өөрчлөх ёстой бөгөөд Монгол улс нь Улсын их хурал, бага хурал гэсэн төрийн эрх барих “парламент”-ийн хоёр танхимтай байх, чингэхдээ Улсын Их Хурлыг нам харгалзахгүйгээр Засаг захиргааны нэгж бүрээс төлөөлөл сонгох зарчимаар бүрдүүлэх, ингэснээр Монгол улсын сум болгоноос тухайн сумандаа байнгын оршин сууж буй нэгээс доошгүй иргэн УИХ-д төлөөлөгч, эсвэл гишүүнээр суух ба уг Их хурал нь Монгол улсын төрийн эрх барих хамгийн дээд байгууллага байх. Улсын Бага Хурлын тухайд хууль тогтоох мэргэжлийн танхим бөгөөд мөн л нам харгалзахгүйгээр улсыг бүхэлд нь нэг тойрог болгон тэндээс гишүүдийг нь сонгож бүрдүүлэх, улс төрийн намуудыг төрийн бүтцийг бий болгодог “нөөц сав”-ны зохион байгуулалтаас нь болиулж, зөвхөн улс төрийн онол, судалгааг эрхэлсэн институцын түвшинд аваачих, ингэж байж одоогийн үндсэн хуулинд байгаа Төрийн эрх мэдэл ард түмний гарт байна гэсэн тунхагийг хангах боломжтойг сайтар тайлбарласан байсан ба уг үзэл баримтлалын /концепц/ төслөө Монгол улсын Ерөнхийлөгч, Улсын их хурлын дарга, Ерөнхий сайдад ч явуулсан гэдэг.

Тэднээс ганц нэгхэн нь таны захидлыг үзлээ, танилцлаа гэх төдий хариу ирүүлсэн бол ихэнхийнх нь хувьд “усанд хаясан чулуу” шиг ямар ч хариу өгөлгүйгээр таг чиг сураг алдарсан гэх. Тухайн үедээ бас хэсэг нөхдийн хүрээнд цуглаж, мөнөөх эрхэмийнхээ онол, үзлийг сонсож хэлэлцэн, бараг бүгд л санал нэгтэй дэмжиж байсныг санаж байна.  Гэвч дээдсүүдэд хүргэж ажил болгохын тухайд бол “дээшээ тэнгэр хол, доошоо газар хатуу” гэгчийн үлгэр болоод л замхарна гэдэг нь ойлгомжтой байсан хэрэг. Гэтэл тэрхүү санаа зүгээр нэг элдэв юм эрэгцүүлж сэдэх дуртай нөхрийн сонирхлын асуудал төдий биш “цайзад хашигдсан” ард түмний дундаас хэн нэг нь тэндээсээ гарч болох хамгийн оновчтой гарцыг олж хараад, зурж тэмдэглэсэн анхны гярхай тэмдэглэл байжээ гэхүйц өөдрөг  сэтгэгдэлд эзлэгдэх нэгэн шалтаг бий болов.

Монгол улсын гурав дахь Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр тэргүүтэй МАХН-ын нөхөд Үндсэн хуулийг өөрчлөн шинэчлэх төсөл боловсруулсан тухай мэдээг сонссоор байсан авч энэ хаврын дөрвөн сар гарч байж л уг төслийг нүдээр уншиж танилцах завшаан тохиосон юм. Уншаад үзэхэд нэлээн олон зүйл дээр өнөөх “чамбай сэхээтэн”-ий төсөөлж байсантай яв, цав нийцжээ. Үндсэн хуулийн энэ төсөлд /4.2./ “БНМУ-д төр Засаг, түүний бүрэн эрхийн цорын ганц эх сурвалж нь Монголын ард түмэн мөн бөгөөд төр Засгийн бүрэн эрх гагцхүү ард түмний мэдэлд байнга байна. Монголын ард түмэн төр засгийн бүрэн эрхийг энэхүү Үндсэн хууль, түүний утга агуулга, зарчмын дагуу барина” хэмээсэн нь одоо мөрдөгдөж буй үндсэн хуулийн /3.1./ -д буй “Монгол улсад Засгийн бүх эрх ард түмний мэдэлд байна. Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдлэнэ” гэснийг илүү дэлгэрүүлэн тодорхой болгосноос гадна, хууль тогтоох эрх мэдлийг хэрхэн бий болгох талаар авч үзсэн хоёр дугаар бүлэг дэх заалтуудаараа үүнийг жинхэнэ утгаар нь баталгаажуулжээ. Тодруулбал хоёрдугаар бүлгийн 26.1-д Монгол улсын хууль тогтоох эрх мэдлийг хадгалан хэрэгжүүлэгч нь парламент байна. Парламент нь хууль тогтоох эрх бүхий Улсын Бага хуралдай, хууль батлах эрх бүхий Үндэсний Их Хуралдайгаас бүрдэнэ. /27.5./ Үндэсний Их Хуралдайд хороо, тосгон, сум бүрээс нэг төлөөлөгч сонгогдоно. Үндэсний Их Хуралдайн төлөөлөгчийг сонгуулийн насны иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр саналаа нууцаар гаргаж сонгоно. /27.12./ Үндэсний Их Хуралдайн төлөөлөгч намын гишүүнчлэлээсээ түдгэлзсэн байна. Нэгдүгээр бүлгийн /25.5./ Бүх шатны сонгуульд нэр дэвшигч нь өөрийн, эсхүл улс төрийн нам, төр засгийн болон төрийн бус байгууллага, албан тушаалтан, хувь хүний зардлаар сонгуулийн компанит ажлыг бүрэн эсвэл хэсэгчлэн санхүүжүүлэхийг хориглоно. Уг зохицуулалтыг зөрчсөн нэр дэвшигчийн нэрийг татуулж, 5 жилийн хугацаанд аль ч шатны сонгуульд нэр дэвшигчээр бүртгэхгүй. Мөн хоёрдугаар бүлгийн /26.11/-д Улсын Бага Хуралдай өөрийн тогтоосон хууль, хууль тогтоомжийг хэлэлцүүлэн батлуулахаар Үндэсний Их Хуралдайд ажлын 3 хоногт багтаан хүргүүлнэ. Үндэсний Их Хуралдай нь Улсын Бага Хуралдайн тогтоосон хууль, хууль тогтоомжийг хүлээн авснаас хойш 10-аас доошгүй хоногийн хугацаа өнгөрсөний дараа хэлэлцэж эхлэнэ гэсэн заалтуудыг тусгажээ. Ингэснээрээ өнөөгийн бодит амьдрал дээр байгаачилан арга сүйхээ хэрэглэж, аль нэг улс төрийн нам гэгчид дээгүүр байр суурь олж авсан чинээлэгдүү голдуу нөхдүүд их төлөв нийслэл хот орчмоос хүрч ирээд, баахан сайхан, сайхан юм ярьж, толгой эргүүлж байгаад биднийг төлөөлөх эрхтэй болон, төрийн ордонд залардагийг халж, харин сум, хороо, тосгон болгоны иргэд өөрсдийнхөө дотор аж төрж, амьдарч буй нэгнээр өөрсдийгөө төлөөлүүлэх боломжтой болж байгаагаараа яах аргагүй олзуурхууштай юм. Тэрчлэн ард олныг хэдэн хэсэг болгож талцуулан хуваах, эрх мэдэл олж аваагүй талынхаа эрх, эрх чөлөөг боомилон, хаагдуулах гол зэвсэг болж, хэргээ ч сайн гаргаж байгаа улс төрийн нам гэгчээс заавал нэр дэвшүүлэх гэдэг “гажиг” ёсыг мөн дуусгавар болгож байгаа нь хамгаас чухал зүйл гэж үзэж буйтай маань ч уншигч та бүхэн санал нийлнэ байх. Харин энэ төсөлд “Улсын Бага хурилдайг намын жагсаалтаар сонгоно” гэсэн нь учир дутагдалтай санагдаж байгаа юм. Намын жагсаалтаар сонгоно гэдэг нь урьд урьдын Үндсэн хуульд байсаар ирсэн Монгол улсын иргэн хэн ч бай төрийн байгууллагад сонгох, сонгогдох эрхтэй гэсэн зарчим зөрчигдөж байна гэж үзэж болно. Ард түмэн жам ёсны язгуур эрхийнхээ дагуу алив шашны байгууллага, улс төрийн нам, эвсэлд заавал харъяалагдах албагүй, өөрийн итгэл үнэмшлээрээ оршин амьдрах ёстой бөгөөтөл дээрх заалтын дагуу Улсын Бага Хуралд сонгогдохын тулд заавал намын харъяалалтай байх хэрэг гарч ирж байгаа нь зөрчилтэй төдийгүй, шудрага бус зарчмыг бий болгож байна гэлтэй.

