Download Firefox
Download Firefox

Wednesday, Aug 05th

Last update10:45:00 AM GMT

Profile

Layout

Direction

Menu Style

Cpanel
You are here МЭДЭЭ Сурвалжлага

СУРВАЛЖЛАГА

Хөрөнгө оруулалтын бүсийн чуулган – санал бодол – үр өгөөж – эргэлзээ

Huruhgu oruullatiin chuulgan 06

10 дугаар сарын 23-24-ний өдрүүдэд Ховд хотноо Баруун бүсэд хөрөнгө оруулагчдын олон улсын чуулга уулзалт болж өнгөрөв. Олон улсын гэх тодотголтой ч Хятад улсын Шинжаан уйгар болон Монголын Ховд, Увс зэрэг баруун аймгуудын хүрээний төлөөлөгчид цуглаж, тэр хүрээндээ үндсэн асуудлууд нь өрнөсөн энэхүү уулзалтанд Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн амьдрах орчин, ногоон хөгжлийн бодлогын зөвлөх Л.Эрхэмбаяр, Ерөнхий сайдын эдийн засгийн бодлогын зөвлөх О.Цогтгэрэл, мөн Ерөнхий сайдын зөвлөх, МЭЗФ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Б.Ган-Очир, Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг, Гадаадын хөрөнгө оруулалтын газрын хэлтсийн дарга Д.Ирмүүн, Иргэний харъяалал, шилжилт хөдөлгөөний ерөнхий газрын дарга Б.Пүрэвдорж нарын Засгийн газрын төлөөллүүд, баруун таван аймгийн ИТХ-ын дарга, Засаг дарга нар, БНХАУ-аас төлөөлөгчид оролцов.

Уулзалт, зөвлөгөөнийг зохион байгуулах болсон гол зорилго нь баруун бүс нутагт дотоод, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах, бүсийн эдийн засгийн хөгжлийг эрчимжүүлэх арга замуудыг эрэлхийлэх явдал хэмээн тодотгож байсан ч, хэрвээ ийм зорилго тавьж ажил зохион байгуулж байгаа бол цаг хугацааны хувьд тохиромжтой эсэх тухайд бодолцож үзэх шаардлагатай байсан тухай нэг биш хүмүүс ярьж байв. Учир нь яг энэ цаг үе бол Монгол улсын эдийн засгийн байдал тийм таатай биш болсон, Засаглалд итгэх итгэл суларсан, хөрш болон гадаадын орнуудад Монголоос гарсан аливаа саналыг дэмжихээсээ илүү, байдлыг харзнаж, ажиглах хандлага давамгайлсан үед тохиож байгаа нь үүний ач холбогдлыг бүрхэгдүүлж байх шиг санагдсан.

Хоёр хөршийн хувьд Шинжаан уйгарын ӨЗО-ноос бизнесийн чиглэлийн хэд хэдэн төлөөллүүд оролцсон авч, ОХУ тэр тусмаа АБНУ-аас бизнесийн төлөөллүүд бараг оролцсонгүй. Аймгийн ЗДТГ-ын Тамгын газрын хуралдааны их танхимд өрнөсөн энэхүү чуулганы гадаадаас оролцож буй төлөөлөгчдийн суудал дээрх нэрсийн дотор ОХУ-аас гагцхүү Красноярскийн районы Үйлдвэрчний эвлэлийн дарга гэсэн нэрнээс өөр нэр олж харсангүй. Гэтэл мөнөөх оролцогчын маань суудал хуралдааны хоёр өдрийн туршид эзгүй байж харагдсан болохоор тэр төлөөлөгч хүрэлцэн ирсэн эсэх нь ч бас эргэлзээтэй.

Huruhgu oruullatiin chuulgan 01

ОХУ-аас болон бусад орнуудаас Монголын баруун бүсийн эдийн засаг, хөрөнгө оруулалтын харилцаанд хэрхэн оролцож, ямар бодлого баримтлах талаар мэдээлэл, танилцуулга хийсэн, тодорхой асуудал дэвшүүлж, хэлэлцүүлэгт уриалсан зүйл ер ажиглагдсангүй. Харин Шинжааны төлөөлөгчдийн зүгээс чуулганд амжилт хүсэж товч үг хэлснээс гадна, хэлэлцүүлгийн үеэр Монголын баруун аймгуудын нутагт ямар, ямар ашигт малтмалын орд газрууд байдгийг сонирхож, түүний нарийвчилсан мэдээллийг авахыг хүсэж байгаагаа л илэрхийлж байлаа.

Чуулганы өмнөх өдөр Ерөнхий сайд хүрэлцэн ирэх тухай чих дэлсэж, Бүсийн хөрөнгө оруулалтын уулзалтанд ач холбогдол өгч оролцох тухай яригдаж байсан авч, ирсэнгүй. Түүнийг төлөөлж хүрэлцэн ирсэн зөвлөх О.Цогтгэрэл нь” Монгол улсын хөгжлийн стратеги, баруун бүсийн хөгжлийн талаарх төрийн бодлого”-ын талаар, Гадаадын хөрөнгө оруулалтын хэлтсийн дарга Д.Ирмүүн “Баруун бүсийн эдийн засгийн нөхцөл, хөрөнгө оруулах боломжийн тухай” гол илтгэлүүдийг хэлэлцүүлсэн. Түүнчлэн бүсийн аймгуудын Засаг дарга нар тус тусын илтгэлүүдийг хэлэлцүүлж, тэдгээртэй холбоотой хэлэлцүүлэг өрнүүлж байв. Иргэний харъяалал, шилжилт хөдөлгөөний ерөнхий газрын дарга Б.Пүрэвдорж Баруун бүсийн хилийн боомтуудын хөгжлийн төлөв, гадаадын ажиллах хүчний тухай, Ашигт малтмалын газрын хэлтсийн дарга Н.Буянбат Уул уурхайн салбарт төрөөс баримтлах бодлогын талаар, ҮХАА-н яамны бодлогын хэрэгжилтийг зохицуулах газрын дарга Б.Баярмаа Хөдөө аж ахуйн болон боловсруулах үйлдвэр, үйлчилгээний салбарын бодлогын талаар, Газрын тосны газрын хэлтсийн дарга О.Энхбаяр Газрын тосны салбарын өнөөгийн байдал хэтийн төлөвийн тухай, түүнчлэн Б.Пүрэвдорж Ховд аймгийн хөгжлийн гарц сэдвээр, Н.Буянбат Ховд аймгийн нутаг дахь ашигт малтмалын тухай мэдээлэл, таниулга хийж, тус бүртэй холбоотой хэлэлцүүлгийг холбогдох хүмүүс хөтлөн удирдаж байсан.

Мэдээллүүд болон хэлэлцүүлгийн үеэр анзаарагдсан зарим нэг зүйлээс уншигчидтай санал бодлоо хуваалцахад Монгол орны эдийн засгийн хөгжлийн талаар уул уурхай, ашигт малтмал болон уламжлалт хөдөө аж ахуй хийгээд оюуны бүтээмж шингэсэн технологи, аялал жуулчлалын төрлүүдийн харьцааг ямар хэмжээнд харгалзан барьж хөгжүүлэх, хөгжлийн урт удаан хугацааны (арав хорин жилээр биш хэдэн зууны турш, түүнээс цааш) амин сүнс нь юу байх. Монгол орны “мөнхийн” ирээдүйг эдийн засгийн хувьд чухам юун дээр суурилж авч үзэж байгаа талаар тогтсон ойлголт, төсөөлөл байр суурь нь ихээхэн бүрхэг байх шиг санагдав.