                Үүнийг бичигч миний хувьд хуулийн төслийн зөвхөн үндсэн, суурь зарчим, агуулгуудын заримыг нь л авч үзэж, уншигч олонтой санал солилцохыг хичээж буй бөгөөд энэ үүднээсээ дээр үгүүлэгдсэн төрийн байгуулалтын зарчим, сонгох сонгогдох зарчим, хүний /ард олны/ язгуур эрх, эрх чөлөө, төр, засгийн эрх мэдлийг хувиарлах, тэдгээр эрх мэдлийг эзэмших этгээдүүдийг сонгох, чөлөөлөх, үйл ажиллагаанд нь хяналт тавих зарчим, Засаг захиргааны удирдлагын зарим онцлох асуудал хийгээд төрийн бэлгэдэлтэй холбоотой зүйлсийг нэн чухалд тооцсон болно.  

                Энэ дагууд авч үзвэл хуулийн төслийн /5.6./ “Төр, засгийн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэгчид нь үйл ажиллагаагаа харилцан тэнцвэртэй байх зарчмаар явуулах бөгөөд аль нэг нь бусдаасаа давамгай эрх эдэлж үл болно” хэмээснээрээ эрх мэдэл хувиарлалтын тэнцвэртэй, ардчилсан зарчмыг баримтлах суурь боломжийг бүрдүүлж байна гэж харав.

Мөн хуулийн төсөлд төр,  засгийн бүтцийг бүрдүүлж буй, дээр авч үзсэн хууль тогтоох засаглалын байгууллагаас гадна бүх шатны шүүхийн шүүгчид, хүний эрхийн үндэсний хороо, хянах эрх мэдлийг хэрэгжүүлэх чиг үүрэг бүхий ардын хянан шалгах хорооны албан тушаалтнуудыг мөн адил бүх нийтээр, чөлөөтэй, нууцаар саналаа өгөх зарчмын дагуу сонгож гаргаж ирэхээр тусгасан нь өнөөдрийн амьдрал дээрх бараг хавтгай үзэгдэл болж байгаа, эрх мэдлийг наймаалцдаг, нэг эрх мэдлээр нөгөө эрх мэдэлтнийг дархлан хамгаалах хэрэгсэл болгодог, эрх мэдэлтний шийдвэр, зан байдлын үйлчлэл нь жирийн олон хийгээд доодост сүх, лантуу мэт, дээдэст бол муур, нохой мэт байдгийг засамжлах гэсэн зөв зүйтэй чармайлт биз ээ гэж зөвшөөх бодол төрнө.   

Хуулийн төслийн 4.6. “БНМУ-ын төр засаг Үндсэн хуулиар заасан үүргээ хангалттай биелүүлэхгүй байгаа, эсхүл Үндсэн хууль, бусад хууль тогтоомжийг зөрчсөн тохиолдолд ард түмэн эсэргүүцэл илэрхийлж, хугацаанаас нь өмнө огцруулан, шинээр эмхлэн байгуулах эрхтэй” гэсэн нь ард олны дунд байнга яригдсаар ирсэн авч, эрх мэдэлтэй хэсгийн дийлэнх огт хүлээн зөвшөөрөх бодолгүй байдаг хурц асуудлыг шудрага, зоригтой гаргаж тавьснаараа, улс орны хувь заяатай холбоотой бас нэг шударгуу алхам болж байна гэж анзаарсныг маань уншигчид хэрэг болгож эрэгцүүлнэ байхаа гэж найдав. Үүнтэй холбоотой өөрийн санааг бататгах гэсэн жишээ энэ, тэр татах нь илүүц зүйл гэж үзээд өөр нэг заалтад анхаарлаа хандуулбал /13.32./ “Хүн өөрийн болон нийтийн ашиг сонирхол, бусдыг төлөөлөн тэдний ашиг сонирхлын дагуу аливаа байгууллагын шийдвэрлэж байгаа асуудалтай  холбогдуулж, хүсэлт, өргөдөл гомдол гаргах, шийдвэрлүүлэх эрхтэй” гэсэн нь ер анзаарагддаггүй зүйлийг олж харсан, нүдээ олсон заалт болжээ. Дашрамдуулаад нэгэн сонин дэлгэвэл нийтийн ашиг сонирхол, жам ёсыг сахин хамгаалж, түүнтэй холбоотой хууль бус асуудлыг таслан зогсоох үүрэг бүхий байгууллага, албан тушаалтан өөрөө тэр чиг үүргийнхээ эсрэг ажиллаж, нийтийн эрх ашгийг хохироох, завших үйл үйлдсэн байхад, түүнийг нь мэдээд асуудал тавьж, хуулийн байгууллагад хандсан иргэдийг албан тушаалтнууд, төрийн албан хаагчид, тэр ч атугай тангараг өргөсөн шүүгч нь өөрөө “нүдээ бүлтийлгэн” гайхаж, энэ асуудал та нарт ямар хамаатай юм бэ хэмээгээд, чухам хамаатай болохыг нь хуульчилж өгсөн заалтууд холбогдох хуулинд байсаар атал “өөрт нь хамаагүй зүйл рүү хошуу дүрж, цор цор гэж буй энэ нөхдийн хандыг нь дарж өгөх хэрэгтэй” гэсэн агуулга бүхий “өрөвдөлтэй” шийдвэр гаргаж байсантай биеэрээ таарч билээ.

Энэ мэтчилэнгээр бодит нөхцөл байдлыг гярхай ажиглаж, шударгуу зөв зохицуулалт хийхийг чармайсан, урьдны бусармаг зүйлсийг нөхцөлдүүлж байсан хүчин зүйлсийн үйлчлэлийг үгүй болгож, “эерэг цэнэг үүсгэсэн” заалтууд зонхилсон гэж хэлж болохоор Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийн энэхүү шинэ төслийг хэрэг болгон уншиж, санаа бодлоо нууж хаалгүй илэрхийлэн, эвлэлдэн зөвлөлдвөл улс хийгээд ард бидний ирээдүй, өнө хожимд үлэмж тустай болуужин хэмээн үзээд, бултаар анхаарахыг зориуд  уриалмаар санагдсан юм.

Басхүү Засаж янзалмаар, бодож тунгамаар зүйл ч нэг бус байгаа болов уу гэснээс энд ганц нэгийг дурьдвал /7.3./ БНМУ-д төр засгийн байгууллагууд албан хэргээ Монгол хэлээр явуулахаас гадна дэлхийн хамгийн түгээмэл хэл болох англи хэлээр явуулж болно гэжээ.   

                Хэл бол үндэсний соёлын эх ундрага, үндэстнийг бүрдүүлж буй язгуур хүчин зүйлсийн нэг гэдгийг бүгд нэвтэрхий ойлгодог агаад төрийн хэргийг үндэсний хэлээс бусад хэлээр хөтлөх, явуулах нь үндэстэн өөрийгөө дорд үзсэн хэрэг болохоос гадна өөрийн хэл, соёлыг уусган мөхөөх эх үүтгэл болно гэх санааг эрдэмтэн мэргэд сануулсаар байдаг. “Хэл, хил, мал гурав”-ын тухай нэрт яруу найрагч Зундуйн Дорж гуайн алдарт шүлгээс гадна эртний Монголын Хитан гүрнийг үндэслэгч Елюй Абаужи хааны “Би Нангиад хэлээр ярьж чадамой. Гэвч миний Хитан ард түмэн байгаа цагт би хэзээ ч тэр хэлээр ярихгүй. Хитаны ард түмэн нангиадуудыг дуурайж, аажим аажмаар энэ нь нэмэгдэх болуузай гэхээс би айна”  хэмээсэн зарлигаас өгсүүлээд энэ тухай түүхэн сануулга ч олон бийг бодолцох ёстой болов уу !

Мөн /11.3/ “БНМУ-ын төр засаг улс төрийн олон нам бүхий тогтолцоог дэмжин хамгаалах үүрэгтэй бөгөөд улс төрийн намыг санхүүжүүлж болно” гэсэн байхад иргэний нийгэм, төрийн бус байгууллагын тухайд /11.4./ ....иргэний нийгмийн байгууллага, мэргэжлийн холбоо, сайн дурын байгууллага, сан зэрэг төрийн бус байгууллага байгуулах эрх чөлөөг хангана” Â гэх төдийгөөр хязгаарлажээ. Үнэхээр л төр засгийн бүх эрх нь ард түмний мэдэлд байдаг иргэний төр бүхий улс байх аваас иргэдийнхээ үүсгэл санаачлагаар, улс, нийгэмд үйлчилэх зорилготойгоор байгуулж буй байгууллага, эвслийг улс төрийн намаас ялгаварлан дорд үзэхгүйгээр, хамгаалах бол адилхан хамгаалж, санхүүжүүлэх бол адилхан санхүүжүүлэх, эс бөгөөс адилхан санхүүжих эрхгүй байхаар зохицуулалт хийх нь зөв гэж үзнэ. Тэгээд ч улсыг бүрдүүлж буй  эс ширхэг нь улс төрийн нам бус, оюун ухаант бодгаль буюу ард түмэн гэдгийг бодолцох хэрэгтэй бизээ. Түүнчлэн хууль санаачлах эрх зөвхөн Улсын Бага Хуралдай болон Их Хуралдайн гишүүдэд олгогдоно гэсэн нь учир дутагдалтай санагдав. Энэ тухайд ганцхан жишээг авч үзэхэд одоогийн үндсэн хуулиар уг эрх нь зөвхөн Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын гишүүдэд олгогдсон ба салбарын мэргэжлийн болон мэргэшсэн байгууллага ийм эрхгүй байгаагаас болж улсын бүхэл бүтэн салбар тухайлбал хэвлэл мэдээллийн салбарын эрх зүйн зохицуулалт үндсэндээ хаягдаж,  “нийгмийн золиос” болж үлдсэнийг учир мэдэх хүмүүс тодорхой харж байгаа байх. Улсын Ерөнхийлөгчийг мөн л урьдын адил зөвхөн улс төрийн намуудаас нэр дэвшүүлнэ гэсэн нь дээр дурьдсанчилан иргэдийн нийтлэг оролцоог хязгаарлаж буй хэрэг. Энэ мэтийг товчлоод эцэст нь  уг хуулийн төслийн нэгдүгээр бүлгийн 1.2, 1.3, 1.4, 1.6, 1.7-д байгаа төрийн бэлгэдэл буюу төрийн сүлд, туг, далбаа, тамга дуулалтай холбоотой нэгэн санааг цухалзуулбаас өдгөөгийн Монгол улсын үндсэн хуулиар хуульчилагдаж, дээдлэгдэн хэрэглэгдэж буй дээрх төрийн бэлгэдлийн зүйлс дэх бэлгэ тэмдэг нь олон зууны өмнөөс ил, далдуур дайсагнан хандаж, ирсэн харийн улсуудын далд бодлогын нөлөө сүүдэр шингэсэн, дээдсээс улбаат язгуур сэтгэлгээс  ихээхэн хөндийрч, гажсан зүйл болох тухайд хэд, хэдэн тулхтай түүхч, судлаачид, тодорхой үндэслэлтэйгээр гарган тавьж, сануулсан боловч, төдийлөн анзаарч мэдрэхгүй хэвээр байсаар байгаа юм. Энэ асуудлыг хөндөн тавьсан нийтлэл манай сонинд нэг бус удаа гарч, уншигчдын мэлмийд туссан ч уншиж, судалж, ухаж бодсон эсэхийг яахин мэдэх.

Ямар ч атухай улсын үндсэн хуулийн тухай яригдаж буй ийм үед үгүүлэн буй сэдэв заавал сөхөгдөх ёстой болов уу гэсэн санаанаас ийнхүү сануулсан хэрэг билээ. Энд нэг зүйлийг онцгойлон дурьдахыг хүссэн маань эрх баригч эсвэл урьд нь эрх барьж байсан улс төрийн намуудын хувьд хууль эрх зүйн зохицуулалтыг гол төлөв өөрсдийн намын эрх ашиг, сонирхолд нийцүүлж хийхийг хичээдэг явдал бүүр дархлаа болчихсон нь тодорхой харагддаг. Харин МАХ намынхны боловсруулсан энэ төсөлд эрх  мэдэлтнүүд хэзээ ч зориг гаргаж, өөрчлөхгүй, хүлээн зөвшөөрөхгүй боловуу гэхээр, ард түмний хүсэн хүлээж буй чухал өөрчлөлтүүдийг дэвшүүлсэн нь нэн олзуурхууштай байгаа юм. Хэрвээ уг хуулийн төсөл ард нийтээр дэмжигдэж, хэлэлцэгдэх аваас нэг бус нэмэлт санаануудыг оруулахаар санагдсаныг дашрамд дурьдаад  энэхүү бичвэрээ уншигч танаа толилуулъя.       

 

                                                                                                                Хиргис Г.Төрмөнх 2017.04.12                   

Сэтгvvлчдийг шоронгоор далайлгах Д.Дорлигжавын хууль

Dorligjav

“Дөрөв дэхь засаглал” хэмээх цаасан малгай өмсгөн хөөргөж, өөрсдийнхөө бvх төрлийн сурталчилгааг vнэ хөлсгvй, өдөржин, шөнөжин цацуулдаг Монголын улстөрчид эрх мэдэлд хvрэх замыг нь засч өгсөн хэвлэл мэдээллийн салбар, хэдэн муу ядуухан сэтгvvлчид рvvгээ эргээд ноцож, харцаараа хөдөлгөдөг болгохоор хамгийн хорлонтой хуулийн төсөл бэлэн болгочихоод сууцгааж байна. Энэ хаврын чуулганаар хэлэлцэн батлуулахаар шийдлийн Засгийн газрын Хууль зvйн сайд Д.Дорлигжавын яаравчлуулж байгаа Эрvvгийн болон Зөрчлийн тухай хууль батлагдвал өнөөдрийн ядуухан сэтгvvлчид эдийн засаг, санхvvгийн хувьд бvрэн дампуурахаас өөр ямар ч зам харагдахгvй болж байна. Ядаж байхад Засгийн газраас өргөн барьсан хуулийн төсөлд сэтгvvлчдэд Эрvv vvсгэж хорих хуулийн заалт ч багтаж байгаа. Хэдийгээр сvvлийн жилvvдийн замбараагvй их авлига, хээл хахууль, албан тушаалын гэмт хэрэгтнvvдийг удаа дараа илчлэн бичиж, олон цагаан захтнуудыг шударга шvvхийн өмнө аваачсан гавьяа өөр хэнд ч биш хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд, тэнд ажилладаг цалин багатай ч эр зоригтой, нийгмийнхээ өмнө хvлээсэн vvргээ нэр төртэй биелvvлж яваа хэдэн сэтгvvлчдэд хамаатай ч төр засгаасаа эхлээд, олон нийтийн сэтгэл зvй ерөөсөө л муу муухай бvхнийг сэтгvvлчдэд тохож, тэдний нэр хvндийг гутаан доромжлох агуу их компанит ажил орон даяар өрнөөд удаж байна. Ядахад яр гэгчээр нийгмийн бvх л муу муухай, хөшигний арын болж бvтэхгvй бvхнийг илчлэн гаргадаг өнөө хэдэн сэтгvvлч рvv одоо улстөрчид, төр засагтайгаа элбэж аваад дайрч эхлэхээр эргэлт буцалтгvй шийдсэн бололтой.

Учир нь Цагаан сарын өмнөхөн Хууль зvйн сайд Д.Дорлигжав Эрvvгийн болон Зөрчлийн тухай хуулийн төслийг УИХ-д өргөн мэдvvлсэн билээ. Эдгээр хуульд хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлтэй холбоотой маш ноцтой заалтууд тусгагдсанаас цөөн хэдэн баримтыг дурдъя.