Huruhgu oruullatiin chuulgan 03

Уул уурхайг тэргүүлүүлж хөгжүүлэн, эдийн засгийн өсөлтийг эрчимжүүлэх боломжтой хэмээн бүс нутгийн болон аймгийн нутаг дэвсгэр дэх зарим нэг орд газруудын талаар дурьдаж, тэдгээрийг ашиглаж, үйлдвэр байгуулах тухай ярьж байсан боловч тэдгээртэй холбоотой нөхцөл байдал, харгалзах хүчин зүйлс, ач холбогдлын тухайд бодит бус төсөөлөлтэй хийсвэр мэдээлэл дээр суурилсан зүйлүүд ч харагдаж байв. Тухайлбал Баян –Өлгийн Булганы нутаг дахь холимог металь, Ховдын Мянгадын нутаг дахь газрын ховор елментийн орд газрыг түшиглэж, үйлдвэр байгуулах тухай аймгийн удирдлагын мэдээлэлд дурьдагдаж байв. Гэтэл Газрын ховор елментийн ордыг ашиглахад байгалийн усны нөөцийг хомсдуулах аюул, цацрагийн тархалтын болзошгүй эрсдэл зэргээс хамгаалах шийдлээ олоогүй, ашиглах технологийг өнөө хэр дэлхий дахины хэмжээнд бүрэн дүүрэн гаргаж ирээгүйгээс шалтгаалан, лиценз ээзмшиж, хайгуул хийж байсан компани нь энэ ажлаасаа татгалзахад хүрээд байгаа тухай судалж мэдээгүй бололтой.

Иргэний харьялал шилжилт хөдөлгөөний газраас “сүүлийн 2 жил гадаадын нэг ч ажилтанг албадан гаргаагүй шүү. Та нар манайд ажиллах хүчнийг импортлоод байгаараа. Бид дуртайяа хүлээн авах болно” гэсэн мэдэгдэл хийсэн нь нэг талаасаа хөрөнгө оруулагчдын сонирхолыг өдөөхөд чиглэгдсэн ч нөгөө талаасаа бодит байдал дээр дотоодын ажиллах хүчний үнэлэмж, хэтэрхий доогуур явж ирсэн. Гадаадын ажиллах хүчний харьцааг төдийлөн бодитой бус тогтоож, өөрийн улсын иргэдийн амьдралын орчинд харшлах ч асуудал үүсгэж байна гэсэн шүүмжлэл байнга гарч байгааг бодолцож үзсэн эсэх нь тодорхойгүй.

Хөгжлийн гарцын талаар хийсэн мэдээлэл таниулгатай холбогдуулсан хэлэлцүүлгэн дээр тухайн хэлэлцүүлгийг хөтлөн явуулж байсан хөтлөгч нь хэлэхдээ хөгжлийн гарцыг зүгээр нэг эдийн засгийн өсөлт төдийгөөр, дэд бүтэц сайжрах, үйлдвэр үйлчилгээний цар хүрээ өсөх, нийт хөрөнгө оруулалтын хэмжээ нэмэгдэх төдийгөөр бус, аливаа хийгдэж буй хөрөнгө оруулалт, явуулж бодлого маань иргэн бүртээ яаж тусаж байна, ямар сайн нөлөө үзүүлж байна. Аль хэсэг нь хоцрогдож, орхигдож байна. Салбар бүрийг тэгш хөгжүүлж, хүн бүхнийг тэгш боломжтой амьдруулах бололцоо хангагдаж байн уу, үгүй юу гэдгээр нь хэмжиж, тэр тал руу гол анхаарлаа чиглүүлэх ёстой гэсэн санааг чухалчилан анхааруулж байсныг энд зориуд дурьдахыг хичээв.

Баруун бүсийн хөрөнгө оруулагчдын чуулган гэж нэрлэгдсэн хэдий ч “Ховд аймгийн хөгжлийн гарц”, “Ховд аймгийн нутаг дэвсгэр дэх ашигт малтмал” гэх мэт ганц аймгийн түвшингээр хязгаарлагдсан илтгэл мэдээллүүд тавигдсан нь бүсийн бусад оролцогчдын идэвхийг сулруулж байх шиг ажиглагдсан. Энэ нь Баруун бүсийн зөвлөл гэх байгууллага болон түүнийг хариуцаж буй албаны хүмүүсийн мэдлэг, туршлага, ажлын чадамжаас ч шалтгаалсан байх. Хуралдааны хоёр дахь өдөр буюу 10 сарын 24 гэхэд Баян-Өлгий, Завхан, Увс аймгуудаас ирсэн оролцогчид, түүнчлэн гадаадын буюу Шинжаан Уйгарын мөн хойд хөршийн ганц нэг төлөөөгчид бүгд буцах замдаа шуударсан нь дээрхтэй холбоотойгоос гадна өдөр цагийн хувьд хагас, бүтэн сайны амралтын өдрүүдтэй “мөргөлдсөн” тул хил гааль ажилладаггүй амралтын өдрүүд эхлэхээс урьтаж 24-нийхөө өдөрт багтан хилээр гарахаар яарсан нь тэр байв.

Оролцогчдын хэлэлцэх сонирхолыг өдөөж, тав тухыг бодолцох аваас ийм яаруу дааруу цагийг бус өөр өдрийг сонгосон бол арай зохимжтой байсан мэт. Үүний зэрэгцээ улс орны улс төр, эдийн засгийн тогтвортой байдал, хөрөнгө оруулагчдад нөлөөлөх эрсдэлт хүчин зүйлүүдийг харгалзан үзэж, энэ чухал чуулганыг яг хэдийд хийвэл илүү ач холбогдолтой байх байсан бэ гэдгийг ч дутуу бодсон байж болзошгүй тухай санал, онолоо дээр илэрхийлсэн.

Чуулганы үеэр хөрөнгө оруулалт хамтын ажиллагааны хэд хэдэн гэрээнд гарын үсэг зурах ёслол зохион байгуулагдсан. Гэрээ тус бүрийн талаар тодорхой мэдээлэл байхгүй байгаа тул ямар ч асан ойр холыг зэрэгцүүлэн харж, бодитой тооцоолсон, бүс нутгийн хөгжилд эерэг сайн үр нөлөөгөө өгөхүйц хэлцэлүүд хийгдсэн байгаасай гэсэн бодлоо дашрамд энд дайхыг хүсэв.  

Г.Төрмөнх

 

 

 

Баруун Монгол нутгийн илчит наран доор

      Халхын голын байлдааны ялалтын 75 жилийн ойд

                              /Цуврал 2/

Өдгөөгөөс яг 75 жилийн өмнө 1939 онд Халхын голд болсон үйл явдал Японы армийг бут цохисноор өндөрлөсөн нь азтай.

Сэтгүүлч Алексей Ивашкин баруун Монголд хүрэлцэн очиж энэ явдлын мөрөөр мөшгөсөн тухай тэмдэглэлээ толилуулж байна.