Зөрчлийн тухай хуулийн төслийн 10.4.3-т “Мэдээлэх хэрэгсэл ашиглан сурвалжлага, мэдээ, тоймчийн нийтлэл болон зар сурталчилгааны бус хэлбэрээр зар сурталчилгаа байрлуулсан, тvгээсний төлөө мөнгө авсан бол хувь хvнийг 250 тооцооны нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр, хуулийн этгээдийг 2500 тооцооны нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгох ял шийтгэнэ” гээд заачихсан байна. Өнөөдөр улс орны эдийн засгийн хvндрэлтэй, өдөр хоног арай ядан аргацааж байгаа нөхцөлд өдөр тутмын сонин, телевиз, богино долгионы радионууд чухамдаа зар сурталчилгаан дээр л аргацаан тогтож, чадан ядан vйл ажиллагаагаа залгуулж байгаа гэдгийг насаараа дарга хийж яваа Хууль зvйн сайд ойлгохгvй байж болно. Магадгvй тэр хvн баримт нотолгоо сайтай ганц мэдээ бичихийн тулд сонины сурвалжлагч өдөржин явган, нvцгэн шогшдогийг яагаад ч гадарлахгvй нь тодорхой. Ганц ярилцлага авахын тулд өрөөнийх нь хаалгыг өдөржин сахидаг сэтгvvлчдийн хагас сард авдаг цалингаар ганц, хоёрхон хоног хооллодог байж ч мэднэ. Гэхдээ эрх мэдлээрээ далайлган бvхэл бvтэн хэвлэл мэдээллийн салбарын дотоод vйл ажиллагаа, хэвлэн нийтлэх эрх чөлөөнд дур зоргоороо халдах эрх байхгvй.

Д.Дорлигжав сайдын өргөн мэдvvлсэн Эрvvгийн болон Зөрчлийн тухай хуулийн төсөлд vvнээс ч илvv бас нэгэн ноцтой заалт байгаа нь Зөрчлийн тухай хуулийн 10.4.1 дэх заалт юм. Тэнд “Сэрэмжлvvлэг зар сурталчилгааг тухайн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн нэвтрvvлгийн хөтөлбөрийг харгалзалгvйгээр холбогдох шийдвэрт заасан давтамжаар vнэ төлбөргvйгээр тvгээгээгvй бол хувь хvнийг 250 тооцооны нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр, хуулийн этгээдийг 2500 тооцооны нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгох шийтгэл хvлээлгэнэ” гээд цагаан дээр хараар биччихсэн байна. Уг заалттай, заалтгvй бид сэрэмжлvvлэх мэдээгээ хангалттай бичиж, нийтэлж, нэвтрvvлж ирсэн. Vvнийг хуульчлаад байх шаардлага огт байхгvй. Vvгээр бол санаандгvй ганц мэдээ нийтлэхгvй орхиход торгуулж мэдэхээр байна. Гэхдээ уг заалт нь арай өөр зvйлд чиглэгдэж байна уу гэдэг хардлагыг төрvvлж байгаа нь эрх баригчид дуртай шийдвэрvvдээ гаргуулчихаад тvvнийгээ сэрэмжлvvлэх зар сурталчилгаа нэрээр хvссэн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээрээ явуулах эрхийг нээх гэж байна хэмээн сэтгvvлчид vзэж байгаа юм. Өнөөдөр улсын өмчид vлдсэн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл ганц, хоёрхон бий. Бараг бvгд хувьд шилжиж, эзэд нь хэдэн сурвалжлагч, сэтгvvлчдээ ажилтай, орлоготой нэг юм чирээд явж байгаа. Гэтэл төрөөс хувь хишиг горьдолгvй өөрсдийгөө аргацаагаад явж байгаа хувийн өмчийн vйл ажиллагаанд төр шууд хутгалдан орох гэж байна. Бvр давраад шийдвэрvvдийг нь хэрэгжvvлээгvй тохиолдолд тооцооны нэгжээр торгоно гэдэг жигтэйхэн зvйл ярьж байгаа нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгслvvдийн дотоод vйл ажиллагаанд дэндvv эрээ цээргvй хутгалдан орж ирж байгаа хэрэг юм. Тооцооны нэгж гэдэг нь ам.доллартай уялдуулан торгох гэсэн vг. Эдийн засаг хямрангуут сэтгvvлчдээ хvртэл ам.доллартай тэнцэх хэмжээний мөнгөөр торгож эхлэх нь. Энэ нь өөрөө хууль зөрчсөн vйлдэл бөгөөд хуульд "Монголдоо аливаа торгууль, худалдааг vндэсний мөнгөн тэмдэгтээр гvйцэтгэнэ" гээд заачихсан байгаа.

Тvvнчлэн Эдийн засгийн өршөөлийн хуульд авлигачдыг илрvvлэн бичсэн сэтгvvлчдийг 5-50 сая төгрөгөөр торгоно гэсэн заалтыг хvртэл оруулчихаад явж байна. Өнөөдөр Монголд авлига, хээл хахуульд хэн орооцолдож, хэдэн цагаан захтан өнөөдөр тэрбум, тэрбумаар хулгайлсныхаа төлөө хоёр гуравхан жил эрхээ хасуулсан болчихоод малилзсаар гарч ирж байгааг олон нийт харж л байгаа. Vнэндээ эдийн засаг нь элгээрээ хэвтчихээд босох тэнхэлгvй тийчилсээр байгаа Монголын улстөрчид, эрх мэдэлтнvvдийн булхай луйврыг өөр хэн ч биш өнөө муу хэдэн муу нэртэй сэтгvvлчид л нийгэмд хамгийн тvрvvнд дэлгэн тавьдаг. Тvvнийхээ төлөө хангалттай муу нэр зvvж, шvvх цагдаагийн байнгын vйлчлvvлэгчид болсоор байгаа нь Хууль зvйн сайд эрхэм Д.Дорлигжавт багадаад байгаа бололтой юм. Магадгvй Эрvvгийн болон Зөрчлийн тухай хуулийн төслийг Д.Дорлигжав сайд найруулан бичиж, гол санааг нь гаргаж ирээгvй байж болно. Гэхдээ Монголын нийгмийг эрvvлжvvлж, булхай луйвар бvхний эсрэг vзэг, камер, дэвтэрнээс өөр зэвсэггvй чин сэтгэл, залуу насны эр зоригоор унаж, босон тэмцэж яваа тоотой хэдэн сэтгvvлчийн эрх ашигт ноцтой хохирол учруулах дээрх хуулийг буцаан татах эрх нь тvvнд хангалттай бий.

Хуулийн дор бvгд эрх тэгш гэсэн уриа лоозонгийн шинжтэй тунхаглал ярьж суухаар хэвлэлийн эрх чөлөөг боомилон дарж, хэдэн муу сэтгvvлчийг ажиллах нөхцөлгvй болгох гэж байгаа Эрvvгийн болон Зөрчлийн тухай хуулийн ядаж л дээрх хэдэн ноцтой заалтыг авч хаях эрх мэдэл, хvсэл зориг Хууль зvйн сайдад байгаа болов уу гэж найдах л vлдэж байна. Эрх баригчид, улстөрчид, цагаан захтнууд дураараа авирлахын тулд сэтгvvлчдийг хуулийн заалтаар нухчин дарж хэвлэлийн эрх чөлөөгvй орон болохгvйн тулд Эрvvгийн болон Зөрчлийн тухай хуулийг эргэж сайтар нягтлахыг эрхэм Хууль зvйн сайдаас хvсч байна.

Эх сурвалж:

 

Top of Form

 

 

Г.Солонгоо: Эрхээ бүрэн эдлэхийн тулд

Хүний эрх

Хүний эрхийн үндэсний комиссын Ховд аймаг дахь ахлах мэргэжилтэн Солонгоотой товч ярилцав

- Өөрийгөө товч танилцуулна уу?

- Би 2014 оны 01 дүгээр сарын 02-ны өдрөөс Монгол улсын Хүний эрхийн Үндэсний комиссийн Ховд аймаг дахь ахлах мэргэжилтнээр томилогдон ажиллаж байна.

-Хүний эрхийн үндэсний комиссын мэргэжилтэн гэдэг ямар чиг үүргэтэй ажил юм бэ?

-Монгол улсын Үндсэн хууль, олон улсын гэрээгээр баталгаажуулсан хүний эрх, эрх чөлөөг аж ахуйн нэгж, байгууллага, албан тушаалтан, хувь хүн зөрчсөн гэх гомдлыг хүлээн авах, хууль зүйн зөвлөгөө өгч, холбогдох байгууллагад зуучлах, аймаг орон нутагт хүний эрхийн мэдлэг ойлголтыг дээшлүүлэхэд чиглэсэн үр дүнтэй сургалт, сурталчилгаа, нөлөөллийн ажлыг зохион байгуулж, шаардлагатай мэдээллээр хангах, Комиссын шаардлага зөвлөмжийн хэрэгжилтэнд тогтмол хяналт тавих, ХЭҮК-нь хуулиар олгогдсон чиг үүргээ хэрэгжүүлэхэд биечлэн оролцох юм.

-Монгол улсын Хүний эрхийн Үндэсний комисс гэж хэзээ байгуулагдсан байгууллага вэ?

-НҮБ-н Ерөнхий Ассамблейн 1993 оны 12 дугаар сарын 20-ны өдрийн хуралдаанаар олон улсын гэрээ конвенцид заасан хүний эрх, эрх яөлөө, шударга ёс, эв нэгдлийг хүлээн зөвшөөрч, түүнийг хангах, хамгаалах хөхиүлэн дэмжих үүрэг бүхий Хүний эрхийн Үндэсний байгууллага байгуулахыг гишүүн улс орнууддаа уриалсан. Ингээд 2000 оны 12 дугаар сарын 7-ны өдөр Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын тухай хууль батлагдсанаар Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын ажиллах эрх зүйн орчин бүрдэж, 2001 онд Монгол улсын Хүний эрхийн Үндэсний комисс байгуулагдсан.

-Хүний эрх гэж юу вэ?

               -Хүн бүр төрөхөөсөө эрх чөлөөтэй, нэр төр, эрхийнхээ хувьд адил тэгш байна. Тэдэнд оюун ухаан, өрлөг сэтгэл заяасан бөгөөд өөр хоорондоо ахан дүүсийн ёсоор харилцах ёстой.

Хүний эрх бол таныг хүний зэрэгтэй амьдрахад шаардагдах наад захын баталгаа юм. Хүмүүс ихэнхдээ амьд явах, эрүүл аюулгүй орчинд амьдрах, хөдөлмөрлөх зэрэг эрхийг л мэддэг. Гэтэл үнэндээ эдгээрээс гадна маш олон эрхийг хуулиар баталгаажуулсан.

-Хүний эрхийг хамрах хүрээнийх нь хувьд авч үзвэл?

-Хүн бүрт хамааралтай. Өөрөөр хэлбэл, хүн бүр ямар ч ялгаваргүйгээр эрх, эрх чөлөөгөө эдлэх ёстой. Хүний эрх түгээмэл учраас дэлхийн хаана ч ижил дээдлэгдэх учиртай.

-Хүмүүс ямар эрхтэй хэрхэн хамгаалуулах тухайгаа хаанаас мэдэж болох вэ?

-Мэдээж, хуулиас. Хүний эрхийг Үндсэн хууль, олон улсын гэрээ, үндэсний хууль тогтоомжоор баталгаажуулдаг. Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 2 дугаар бүлэг, хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалд тодорхой заалтууд бий. Монгол Улс хүний эрхийн асуудлаар 30 гаруй олон улсын олон талт гэрээнд нэгдэж орсон. УИХ-аас хүний эрхийг хэрхэн баталгаатай эдлүүлэхтэй холбоотой олон асуудлыг нарийвчлан зохицуулсан хэдэн зуун хууль батлан гаргасан. Тухайлбал, Хүүхдийн эрхийг хамгаалах тухай, Жендерийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай, Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн нийгмийн хамгааллын тухай, Жагсаал, цуглаан хийх журмын тухай гэх мэт.

-Эрхээ мэдэх нь бидэнд ямар ач холбогдолтой вэ?

-ЭРХЭЭ бүрэн дүүрэн эдлэх БОЛОМЖИЙГ олж авна. Эрхээ зөрчигдөж байна гэдгийг мэдэж, зөрчигдсөн эрхээ сэргээлгэх арга хэмжээ авна. Үүгээр ч зогсохгүй эрхээ ЗӨРЧИГДӨХӨӨС ХАМГААЛЖ, түүнд нийцсэн баталгаа бүрдүүлэхийг төрөөс шаардах болно. Эрхээ бүрэн дүүрэн эдэлнэ гэдэг нийгмийн амьдралд идэвхтэй ОРОЛЦОНО гэсэн үг. Таны оролцоо, хяналт улс төрчдийг хариуцлагатай болгож, хууль, төрийн бодлогыг сайжруулж, ИНГЭСНЭЭР эрүүл нийгмийг бүтээх боломжтой. Эрүүл нийгэм биднийг энх тайван, амар амгалан амьдрал, ХӨГЖИЛ, ДЭВШИЛД хөтөлнө.

-Эдгээр хууль тогтоомж, олон улсын гэрээ конвенцийг хаанаас олж унших вэ?

-Манай цахим хаяг болох mn-nhrc.org болон хуулийн нэгдсэн legalinfo.mn сайтуудаас олж уншиж болно.

-Танай хаягийг хүмүүст мэдэгдэх нь зөв байх хаягаа хэлж өгнө үү.

-Хүний эрхтэй холбоотой асуудлаар манайд хандах хүмүүс Цамбагарав баг Мянган угалзат ОНӨҮГ-ын байрны 1 дүгээр давхарт ирж уулзах буюу. 70437022 дугаарын утас, мөн Энэ и-мэйл хаягийг спамнаас хамгаалж байгаа бөгөөд үзэхийн тулд JavaScript идэвхтэй байх хэрэгтэй. цахим хаягаар холбогдоорой. Манайх хүний эрхийн зөрчилтэй холбоотой бүхий л төрлийн гомдол мэдээлэл хүлээн авч, хууль зүйн зөвлөгөө өгөх болно.

                                                                                                                                                Ярилцсан Г.Мөнх

 

 

 

 


   

“Иргэн таныг сонсож байна” нээлттэй өдрийг зохион явууллаа

 

Бичсэн Г.Одонтуяа   

Tsagdaa 002Монгол Улсын Засгийн газраас баталсан “Олон нийт цагдаагийн хамтын ажиллагаа хөтөлбөр” 2007 оны 190 дүгээр тогтоол, Цагдаагийн ерөнхий газрын даргын тушаал, ЦЕГ-ын Захиргааны удирдлагын газрын даргын албан тоотыг хэрэгжүүлэх, олон нийтийг өргөнөөр оролцуулж Цагдаагийн байгууллагын үйл ажиллагааг сурталчлах зорилгоор “иргэн таныг сонсож байна” нээлттэй хаалганы өдөрлөгийг 2013 оны 11 дүгээр сарын 21-22-ны өдрүүдэд хүн ам ихээр төвлөрсөн Баруун бүсийн төв зах дээр зохион байгууллаа.

“Иргэн таныг сонсож байна” арга хэмжээний үеэр Хэв журмын тасгийн алба хаагчдын ашиглаж байгаа техник хэрэгсэл, гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх үзүүлэн, гарын авлага, сурталчилгааны материалыг дэлгэн сурталчилсан ба гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр 8 төрлийн 1200 ширхэг санамж, сэрэмжлүүлэгийг давхардсан тоогоор 1600 орчим иргэдэд тараан өгч ажилласан.

Мөн Баруун бүсийн төв зах, Техникийн захын узелээр гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр 2 төрлийн санамж, сэрэмжлүүлэг, “Олон нийт цагдаагийн хамтын ажиллагааг сайжруулах нь”, “Олон нийт-цагдаагийн харьцаа” зөвлөмжийг уншиж сонордуулан олон нийтэд хүргэсэн байна. Энэ үеэр Цагдаагийн байгууллагын үйл ажиллагааны талаар бичгээр 102 иргэнээс, хайрцгаар 68 иргэнээс санал авч нэгтгэн дүгнэлээ гэж Цагдаагийн газрын ОНХ албанаас мэдээллээ.