Olzvoi Ivashkin

Энэ гамшигт дайны тухай ам цууран ярихаас ч цээрлэж, зөвхөн сэтгэлдээ тээж шаналах болсон тэр цагт ЗХУ-ын баруун хил хязгаарт дэлхийн хоёрдугаар дайны гал хэдийн авалцсан байлаа. Фашистын Германы цэрэг Польшийн хилд бараг зайгүй шахам тулж очоод байсан юм. Дорно зүгт хилийн гадна болж буй цэрэг дайны үйл ажиллагааны нөлөө Алтайн хязгаарт ч адилхан тусч байв. Дайны талбарт шархадсан олон зуун баатрууд, цэрэг дайчид тэнд цэргийн хээрийн эмнэлэгт ирж байсныг энд онцлох нь зүй. Хатуу ширүүн сорилтонд Зөвлөлт Монголын ард түмэн хамтдаа бэлтгэж, хатуу хүтүүг давах хэрэгтэй байжээ.

Халхын голд мөр зэрэгцэн тулалдаж халуун амиараа дэнчин тавин, амар тайвны төлөө мөр зэрэгцэн тулалдаж явсан дайчдын тухай, эрэлхэг баатруудын тухай, фашист Герман, милитирист Японыг бүрэн ялсан ялалтын тухай дурсамж сэтгэгдэл бидний сэтгэл зүрхнээс хэрхэвч арилах учиргүй билээ. Вестник Горно – Алтайска сонинд энэ тухай бичсэн үгүүлэл нийтлэлүүд олонтоо нийтлэгдсэн. Харин энэ удаад тухайн үед баатарлаг гавьяа байгуулсан Монголын армийн хоёр чухал дайчны тухай болон тэр хоёрын алдрыг мөнхжүүлэн Монголын Ховд болон Баян-Өлгий аймагт босгосон хүрэл хөшөөдийн тухай уншигчиддаа хүргэж байна.

Манай ард түмэн дундат зууны үеийн тэмцэгч удирдагчдаас гадна өнгөрсөн зууны хатуу ширүүн дайны үеийг туулж, энэ сайхан цагийг бидэнд авчирсан хүмүүсийнхээ тухай, дайны талбарт амиа өгсөн дайчдын тухай хэзээ ч мартах учиргүй юм гэж Монголын үндэсний их сургуулийн профессор Наваанзоч Х.Цэдэв надтай уулзах үедээ хэлсэнсэн.

Би Монголд Ховд аймагт очоод тус аймгийн Манхан сум /хөдөөгийн нэгэн тосгонд/-д 1970 онд босгосон Халхын голын байлдааны дайчин Монгол улсын баатар Цэндийн Олзвойгийн хүрэл хөшөөг үзэв. Барималч Дашзэвэг энэ хөшөөг гартаа пулемот буугаа барьж, мөрөндөө “майхан цув”-аа нөмрөн дайсан этгээд рүү мөлхөн урагшлаж буй байдлаар дүрслэн бүтээжээ. Хөшөөний нүүр нь дорно зүгт хандсан бөгөөд самурай японы итгэл эвдэн довтолсон тэр зүгийг байнга сэрэмжлэн мөнхийн харуулд зогсож буй мэт.

Хөшөө буй газарт хүрэхийн тулд бид аймгийн төвөөс суудлын машинаар гарч засмал замаар 80 орчим км давхив. Бараг л улсын хилийн орчимд юм шиг говирхог хөрстэй газарт энэ сум орших.

              Манхан сум саяхан 90 жилийн ойгоо тэмдэглэжээ. Сумын Засаг дарга Гантөмөр биднийг дуртайяа хүлээн авч уулзав. Тэгээд тун саяхан хоёрхон долоо хоногийн өмнө тус суманд улсын баатар Ц.Олзвойгийн мэндэлсний 100 жилийн ойг тэмдэглэсэн, баатрын хөшөөний дэргэд төрөл төрөгсөд нь болон бусад зочдоос бүрдсэн үй олон хүн цугларсан, тэдгээр олны зүгээс хөшөөний суурийн гадна талыг шинэчлэх санал санаачлага гаргасан тухай ярив.

Хөшөөг өнгөц ажиглахад баатар хилчний дурсгалыг мөнхжүүлсэн бүтээл нь тухайн үеийн халхын голд болсон тулгаралт мөргөлдөөний нийтлэг дүр байдлыг илэрхийлэхийг зорьсон уран сайхны шийдэл дээр тулгуурлагдсан бололтой. Тагнуулч эр гартаа пулёмотоо бат чанга атгаж, дайсны хориглолтонд тулж очжээ. Магадгүй пулёмотын сум нь дууссан бололтой. Энэ мөчид тагнуулч тулгарах дайсны өөдөөс гардан тулалдаанд бэлэн гэдэг нь андашгүй хийгээд эцсийн мөчид японы офицеруудын дунд орж сүүлчийн гранатаа тэслэхээр шийдсэн нь илт.

SANY0390

Энэ бол хамгийн чухал хийгээд зайлшгүй болдог байсан амь өрссөн үйл. Зөвлөлтийн олон тагнуулчийн түүхэнд ийм шийдвэр давтагдсан бөгөөд үүний үрд тэд дайны талбарт үүрд үлдэж, ар гэртээ буцаж ирсэнгүй. Яг ийм нөхцөл байдал дунд тагнуулч Ц.Олзвой японы 73 цэргийг устгаж, гурван офицерийг олзолжээ. Төдөлгүй БНМАУ-ын бага хурлын тэргүүлэгчдийн 1939 оны 10 сарын 21-ны өдрийн тогтоолоор Ц.Олзвойд Улсын баатар цол олгож, Маршал Чойбалсан түүнтэй уулзан, баяр хүргэжээ. Баатар Ц.Олзвой амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд Улаанбаатар хотод цэргийн акедемд суралцаж байгаад насан эцэслэжээ.

Ховд аймагт ажиллах үед надтай байнга хамт явж хэлмэрч хийж байсан “Ховдын толь” сонины эрхлэгч, сэтгүүлч Г.Төрмөнх надад Олзвой баатрын төрсөн охин болон зээ охин нь Ховд аймагт амьдарч байгаа тухай мэдээлэл олсноо ярьж бид очиж уулзахаар шийдэв.

Охин нь Сувд 75 настай буурал бий ажээ. Зээ охиныг нь Оюунханд гэх бөгөөд Ховд хотын төв хэсэгт хувийн жижиг дэлгүүрт худалдагчаар ажиллаж байна. Бид түүний дэлгүүрт нь очиж уулзан яриа өрнүүлж, сонирхсон зүйлээ асуусан юм.

Оюунханд биднийг цай, жимс, конфетээр дайлав.

-               Би түүнээс танай ээж чинь хэдэн онд төрсөн хүн байна вэ? Өвөө чинь хэзээ нас барсан юм бол гэж асуув

-               Ээж маань 1939 онд өвөөг Халхын голд алба хааж, дайсантай тулалдаж явахад төрсөн гэдэг. Өвөөг цэрэгт мордоход эмээ маань жирэмсэн, ээжийг гэдсэндээ тээгээд үлджээ. Өвөө тэгээд цэргээс халагдаж, эхнэр хүүхэд дээрээ ирээд дараа нь Улаанбаатарт цэргийн сургуульд офицероор суралцаж, ажиллаж байгаад 1942 онд нас барсан гэдэг юм. Тийм болохоор би өвөөгийн тухай бараг мэдэхгүй. Харин төрөл төрөгсөд ахмад хүмүүсийн ярианаас өвөөгийн тухай бишгүй сонссон.