 

Шинээр төрөх "17 татвар" шударга ёсонд хэр нийцэх вэ?

Төр оршихуй дор татвар оршдог. Өөрөөр хэлбэл иргэн хүн төрдөө татвар төлөх үүрэгтэй. Тиймээс ч бид энэхүү үүргээ хэлбэрэлтгүй биелүүлсээр ирсэн. Ганц нэг хумсаа нуусан нөхдүүдийг эс тооцвол.

Харин төр засаг маань ард түмнийхээ төлсөн татварын хөрөнгийг хий хоосон үр дүнгүй зүйл зарцуулан эрх мэдэл сандайлсан хэсэг бүлэг хүний гарын салаагаар урсгаснаас улс орны эдийн засаг туйлдаад буйг нуух юун.

Тодруулбал энэ оны улсын төсвийн орлогоос 1.5 их наяд төгрөг сох дутсан. Үүнээс эхний хагас жилийн гүйцэтгэлээр татварын орлого 200 тэрбумаар тасраад буй. Нөгөөтэйгүүр энэ бүгд гадны хөрөнгө оруулагчдын итгэл алдарч хөрөнгө оруулалттай татсантай ч холбоотой.

Тиймээс өнгөрөгч өдрүүдэд УИХ-аар Монголд хөрөнгө оруулалт татах зорилго бүхий Хөрөнгө оруулалтын тухай болон Хөрөнгө оруулатлтын сангийн тухай хуулийг бусад дагалдах хуулиудын хамтаар батлаад буй. Гэтэл энэхүү Хөрөнгө оруулалтын хуулийн малгайн дор татварын шинэ хуулиудыг нууж дөнгөснөөр ирэх оноос бид 17 нэр төрлийн шинэ татварыг төлж магадгүй болоод байна.

Уг нь бид эдийн засаг хүндрэлтэй байгаа энэ үедээ гадаадын хөрөнгө оруулалт хэмээн туйлширхаас илүүтэйгээр үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжин өөрсдийн гараар баялаг бүтээх учиртай. Гэтэл хүндрээд буй эдийн засгаа сэхээхийн тулд ард түмнээсээ албадан татвар авах замаар төсвөө нэмэгдүүлэх нь. Тиймээс энэ бүхнийг тодруулбал:

 

1.      Хотын татвар. Нийслэл хотод амьдарч байгаа хэн бүхэн, үйл ажиллагаа явуулж байгаа аж ахуйн нэгж бүрээс энэхүү татварыг авахаар хуулийн төсөл боловсруулагдаж байгаа. Ингэснээрээ тэд Улаанбаатар хотын хэт төвлөрөлтийг саармагжуулж, багасгаж дөнгөнө гэж үзэж байгаа. Гэсэн ч бүх үйлчилгээнээс татвар суутгана гэвэл татвар шингэсэн үнээр бараагаа борлуулах үйлдвэрлэгчдийг төр захиалан үнэ өсгөх гажиг тогтолцоог бүдүүлж мэднэ.

2.      Аймгуудын татвар”. Бүх аймгийн төв болон улсын чанартай хотод ажиллаж амьдарч байгаа иргэдээс татвар авахаар хуулийн төсөл бэлэн болгов. Бас л төвлөрлийг бууруулах, орон нутгийн хөгжлийг дэмжих гэсэн үндсэн зорилготой.

3.      “Үйлчилгээний татвар”. Энэ нь дээр хоёр татварын нэг хэсэг бөгөөд хязгаарлалтай. Тухайлбал аймаг, нийслэлийн аль нэгэн газар үйлчилгээ явуулсан тохиолдолд татвар төлнө гэсэн үг. Ингэхдээ үйлчилгээ авсан үнийн дүн дээрээ татвартай газраар үйлчлүүлсэнийхээ төлөө үйлчилгээний татвар нэмж төлнө гэсэн толгой эргүүлэм хувилбар.

4.      “Өв хөрөнгийн татвар”. Үр хүүхдүүддээ өвлүүлэн үлдээж байгаа үл хөдлөх болон хөдлөх хөрөнгөнөөс татвар авахаар бэлтгэжээ. Гэхдээ энэ төрлийн татвар нэлээд олон төрөлтэй байж болохыг сануулсан.

5.      “Бэлэглэлийн татвар”. Иргэд хоорондоо үл хөдлөх хөрөнгийг худалдахдаа бэлэглэлийн гэрээ хийж улсад нэг ч төрлийн татвар төлдөггүй нь буруу зүйл гэж үзжээ. Тиймээс бэлэглэлийн татварыг бий болгох аж.

6.      “Бэлгийн малын татвар”. Энэ нь инээдтэй бөгөөд басхүү сонирхолтой. Хэн нэгэн хүүхэддээ халзан цагаан хонь бэлэглэхдээ татвар төлнө. Хэрэгжүүлхэд ихээхэн төвөгтэй бөгөөд хэл ам дагуулж мэдэх ийм л зүйлийг шударга ёсонд нийцнэ гэж засаг үзэв.

7.      “Үнэт эдлэлийн татвар” үнэт эдлэлээ үр хүүхэддээ өвлүүлэн үлдээсэн ч гэсэн татвар авах нь.

8.      “Бэлэн мөнгөний татвар” үр хүүхэддээ бэлэн мөнгө өвлүүлж үлдээхээс ч улс хувь хишигээ авна.

9.      Хувь хүний орлогын албан татвар” Хувь хүний орлогын одоогийн албан татвар Монголд хувь хүний нийт орлогын 5-8 хувьтай байдаг нь хэтэрхий бага гэж үзэж байгаа бөгөөд дэлхийн жишгээр энэ 30 хувьтай байдаг аж.

10.  “Малчдын татвар” Малчин өрх, мал бүхий этгээдийн мал бүрээс татвар авах гэнэ. Ингэхдээ малын тоог нэг хонины толгойгоор  бодож тооцох аж. Харин үхсэн, алдсан малыг гамшгийн улмаас хорогдсон нотлох баримтыг үндэслэж татвараас хасч тооцох аж.

11.  “Утаа хаядаг машины татвар”. Нэг километр зайд явахад 120 грамм болон түүнээс их хэмжээний нүүрс хүчлийн хий ялгаруулдаг авто тээврийн хэрэгслээс авна.

12.  “Азын дугаарын татвар” Азын болон мөнгөн улсын дугаар хэрэглэж байгаа автомашины эзнээс татвар авдаг болно. Эсвэл ийм төрлийн улсын дугаарыг дуудлага худалдаанд оруулж төсөвт мөнгө төвлөрүүлнэ.

13.  “Нийтийн зогсоолын татвар”. Улаанбаатар дахь нийтийн зогсоолуудаас татвар авна.

14.  “Байгалийн бохирдлын татвар”. Нийслэлд нүүрс түлсэн айл өрх, аж ахуйн нэгжүүдээс Улаанбаатарын агаарыг бохирдуулсан гэх үндэслэлээр ихээхэн хэмжээний татвар авна. Хэрэв энэ тохиолдолд гэр хорооллын айл өрх бүр энэхүү татварыг төлөх нь зайлшгүй.

15.  “Хог хаясны татвар”. Хог хаясны хураамжийг нэмэгдүүлэхээр хуулийн төслүүдэд тусгажээ.

16.  “Гол ус бохирдуулсаны татвар” Туул голруу бохироо асгадаг арьс ширний үйлдвэрүүд, голд машинаа угаасан этгээдүүдийг журамлахад энэ хууль хэрэг болох нь гарцаагүй басхүү зайлшгүй.

17.  “Нүүрс олборлолтын татвар”. Нүүрс агаарыг ихээр бохирдуулдаг тул түүхий нүүрс олборлодог аж ахуйн нэгжээс килограммаар нь тооцож татвар авах гэнэ.

Мэдээж хууль хэрэгжээд эхэлсэн даруйд бид төлөх үүрэгтэй ч төлөх нь битгий хэл уншихаас ч инээд хүрэм адал сонин татварууд шинээр бий болох нь. Энэ тохиолдолд бид эдгээр 17 татварыг төлөх нь шударга ёсонд хэр нийцэх вэ? Таны бодол.

 

(Эх сурвалж Undesten.mn)

 


Ардчиллын ноён нурууг бөхийлгөх алхмаа эргэн хараач, Х.Тэмүүжин сайд аа!

Temujin

Уг нь хууль ёс гэдэг юм хүний үндсэн эрхүүдийг гишгэчин талхилах учиргүй байлтай. Гэтэл манай төр засгийн эрхмүүдийн ой тоонд ийм бурангуй байдлаар буудаг юм байна гэж харахаас өөр сонголт үлдэхгүй нь. Учир нь УИХ-ын гишүүн, Хууль зүйн сайд Х.Тэмүүжингийн УИХ-ын дарга З.Энхболдод өргөн барьсан Гэмт хэргийн тухай хуулийн төслийг харахад ардчиллын үндсэн гол тулгуур зарчимууд болох хүн бүр үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, үг хэлэх,  хувийн өмчийн халдашгүй байдлаа хамгаалах зэргийг илтэд үгүйсгэсэн зүйл заалтууд хэдэнтээ орчихсон байх юм. Тэдгээрийг тухайлан өгүүлэхээс урьтан ардчилагчид ардчиллын  тухай хэдэн үг хэлэхэд дутахгүй нь бололтой байна. Юуны түрүүнд хүн бүрийн заяагдмал эрхүүд болох үг хэлэх, хэвлэн нийтлэх, шашин шүтэх, эс шүтэх, эвлэлдэн нэгдэх,  хувийн өмчийн халдашгүй байдал гэх зэрэг эрхүүдийг төр нь өөрийн хууль, тогтоомжоороо үгүйсгээд байвал тэр улсад ардчилсан засаглал тогтнож байж үзэхэд асуудалтай юм. Яахав, төр гэдэг бол түмний өмнөөс хариуцлага хүлээсэн хэсэг бүлэг хүмүүс гэдэг утгаараа Пакистаны Ерөнхий сайд асан Беназир Бхуттогийн нэгэнтээ хэлж байсанчлан   “Ардчилал бол өшөөгөө авах хамгийн дөт арга” хэмээх тодорхойлолттой хавьцаа очих хэмжээний зүйлсийг сэддэг байхыг үгүйсгэхийн аргагүй. Гэхдээ ёстой  нөгөө Уинстон Черчиллийн хэлсэн үгэнд байдаг шиг  хүн төрөлхтөн үүнээс илүү сайныг олж чадаагүй байна гэдэгтэй эвлэрэх ёстой мэт ч, манай эрх баригчид шиг хариуцлагагүй хандаж бол болохгүй баймаар.

Зүй нь ардчиллын ноён нуруу бол иргэний эрх чөлөөт байдал бөгөөд ардчилсан төр засгийн аливаа шийдвэр эцсийн эцэст иргэний эрх чөлөөт байдал, түүний салшгүй хэсэг болох иргэний эрх (civic right) болон эрх чөлөөг (freedom) бэхжүүлсэн байх учиртай ч, дээрх хуулийн төслөөс харахад юун тэр иргэний эрх чөлөөт байдал байх вэ. Харин ч хуулийг сахиулах нэрийдлээр иргэдийнхээ эрхийг төрийн машинаар нухчин дарах бодлого явж байна уу гэж хардахаар байгаа юм.

2002 онд Эрүүгийн хууль баталснаас хойш цаг үеийн тухайн нөхцөл байдал, нийгмийн шаардлагаас шалтгаалан уг хуульд хэд хэдэн удаа нэмэлт өөрчлөлт оруулсан бол Гэмт хэргийн тухай хуульд хүний эрх, эрх чөлөөний эсрэг гэмт хэргийн бүлгийг дахин судалж, юуны урьд хүний бие махбодь, сэтгэл санаа, өмч хөрөнгийн эсрэг идэвхтэй халдлага хийсэн хохирол учруулсан үйлдлийг тусгахаар оруулсан гэж байгаа ч, яг хуулийн төслийг нь үзэхээр эсрэг агуулга явж байна. Тухайлбал, тус хуулийн төслийн Наймдугаар бүлэг буюу Хуулийн этгээдэд оногдуулах ял гэсэн бүлгийг авч үзэхийн тулд заалтуудыг дэлгэрэнгүйгээр нь уншигчдадаа хүргэх нь зөв болов уу. Ер нь бол өөрийн хүч хөдөлмөрөөрөө өсч өндийж компани энэ тэр байгуулж, олон арван хүнд ажлын байр олгож, улсад татвараа төлж байгаа хэнд ч болов алдаж гишгэх эрх огтоос байхгүй болж байна. Жишээ нь, ямар нэг барилгын компанийн тухайн ажилчдын хариуцлагагүй үйлдлээс үүдсэн осол гарлаа гэхэд, баригдаж байгаа барилгын дээрээс унасан төмөр хүнийг гэмтээлээ гэхэд тухай компани хохирлыг барагдуулах нь зүй ёсны асуудал. Мөн тухайн компанитай хариуцлага тооцох нь зүй ёсны асуудал. Харин тэр компанийг татан буулгах, хувьцаа, хөрөнгийг хураах нь зүй ёсны асуудал мөн үү гэдэг асуудал гарч ирж байна. Харин одоо Гэмт хэргийн тухай Ерөнхий ангийн Наймдугаар бүлгийг хүргэж байна.

8.1 дүгээр зүйл. Хуулийн этгээдэд ял оногдуулах үндэслэл

 1. Энэ хуулийн тусгай ангид хуулийн этгээдэд ял оногдуулахаар заасан гэмт хэргийн шинжийг хуулийн этгээдийг төлөөлөх эрх бүхий албан тушаалтан шийдвэр гаргаж, эсхүл хуулийн этгээдийн ашиг сонирхлын төлөө хийсэн үйлдэл, эс үйлдэхүйгээр хангасан нь хуулийн этгээдэд ял оногдуулах үндэслэл болно.

2. Хуулийн этгээдийг төлөөлөн шийдвэр гаргах эрх бүхий албан тушаалтанд хуулийн этгээдийн нэрийн өмнөөс шийдвэр гаргаж, зөвшөөрөл өгч энэ хуульд заасан гэмт хэргийг бусдаар үйлдүүлсэн, эсхүл хуулийн этгээдийн ашиг сонирхлын төлөө өөрийн үйлдэл, эс үйлдэхүйгээр энэ хуульд заасан гэмт хэргийг үйлдсэн бол энэ хуульд заасан ял оногдуулна.

3. Энэ хуулийн тусгай ангид хуулийн этгээдэд ял оногдуулахаар заасан нь энэ зүйлийн 2 дахь хэсэгт заасан журмын дагуу хуулийн этгээдийг төлөөлөн шийдвэр гаргах эрх бүхий албан тушаалтныг ялаас чөлөөлөх үндэслэл болохгүй.

4. Энэ хуулийн тусгай ангид заасан тохиолдолд хуулийн этгээдэд оногдуулах ялыг дангаар нь эсхүл давхардуулан хэрэглэж болно.

 8.2 дугаар зүйл. Хуулийн этгээдэд оногдуулах ялын төрөл

 1. Гэмт хэрэг үйлдсэн хуулийн этгээдэд дор дурдсан ял оногдуулна:

1.1. торгох;

1.2. хувьцаа, хөрөнгө, орлогыг хураах;

1.3. үйл ажиллагаа явуулах эрхийг тодорхой хугацаагаар хязгаарлах;

1.4. үйл ажиллагаа явуулах эрхийг хүчингүй болгох;

1.5. татан буулгах.

8.3 дугаар зүйл. Торгох

  1. Энэ хуулийн тусгай ангид заасан тохиолдолд арван сая төгрөгөөс арван тэрбум төгрөгөөр хуулийн этгээдэд торгох ялыг оногдуулна.