-               Тэр ер нь ямархуу хүн байсан бол?

-               Гэртээ бол хөгжилтэй бас хошиндуу зантай, харин албандаа маш хатуу чанга хүн байсан гэдэг. Манай ах дүү төрөл төрөгсдийн бүгдийнх нь бахархал. Манай удмынханд Монгол улсын баатар бий, тэр тусмаа тэр хүн нь миний өвөө байна гэдэг үнэхээр бахархалтай байдаг.

-               Ээжийнх нь бие сайн уу. Ер нь хэрхэн амьдарч ирэв дээ?

-               Ээж маань одоо 75 настай ч бие нь эрүүл, тэнхлүүн, сайн байна. Сумаасаа огт гараагүй, тэндээ олон жил суусан. Гол төлөв мал маллаж, цөөн хэдэн жил сумын захиргаанд үйлчилгээний ажил хийсэн. Ээж маань цэргийн ансамблийн дуучин Батсүхийн дуулдаг Халхын голын дайчдад зориулсан дууг сонсох дуртай. Тэр дууг өвөөд маань зориулж зохиосон юм.

-               Та ээжтэйгээ байнга уулзаж байгаа биз дээ?

-               Сард доод тал нь 2 удаа сум руу очиж ээжийгээ эргэдэг. Саяхан ээж маань болон манай төрөл төрөгсөд өвөөгийн /Улсын баатар Ц.Олвзой/ төрсөн газарт очиж ургийн баяр хийж, тэнд өвөөд зориулсан гэрэлт хөшөө босгосон. Ээж маань Халхын голын ялалтын 75 жилийн ойн баярт уригдсан. Одоо Улаанбаатарт байгаа. Тэндээсээ очиж ойд оролцоно.

-               Та өмнө нь өвөөтэйгээ холбоотой ямар нэг арга хэмжээнд оролцож байв уу?

-               Таван жилийн өмнө өвөөгийн төрсөн газарт болсон хүндэтгэлийн арга хэмжээнд бид очсон. Тэнд Орос улсаас зочид ирж, хүндэтгэл үзүүлсэн. Тэд өвөөгийн төрсөн газарт нь цэцэг өргөсөн юм гэж ярив.

Ховд аймгийн Музейд орвол Халхын голын байлдаанд оролцсон цөөн хэдэн баатрын гэрэл зургийг үзэж болно. Харин одоо Ховдод Халхын голын болон 1945 оны чөлөөлөх дайн, нутгийнхны ярьдгаар баруун хилийн тулгаралт гэх хилийн тулалдаанд оролцсон 12 дайчин амьдарч байгаа аж.

Мөн Баян-Өлгий аймгийн төвд Монгол улсын баатар Экегийн хөшөө байна. Орон нутгийг судлах музейд нь Халхын голын эрэгт японы армитай тулалдсан Зөвлөлт Монголын дайчдын тулалдааныг харуулсан багацархан хэмжээний понарам /биет үзүүлбэр/-ийг үзэж болно. Монгол улсын баатар Эке ердөө 26 настай байхдаа Халхын голд тулалдааны талбарт эрэлхэгээр амь үрэгджээ.

Hushuu Ivashkin

Баян-Өлгий аймгийн сэтгүүлчдийн холбооны салбар зөвлөлийн дарга Назир Сабит “түүний гавьяат үйлс бидний сэтгэлд мөнхөд үлдсэн. Манай аймгийн дунд сургуульд эх орончдийн талаар томоохон ажил зохиож байгаа. Энэ жижигхэн хотод маань баатрынхаа нэрийг мэдэхгүй хүн нэгээхэн ч үгүй. Найман сарын сүүлчээр бид Халхын голын байлдааны ялалтын 75 жилийн ойд зориулж олон нийтийн томоохон арга хэмжээ зохион байгуулахаар төлөвлөж байна. 1939 оны үйл явдал Монгол Зөвлөлтийн ард түмний найрамдлыг улам ч бэхжүүлсэн, Фашизм болон милитиризмыг ялсан ялалт бол манай хоёр ард түмний болон бүх нийтийн ялалт байсан” гэж тэмдэглэн хэлсэн юм.              

Алексей Ивашкин /АБНУ-ын гавьяат сэтгүүлч/

Орос хэлнээс орчуулсан сэтгүүлч Г.Төрмөнх

 

 

Ховд нутгийн бөхчүүд “цооров”

SANY0270

 

Ховд аймагт зохион байгуулагдаж буй XVII зууны үеийн Монголын улс төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцэгч, тухайн үеийн Зүүн гар улсын хаан Э.Галдангийн мэндэлсний 370 жил, баруун бүсийн Морин эрдэнийн Бат-оршил наадмын үдэсний бөхийн барилдаанд хүчит 256 бөх зодоглосноос тавын даваанд Монгол улсын далай аварага, Монгол улсын гавьяат тамирчин А.Сүхбат, Монгол улсын аврага Мөнхбат, Монгол улсын аврага Эрхэмбаяр, улсын харцага Амартүвшин, харцага Пүрэвсайхан, харцага Бүрэнтөгс, аймгийн арслан Хангай, аймгийн заан Бадамгарав нар шалгаран үлдэв.

Далай аврага Сүхбат, харцага Амартүвшинийг, аварга Мөнхбат аймгийн заан Бадамгаравыг, аварга Эрхэмбаяр аймгийн арслан Хангайг амлаж, улсын харцага Пүрэвсайхан, харцага Бүрэнтөгс нар тунажээ.

Тавын даваа тун ч гайхмаар сайхан болж, Ховд нутгийн бөхчүүд нутгийнхаа дэвжээн дээр бүгдээрээ бяр хүч, уран мэх нь амтагдаж,”ид шид” нь цогцлов уу гэлтэй, улсын харцага Пүрэвсайханыг тэсгээсэнгүйгээр барахгүй, улсын далай аврага болон бусад аваргуудыг ч мөн орхиж, гаднын нутгийн ганц ч бөхийг үлдээсэнгүй.

SANY0263

Зургаагийн даваанд Амартүвшин Хангайг, Пүрэвсайхан Бадамгаравыг амлав. Энэ даваанд чухам л үнэн хүчийг үзэж барилдсан болохоор барилдаан ихэд удааширав. Аль алинийг нь олон удаа барьц сонгуулж, хав золгуулж, бараг цаг шахам ноцолдуулсны эцэст харцага Пүрэвсайхан, аймгийн Арслан Хангай нар үзүүр, түрүүнд шалгарч үлдэв.

Аймгийн Арслан Хангай улсын Харцага Пүрэвсайханыг давж Галдан хааны мэндэлсний 370 жил, Баруун бүсийн морин эрдэнийн Бат-Оршил даншиг наадамд түрүүлэн арслан цолоо дахин баталлаа.

Түрүүлсэн бөхөд 20.0 сая төгрөг, түрүү булаалдсан бөхөд 10.0 сая төгрөгийн бай шагнал олгожээ.