8.4 дүгээр зүйл. Хувьцаа, хөрөнгө, орлогыг хураах

 1. Хуулийн этгээдээс гэмт хэрэг үйлдэж бусдад учруулсан хохирлыг нөхөн төлүүлэх, хор уршгийг арилгах зорилгоор гэмт хэргийн улмаас бусдад учруулсан хохирол, хор уршигтай тэнцүү хэмжээний хөрөнгө, орлогыг хуулийн этгээдийн хөрөнгө, орлогоос албадан гаргуулж хувьцаа, хөрөнгө, орлого хураах ялыг оногдуулна.

2. Хуулийн этгээдээс хураах хөрөнгө, орлогын хэмжээ нь тухайн хуулийн этгээдийн үндсэн хөрөнгийн тавин хувиас хэтэрч болохгүй.

3. Хуулийн этгээдийн удирдах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлдэггүй, эсхүл хуулийн этгээдийг төлөөлөн шийдвэр гаргаагүй, эсхүл хуулийн этгээдийн ашиг сонирхлын төлөө гэмт үйлдэл, эс үйлдэхүйгээр оролцоогүй хувьцаа эзэмшигчийн хувьд ноогдох хувьцааг хурааж болохгүй.

8.5 дугаар зүйл. Үйл ажиллагаа явуулах эрхийг тодорхой хугацаагаар хязгаарлах

  1. Энэ хуулийн тусгай ангид заасан тохиолдолд найман жил хүртэл хугацаагаар хуулийн этгээдэд нэг, эсхүл хэд хэдэн төрлийн үйл ажиллагаа явуулах эрхийг хязгаарлах ял оногдуулна.

8.6 дугаар зүйл. Үйл ажиллагаа явуулах эрхийг хүчингүй болгох

1. Энэ хуулийн тусгай ангид заасан тохиолдолд хуулийн этгээдэд нэг, эсхүл хэд хэдэн төрлийн үйл ажиллагаа явуулах эрхийг хүчингүй болгох ял оногдуулна.

8.7 дугаар зүйл. Хуулийн этгээдийг татан буулгах

 1. Энэ хуулийн тусгай ангид заасан тохиолдолд хуулийн этгээдийг татан буулгах ял шийтгэнэ.

2. Хуулийн этгээдийг татан буулгасан тохиолдолд энэ хуулийн 8.4 дүгээр зүйлд зааснаас бусад хувьцаа, хөрөнгө, орлогыг хураан авч төрийн өмчид шилжүүлнэ гэхчлэн заажээ.

Тэгэхээр эндээс харахад энэ хуулийн тусгай ангийг эрх бүхий албан тушаалтан зөрчсөн тохиолдолд хуулийн этгээдэд ял оногдуулах хүрээнд түүний эрхлэн үйл ажиллагааг нь явуулдаг аж ахуй нэгжийг торгох, хувьцаа хөрөнгө орлого хураах, үйл ажиллагааг нь тодорхой хугацаагаар хязгаарлах, үйл ажиллагаа явуулах эрхийг хүчингүй болгох, цаашилбал татан буулгах гэхчлэн яллагааг хуулийн төсөлд оруулсан байна. Хуулийн этгээдийг татан буулгасан тохиолдолд хувьаа, хөрөнгө, орлогыг хураан авч, төрийн өмчид шилжүүлнэ гэжээ.

Яг л  хуучин социалист нийгмийн үеийнх шиг хөрөнгө, хувийн өмчийг хураах тухай асуудлыг хуульчилахаар завдаж байгааг эндээс харж болж байна. Аливаа нэг аж ахуй нэгж, байгууллагын эзэнд ял оноогоод, дээр нь хувийн өмчийг нь хурааж байгаагийн цаана тэнд ажиллагсад ажилгүй болох дагаад олон өрх айл амьжиргаагаа залгуулж чадахгүйд хүрэх гэхчлэн давхар давхар олон хүнийг хохироосон олон ялтай заалт болоод байгааг хэлэх нь зөв биз.

Мөн нэг зүйлийг өгүүлэхэд Монгол Улсын үндсэн хууль нь өөрөө хувийн өмчийн халдашгүй байдлыг үгүйсгэсэн байгаа юм. Үндсэн хуулийн 16.3-д 3/ хөдлөх, үл хөдлөх хөрөнгө шударгаар олж авах, эзэмших, өмчлөх, өв залгамжлуулах эрхтэй.  Хувийн өмчийг хууль бусаар хураах, дайчлан авахыг хориглоно гэсэн байгаа ч, Төр, түүний эрх бүхий байгууллага нь нийгмийн зайлшгүй хэрэгцээг үндэслэн хувийн өмчийн эд хөрөнгийг дайчлан авбал нөхөх олговор, үнийг төлнө гэжээ. Тэгэхээр Төр, түүний эрх бүхий байгууллагад хувийн өмчийг хураах эрх байхгүй биш байна. Харин нэгэнтээ Гэмт хэргийн тухай хуулийн дагуу ял оноосон хуулийн этгээдээс эд хөрөнгийг нь хурааж байгаа бол оронд нь нөхөх олговор, үнийг төлнө гэсэн ойлголт байхгүй нь ойлгомжтой юм.

Хууль зүйн сайд Х.Тэмүүжингийн өргөн бариад байгаа хуулийн төслийн хуудууг харвал ийм маягаар олон асуудал гарч ирэх нь. Энэ талаар үргэлжлүүлэн хүргэх болно.

Б.Итгэлт (Эх сурвалж Yanaa.mn)

Шүүхийн тухай багц хууль хэрэгжиж эхэллээ

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч санаачилж УИХ-аас баталсан Шүүхийн шинэтгэлийн багц хууль энэ дөрөвдүгээр сарын 15-наас мөрдөгдөж эхэллээ. Шинээр мөрдөгдөж эхэлсэн Шүүхийн шинэтгэлийн багц хууль дотор Шүүхийн тухай, Шүүхийн захиргааны тухай, Хуульчийн эрх зүйн байдлын тухай, Шүүгчийн эрх зүйн байдлын тухай, Шүүхийн иргэдийн төлөөлөгчийн эрх зүйн байдлын тухай, Эвлэрүүлэн зуучлалын

Ажилгүй дээд боловсролтнуудыг эрх зүйн ухуулагч болгоно

Энэ сарын сүүлчээр манай аймагт Хууль зүйн дотоод хэргийн яамнаас сумдын Засаг дарга, хэлтсийн төлөөлөгч, олон нийтийн байцаагч нарт зориулсан Үндэсний хэмжээний хоёр өдрийн сургалтыг зохион байгуулсан.Нийт 17 сумын Засаг дарга, хэлтсийн төлөөлөгч, олон нийтийн байцаагч нарыг хамруулсан  уг сургалтын зорилго нь “Цагдаа, олон нийтийн хамтын ажиллагааны хөтөлбөр”, “Эрх зүйн дунд хугацааны хөтөлбөр” зэрэг баримт бичгүүдийн агуулга, хэрэгжилтийг холбогдох хүмүүст ойлгуулан сурталчилах явдал юм байна.

Улсын бүртгэлийн үйлчилгээний хөлс шинэчлэгдлээ

Улсын бүртгэлийн үйлчилгээнд харилцан адилгүй олон төрлийн хураамжийг шат болгон дээр авч, иргэдэд хүндрэл чирэгдэл учруулж байсныг цэгцэлж, үйлчилгээний хураамжийг шинэчлэн тогтоох ажлын хүрээнд "Улсын бүртгэлийн үйлчилгээний хөлсний хэмжээг тогтоох тухай" Засгийн газрын 2010 оны 237 дугаар тогтоол батлагдан гарсан. Мөн УИХ-аас Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай хууль /шинэчилсэн найруулга/-ийг баталсан. Энэхүү хууль тогтоомжийг 2011 оны 1 дүгээр сарын 1-ний өдрөөс мөрдөж эхлэх бөгөөд улсын бүртгэлийн 128 төрлийн үйлчилгээнд үйлчилгээний хөлс авдаг байсныг 86 болгон бууруулжээ.

Ховдын Толь Шинэ дугаар гарлаа

    Khovdiin-toli

Ирээдүйн Толь шинэ дугаар гарлаа

ireeduin-toli

Бизнес Толь шинэ дугаар

biznes-toli

ТАНЫ СОНОРТ

galdaТүүхэн хүмүүн

Цаг агаарын мэдээ