Түүнчлэн энэ өдрийн наадам дээр УИХ-ын гишүүн, Сандагийн Бямбацогт энэ зуны наадмаар шинээр улсын харцага цол авсан Пүрэвсайханийг Ланд 200 машинаар шагнасан юм.

Өсвөрийн бөхчүүдийн барилдаанд Зэрэг сумын бөх Жавхлан түрүүлж, Буянт сумын Сумьяабазар үзүүр түрүү булаалдсан билээ.    

                                                                                                                                                       Г.Мөнх 

Даншигийн даага, шүдлэнгийн уралдаан

SANY0165

Ховд аймагт зохион байгуулагдаж буй XVII зууны үеийн Монголын улс төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцэгч, тухайн үеийн Зүүн гар улсын хаан Э.Галдангийн мэндэлсний 370 жил, баруун бүсийн Морин эрдэнийн Бат-оршил наадмын үрээ морьдын уралдаанд Өвөрхангай аймгийн Уянга сумын аймгийн алдарт уяач Баатарын Даваадоржын зээрд үрээ түрүүлж, Ховд аймгийн Мянгад сумын уяач Батсуурийн Энхбаярын хар аман хүзүүдсэн бол гуравт мөн Ховд аймгийн Мянгад сумын Даваагийн Баатарсайханы хонгор, дөрөвт Говь-Алтай аймгийн Дарви сумын уяач Насанжаргаын хүрэн, тавд Завхан аймгийн уяач Санжмятавын хар үрээ тус тус хурдалсан.

SANY0198

Дааганы уралдаанд Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын уяач Доржпүрэвийн буган хээр магнайлан, хоёрт Говь-Алтай аймгийн Халиун сумын алдарт уяач Туваанжавын Гантөмөрийн халиун, гуравт Ховд аймгийн Дөргөн сумын уугуул, Гарьдзам компаний захирал Нямдаваагийн Батбаярын алаг, дөрөвт Говь-Алтай аймгийн Шарга сумын Бүрнээбаатарын хар, тавд Говь-Алтай аймгийн Дарви сумын Тэргүүнбаярын хээр даага тус тус давхиж, унасан хүүхэд, уясан эзэд болон наадамчин олныг баясгаж, асрын өмнө торгон жолоогоо өргүүлэн цоллууллаа.            

                                                                                                                                                      Г.Мөнх

 

    


Моринд эрэмгий монгол залуусийн тэмцээн

SANY0121

Баруун бүсийн Бат-Оршил даншиг наадмын үеэр зохиогдсон морин дээрээс бугуйл, ташуур шүүрэх тэмцээнд 20 гаруй адуучин залуус оролцож, гурван даваагаар явагдсан ба эхний даваанд газарт байгаа бугуйл шүүрч, тунаж үлдсэн 6 адуучин нь ташуур, түүнээс тунаж үлдсэн 2 адуучин нь шүдэнзний хайрцаг шүүрч, авхаалж самбаагаа гайхуулав. Энэ тэмцээнд Ховд аймгийн Буянт сумын 2 адуучин залуу тунаж үлдсэн ба адуучин Батцоож газарт байгаа шүдэнзний хайрцагийг ямар ч сэвгүйгээр шүүрэн тэмцээний аварга болсон юм.

SANY0133

 


Булган нутгийн жороо морьд

Joroo

XVII зууны үеийн Монголын улс төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцэгч, тухайн үеийн Зүүн гар улсын хаан Э.Галдангийн мэндэлсний 370 жил, баруун бүсийн Морин эрдэнийн Бат-оршил наадмын жороо морьдын уралдаанд Булган сумын уяач Шагдаржавын Халиун магнайлж, хоёрт Булган сумын уугуул Бээжингийн хээр, гуравт Эрдэнэбүрэн сумын уяач Ганзоригийн шар хээр, дөрөв тавд Зэрэг сумын уяач Эрдэнэбат, Булган сумын уяач Эрдэнэбаатар нарын хоёр хээр морь ирсэн юм. Жороо морины уралдаан нь Монгол орны баруун хязгаар нутгаас бусад газар тэр бүр байдаггүй ховор уралдаан бөгөөд ялангуяа тус аймгийн булган сумын торгуудууд жороо морьдоороо алдартай. Жороод уралдаж байгаа морьд зөвхөн жороо хайвай явдлаар уралдаж, хүлгийн уран галигуун явдал, унасан хүний ур чадварыг зэрэг сорих ба давхиулах зэргээр жороо явдлаа алдсан уралдаанчдыг уралдаанаас хасах, эсвэл байр ухрааж барих зэрэг шийтгэл оноодог журамтай. Дөрөв, тав дээр ирсэн Эрдэнэбат, Эрдэнэбаатар нарын жороо морьд давхиулсан, явдал алдсан гэсэн маргаантайгаар аль нь дөрөвт, аль нь тавд ирсэн болохыг одоогийн байдлаар эцэслэн шийдээгүй байгаа юм.

 SANY0071

 

 


Хязаалангийн уралдаан

SANY0093

Ховд аймагт зохион байгуулагдаж буй XVII зууны үеийн Монголын улс төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцэгч, тухайн үеийн Зүүн гар улсын хаан Э.Галдангийн мэндэлсний 370 жил, баруун бүсийн Морин эрдэнийн Бат-оршил наадмын Хязаалан насны морьдын уралдаанд Ховд аймгийн Дөргөн сумын уугуул Гарьд зам компаний захирал Нямдаваагийн Батбаярын хээр хязаалан магнайлж, Ховд аймгийн Цэцэг сумын уугуул Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат эмч Начингийн Баасанжавын бор хязаалан хоёрт, Говь-Алтай аймгийн Шарга сумын уяач Даваасүрэнгийн алаг гуравт, Ховд аймгийн Мөнххайрхан сумын уугуул Ховд нутгийн төлөө хөгжлийн сангийн тэргүүн Ш.Адьшаагийн хээр дөрөвт, мөн Ш.Адьшаагийн хул хязаалан тавд хурдаллаа

SANY0094

 

 

“Сутай хайрхан”-ы “альпинад”-ыг сурвалжилсан тэмдэглэл

Спорт

1.         “Альпинад” дандаа л Алтайн Хайрханууд дунд...

SANY0438

2014 оны Монголын уулчдын нэгдсэн авиралт, улсын аврага шалгаруулах тэмцээн зургаадугаар сарын 10-наас 14-ны хооронд Говь-Алтай, Ховд аймгийн нутгийн заагт орших Сутай хайрханд амжилттай явагдаж өндөрлөв.

Нэгдсэн авиралт, тэмцээн буюу альпинадад оролцох уулчдын хээрийн буудлыг Сутай хайрханы өмнө бэлд, Говь-Алтай аймгийн Тонхил сумын Зүйл багийн нутаг Домбогорт байгуулж, зохион байгуулалтыг Монголын уулчдын үндэсний холбоо, уулын спортын “Сутайн бор” клуб болон Говь-Алтай аймгийн ИТХ, ЗДТГ, ССАЖГ, Тонхил сумын ИТХ, ЗДТГ хамтран хариуцаж ажиллав.

Энэ удаагийнхтай нийлээд магад 60 орчим жилийн түүхтэй Монголын уулчдын энэ том арга хэмжээг гол төлөв баруун аймгуудын нутаг Монгол Алтайн нурууны ноёлог оргилуудыг сонгон зохион байгуулдаг нь Монголын нутаг дахь 4000 метрээс дээш өндөртэй бүх оргил гагцхүү Алтайн нуруунд байдагтай холбоотой. Сүүлийн таван жилээр жишээ болгож, баримт дурьдвал 2010 оны нэгдсэн авиралтыг Этүгэн эх хэмээн сүсэглэх “Отгон тэнгэр” хайрханд буюу Завхан аймгийн нутагт зохион байгуулсан бол 2011 оныхыг Монголын хамгийн ноёлох өндөрлөг болох “Алтай Таван богд” хайрханд буюу Баян-Өлгий аймгийн нутагт, 2012 оныхыг Монголын хоёр дахь ноёлох өндөрлөг “Мөнххайрхан - Таван хурмаст” хайрханд буюу Ховд аймгийн нутагт, 2013 оны альпинадыг Хархираа – Түргэний уулсын “Хар - Цагаан Хархираа”-д буюу Увс аймгийн нутагт, өдгөө 2014 оныхыг Сутай хайрханы өвөр тал, Говь – Алтай аймгийн нутагт тус тус зохион байгуулсан. Ирэх 2015 оны нэгдсэн алпиниад - улсын аврага шалгаруулах тэмцээнийг дахиад “Отгонтэнгэр” хайрханд зохион байгуулахаар тогтсон нь үүнийг гэрчилнэ.

Дээрхийг дурьдсаны учир гэвэл “Сутай хайрхан”-ы авиралт, тэмцээнийг Хайрханы ар талаас нь авирахаар Ховд аймгийн Дарви сумын нутагт зохион байгуулах боломж байсан. Сутай хайрханы ар биеэр нь уулчид ер авиралт хийж үзээгүй боловч Ховдын уулчид буюу манай баг тамирчид 2013 онд шинэ зам нээж, амжилттай авирсан, тэрээр “Хархираа”-д зохиогдсон өнгөрсөн жилийн альпинадын үеэр энэхүү шинэ замаар дараа жилийн нэгдсэн авиралтыг зохион байгуулах санал тавьсан ч Уулын спортын үндэсний холбооноос шийдвэрлэхдээ Хайрханы өвөр бие, Говь-Алтай аймгийн Тонхил сумын нутгийн талаас авирахаар болгосон нь зохион байгуулалтын хувьд хамтран ажиллах, дэмжиж туслах явдлыг аймгуудад жигд хувиарлах, ээлж нь болоогүй байхад нэг аймагт илүү ачаалал өгөхгүй байхыг бодолцсоны дээр Говь-Алтай аймгийн уулчдын “Сутайн бор” клуб болон энэ жил 90 жилийн ой нь тохиож байгаа Тонхил сумын удирдлагуудын санаачлага, хүсэлттэй ч холбоотой бололтой.

Сутай хайрхан маань уулчдыг их л тогтуун сайхан хүлээж авч, тэмцээний нээлтээс эхлээд хаалт хүртэл түүнчлэн цугларсан олныг таран одоцгоосны дараа ч салхи шуурга, бороо хургүй, тэнгэр нь цэлийн дуниартаж, сэр сэр гэсэн мэдэгдэх төдий салхитай, наран ээсэн налгархан өдрүүд үргэлжилж байсныг ахмад уулчид болгоогоод “Сутай хайрхан маань их зөөлөн тогтуун хайрхан юм, хайрхан болгон ийм биш шүү дээ” гэцгээж байсан нь нэгийг бодогдуулна. Энэ жилийн альпинадын удирдамжыг ихээхэн шинэлэг байдлаар төлөвлөж, багуудын авиралтыг оргилд гарсан, оргилоос буусан хугацаагаар нь хэмжин, байр эзлүүлсэн явдалд Сутай хайрханы газрын тогтоц, байр байц, нөхцөл байдал нь нэн тохиромжтой байсных.

Энэхүү нэгдсэн альпинад буюу улсын аврага шалгаруулах тэмцээнд нийт 17 аймаг хотын, 24 багийн, 200 гаруй тамирчид оролцсон нь өмнөх, өмнөхөөс илүү өргөн бүрэлдэхүүнтэй болсон. Энэ нь тэмцээний удирдамж, зохион байгуулалтын шинэлэг хэлбэртэй нь ч холбоотой байж болох юм.

Удирдамжын дагуу тэмцээнийг хурдны болон техникийн төрлөөр залуучууд буюу 18-40 нас, ахмадууд буюу 40-ээс дээш нас гэсэн хоёр ангилалд хуваан явуулах ёстой байв. Гэвч шүүгчид болон багийн ахлагчдын бүрэлдэхүүнтэйгээр зөвлөлдсөн техникийн зөвлөгөөний үеэр хурдны авиралт, техникийн авиралт гэж хоёр тусад нь хийхгүйгээр багуудын нэг удаагийн авиралтыг хурд болон техникийн гэсэн хоёр үзүүлэлтээр үнэлэхээр тогтсон. Мөн хурдны зайг гараанаас оргилд гарах хүртэл хэмжих, эсвэл гараанаас оргилд гараад буцаж бууж ирэх хүртэл гэсэн хоёр категор дээр багийн ахлагчид санал хуваагдсан ба санал хураахад 70 хувь нь оргилд гарах буух, аль аль талыг нь тооцохоор саналтай байснаар авирагчдын хурдны зайг гараанаас хөдлөөд, оргил дээр гараад, буцаж буугаад, гараан дээр ирэх хүртэл зайгаар хэмжихээр тогтсон юм.

Ийнхүү зарчмын асуудлуудаа эцэслэн тогтсоноор 6 сарын 12-ны өглөө эхний багийг таван цаг, тэг тэг минутад, түүнээс хойш арав, арван минутын зайтайгаар багуудыг гараанаас үдэв.

Залуучуудын ангилалд 16 баг, ахмад уулчдын ангилалд 8 баг гараанаас гарч, ахмадуудын багаас хоёр баг нь замаасаа буцсан тул ахмадын зургаан баг, залуучуудын 16 баг тэмцээнд бүрэн хэмжээгээр оролцож, хурд, хүч, техник, ур чадвараар өрсөлдсөн.

2.         Хурд, техник, ур чадвар – Хуучин шинийн уялдаа 

SANY0115

Удирдамж ёсоор залуучуудын баг гурван эрэгтэй, гурван эмэгтэй зургаан хүний бүрэлдэхүүнтэй, ахмадуудын баг гурван эрэгтэй, хоёр эмэгтэй таван хүний бүрэлдэхүүнтэй авирсан юм. Тэмцээний хар газраар явах зам нь харьцангуй шулуун, цагаан зам байсан хэдий ч, хайрханы энгэрт мөсний захад хүрмэгц налалт багатай, эгцэрхэг босоо энгэрээр тодруулбал 70 орчим, зарим хэсэгтээ 80 градус хүрэх эрс ихтэй мөсөн ханаар өгсөж буух, шаггүй зам хүлээж байсан ба уулчдын шандас, хурд хүч, авиралтын техник, ур чадварыг чухам шалгаж байлаа.

Уралдааны гараан дээр ерөнхий шүүгч болон хурдны үзүүлэлтийг шүүх шүүгч, оргил дээр мөн хурдны болон техник, ур чадварын үзүүлэлтийг шүүх хоёр шүүгч, замын дунд техникийн болон ур чадвар, түүнчлэн багийн бүрэлдэхүүний зохион байгуулалт, багаж хэрэгслийн ашиглалт, түүнчлэн эрсдлээс хэрхэн хамгаалж, аваар осолгүй авирч буух нөхцлийг бүрдүүлж чадаж буйг нь шүүх 4 шүүгч ажиллаж, тус бүрийнхээ төрөл үзүүлэлтээр оноо өгч дүгнэсэн.

           Гэвч тэмцээний дүн гарахад техник, ур чадвар, эрсдэлээс хамгаалах, түүнчлэн багаар ажиллах чадвар гэх мэт үзүүлэлтүүдийг сайтар харгалзалгүйгээр зөвхөн хурдны хэмжээг гол болгосон зүйл ажиглагдаж байв.

Залуучуудын 16 багаас авиралтын хурдны үзүүлэлтээр Говь-Алтай аймгийн “Сутайн бор” клубын хоёрдугаар баг авиралтын замыг 5 цаг 03 минутын хугацаанд туулж хамгийн хурдтай авирсан багаар шалгарсан бол мөн Говь-Алтай аймгийн “Сутайн бор” клубын гурав дугаар баг замыг 5 цаг 23 минутанд туулж, хоёрдугаар байр, Увс аймгийн “Хархираа” клубын баг замыг 5 цаг 44 минутанд туулж гуравдугаар байр, Ховд аймгийн “Хан –Алтайн бүргэдүүд” клубын баг замыг 5 цаг 55 минутанд туулж, дөрөвдүгээр байр, Улаанбаатар хотын “Хайрхан аялагч” клубын баг замыг 6 цаг 06 минутад туулж тавдугаар байрыг тус тус эзлэсэн бол хамгийн удаан авирсан баг нь замыг 7 цаг 58 минутанд туулсан.

Ахмадуудын зургаан багаас мөн л Говь-Алтай аймгийн “Сутайн бор” клубын нэгдүгээр баг авиралтын замыг 5 цаг 58 минутын хугацаанд туулж хамгийн хурдтай авирсан багаар шалгарсан бол “Сутайн бор”-ын дөрөвдүгээр баг замыг 6 цаг 35 минутанд туулж хоёрдугаар байр, Улаанбаатар хотын “Хайрхан аялагч” клубын баг замыг 6 цаг 59 минутанд туулж гуравдугаар байр Ховд аймгийн “Хан Алтайн бүргэдүүд” клубын ахмадын баг замыг 7 цаг 35 минутанд туулж дөрөвдүгээр байрыг тус тус эзлэв. Ахмадын багаас замыг хамгийн удаан туулсан багийн хугацаа нь 8 цаг гаруйгаар хэмжигдсэн.

Багийн дүнгээр нэгдүгээр байрыг Говь-Алтай аймгийн Сутайн бор клубын нэг, хоёрдугаар баг, хоёр дугаар байрыг тус клубын гурав, дөрөвдүгээр баг, гуравдугаар байрыг “Хайрхан аялагч” клуб, дөрөвдүгээр байрыг Ховд аймгийн “Хан-Алтайн бүргэдүүд” клубын баг тамирчид эзлэв.

Ховд аймгийн “Хан Алтайн бүргэдүүд” клубын хоёр багийг аймгийн ССАЖ-ын газрын бодлого, төлөвлөлтийн албаны дарга, спортын мастер Т.Сүхбаатар дасгалжуулж, бэлтгэл зохион байгуулалтыг хангаж ажилласан. Залуучуудын багийг спортын мастер Д.Мөнх-Эрдэнэ ахлаж, дэд мастер Г.Төрмөнх, дэд мастер Х.Бямбасүрэн, залуу уулчин, Манхан сумын арван жилийн сургуулийн 11-ын А бүлгийн сурагч Д.Дэлгэрцэцэг, залуу уулчин Ховд их сургуулийн биеийн тамирын ангийн оюутан Болорцэцэг, Батхишиг нарын бүрэлдэхүүнтэй авирсан бол, ахмадын багийг Монгол улсын гавьяат уулчин, ОУХ-ний мастер Т.Гүррагчаа ахалж, дэд мастер Д.Бөхжаргал, уулчин буюу “эхлэн хичээллэгч” Тунгалаг, Оюунцэцэг, мөн аймгийн Засаг дарга Д.Цэвээнравдан нарын бүрэлдэхүүнтэй авирсан.

Ахмадын багийн нэг голлох тамирчин нь Монгол улсын спортын мастер, дасгалжуулагч, багш Б.Эрхэмбаяр байсан боловч аймгийн Засаг даргыг багт оруулж авч явна гэсэн ахмадын багийн ахлагчийн болон ССАЖГ-ын зарим албаны хүмүүсийн шийдвэрээр мастер дасгалжуулагчыг багийн бүрэлдэхүүнээс хасч орхисон нь уулчдын дунд зарим талаараа ойлгомжгүй байдлыг үүсгэж байв. “Хан Алтайн Бүргэдүүд” уулчдын клуб болон багийн бүрэлдэхүүний хувьд энэ талаар байр сууриа илэрхийлэх хүртэл асуудал ч өрнөөд авсан. Гэвч Б.Эрхэмбаяр мастер тэмцээнээс хоцролгүйгээр уулчидтайгаа хамт явж, зөвлөн туслаж ажилласан ба ганцаарчилсан чөлөөт авиралт хийж, оргилд гарахын зэрэгцээ, Говь-Алтай аймгийн “Сутайн бор” клубын залуучуудын ангиллын гуравдугаар багийн уулчдыг авиралтын замд нь дасгалжуулан авирч, амжилтанд хүргэсэн нь сонирхолтой байв. Мөн өөрийн аймгийн “Хан Алтайн бүргэдүүд” клубын залуучуудын багийг дасгалжуулж, зөвлөн туслахын зэрэгцээ, авиралтад очсон зарим сонирхогч, чөлөөт авирагчид болох Лхагвадорж нарын авирагчдыг хөтлөн оргилд гаргаж буулгасан билээ.

Энэ удаагийн авиралт тэмцээнд Ховд аймгийн залуучуудын багт медальт байранд орох бүрэн боломж байсан боловч бэлтгэл, зохион байгуулалттай холбоотой зарим хүчин зүйл, түүнчлэн багийн бүрэлдэхүүний техник, ур чадвар харилцан адилгүй байсан нь нөлөөлсөн гэдгийг дурьдах нь зүйтэй байх. Тодруулбал шинэ залуу уулчдын хувьд багаж хэрэгсэл дутмаг, байгаа багаж хэрэгслүүд нь өөрт нь сайтар таарч тохироогүй, багаж хэрэгслээ ашиглах чадвар дадалд сайтар суралцаагүй байснаас, авиралтын явцад мөсний тахных нь уяа оосор тайларч сулран, дахиж бэхлэхийн тулд ихээхэн цаг алдсан, мөн шинэ тамирчдын хувьд өндөрт сайн дасаагүйн улмаас, эрс ихтэй, эгцэрхэг мөсөн хана өөд өгсөхдөө шантарч, хүч зориг, бэлтгэл дутагдах, оргилоос буух үед айдас мэдрэгдэж, буултын техник ихээхэн дутагдсан явдал бий. Тиймээс дараа дараагийн тэмцээн уралдаануудад амжилтаа ахиулахын тулд тамирчдын багаж хэрэгслийн хангалт хийгээд багаж нь таарч тохирсон эсэхэд сайтар анхаарахаас гадна, дасгал сургуулилтыг орчин нөхцөлд нь хийлгэж, сайтар бэлтгэлжүүлэх шаардлага байгаа нь ч харагдаж байна лээ.

Тэмцээнээс ажиглахад Говь-Алтай аймгийн Сутайн бор клубын багууд бүгд тэргүүлэх амжилт үзүүлсэн нь эртнээс зохион байгуулалтайгаар сайтар бэлтгэсний зэрэгцээ, дасгал сургуулилтыг орчин нөхцөлд нь уйгагүй хийсний үр дүн бололтой.

3.         Өчигдрөөс өнөөдөр - Өнөөдрөөс маргааш 

SANY0176

Түүнээс гадна зохион байгуулалт, шүүлтийн хувьд өөнтөглөмөөр зарим зүйл ажиглагдсан нь авиралтын цагийн зохицуулалтын хувьд багуудад харилцан адилгүй, ганц нэг багт нь тогтсон журмыг зөрчиж цаг хожих боломж олгоод, бусад багуудад журмыг хатуу мөрдүүлэх мэтийн бага зэргийн заль гэмээр зүйл ч гарсан явдал юм. Юу гэвэл багууд оргил дээр гараад яг арван минут завсарлаад буцаж буух ёстой. Ховд аймгийн залуучуудын багийг оргилд гараад таван минут болсны дараа Гов-Алтай аймгийн Сутайн бор клубын нэгдүгээр баг ирсэн. Гэсэн ч биднийг 10 минутаа аваад оргилоос хөдлөж, хоёр минут ч болоогүй байхад Говь-Алтайн баг араас хөдөлсөн гэх мэтийг дурьдаж болох юм.

Энэ мэтийг дурьдаж байгаагийн учир нь цааш цаашдын тэмцээн уралдаануудыг зохион байгуулахдаа өмнө гарсан дутагдалтай зүйлсээ давтахгүйг хичээж, алдаанаасаа суралцан, улам боловсронгуй болгоосой гэснийх юм.

Нэгдсэн авиралт - тэмцээнд уламжлал ёсоороо Монголын уулын спортын оргилууд болох гавьяат тамирчин Тавааны Гүррагчаа, Готовдоржийн Өсөхбаяр, Бадамгаравын Гангаамаа, түүнчлэн олон улсын хэмжээний мастерууд, Монгол улсын спортын мастеруудын дийлэнх ихэнх нь оролцож, Монголын анхны уулчин Ховд аймгийн уугуул, ОХМ Т.Ичинноров нарын ахмадууд сургааль, захиасаа хайрласан, гавьяат уулчин Б.Гангаамаа нар уулчдад багаж хэрэгслийн ашиглалт, техник, ур чадварын сэдвээр сургалт явуулсан нь идэр болон залуу үе хийгээд өсвөрийн уулчдад сургамжтай, санаа сэдэл авууштай зүйлээр арвин байсны нэг илрэл гэж болно.  

Альпинадын нээлтийн үеэр Монголын уулчдын үндэсний холбооны шинэчилсэн зохион байгуулалтын талаар тус холбооны мэргэжлийн зөвлөлийн гишүүн, Монгол улсын гавьяат уулчин Б.Гангаамаа танилцуулж, Говь-Алтай аймгийн Сутайн бор клубын захирал Алагийн Батсүхийг Монголын уулчдын үндэсний холбооны дэд ерөнхийлөгчөөр сонгосон, Мөн Алагийн Батсүх болон “Сутайн бор” клубын ахлагч, уулчин Нямдаваа нарт уулын спортын мастерын цол, тэмдэг гардуулсан, дэд ерөнхийлөгч Алагийн Батсүх “Сутайн бор” клубт өөрийн компаниас шинэ “Уаз пургон” маркийн машин бэлэглэж, түлхүүрийг нь гардуулсан, зарим ахмад уулчдыг Уулчдын үндэсний холбооны “Алтан од” одон болон жуух бичгээр шагнасан гэхчлэн үйл явдлууд өрнөсөн билээ.  

Тэмцээн, авиралтыг зохион байгуулах ажлын хэсгийн ахлагчаар Монголын уулчдын үндэсний холбооны мэргэжлийн зөвлөлийн гишүүн МУГТ, ОУХМ Б.Гангаамаа, Ерөнхий шүүгчээр Говь-Алтай аймгийн ССАЖГ-ын дарга Батболд, шүүгчдийн багийн ахлагчаар Монголын уулчдын үндэсний холбооны мэргэжлийн зөвлөлийн гишүүн, ОУХМ Д.Батжаргал, шүүгчдээр МУГТ, ОУХМ Б.Гангаамаа, ОУХМ Ч.Ганболд нарын шүүгчид ажилласан.

Хаалтын арга хэмжээний үеэр шүүгчдийн баг тэмцээний талаар товч дүгнэлтийг танилцуулсан ба техник ур чадварын үзүүлэлтийг шүүх шүүгчдийн багийг ахалсан ОУХМ Ганболд хэлэхдээ тэмцээний явцад онцолж сайшаамаар багуудын эн тэргүүнд Ховд аймгийн “Хан Алтайн бүргэдүүд” клубын залуучуудын багийг дурьдах ёстойг онцлож, багаар ажиллах чадвар, зохион байгуулалт, техник ур чадварын хувьд бусдаас илүү байсныг зориуд тэмдэглэмээр байгаагаа илэрхийлсэн юм. Залуучуудын багийн ийнхүү чадварлаг түвшинд хүрсэн нь тэдний дасгалжуулагч багш МУГТ, ОУХМ Тавааны Гүррагчаа, Спортын мастер, багш Б.Эрхэмбаяр нарын ач гавьяа гэдгийг тэрбээр тодруулж байв. Түүнчлэн Говь-Алтай аймгийн онцгой байдлын албаны багийн зүтгэл, зориг тэвчээрийг мөн хөхиүлэн сайшааж байлаа.    

“Сутай хайрхан”-д зохиогдсон энэ удаагийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээн шинэлэг байдлаар тухайлбал хурдны авиралтын төрлийг оруулж ирсэн, замыг ямар хугацаанд туулснаар нь гол болгож дүгнэсэн зэргээрээ онцлогтой байсан. Энэ нь Сутай хайрханы газрын тогтоц, байр байц, нөхцөл байдалтай ихээхэн тохирсонтой нь холбоотой болохыг дээр дурьдсан.

Харин бусад хайрхануудад тухайлбал “Алтай таван богд”-ын “Хүйтэн”-ий оргил, Мөнххайрхан, Цагаандэглий, Хархираа гэх мэт догшин, дагшин хайрхануудад ийм байдлаар тэмцээнийг зохиох боломжийн хувьд ихээхэн эргэлзээтэй гэдгийг ахмад уулчид, мастерууд хэлж байсан ба уулын холбооныхон ч хүлээн зөвшөөрч байсан.

SANY0135

Урьд жилүүдийн альпинадуудаас ажиглахад 2011 оны Алтай таван богдын авиралт, 2012 оны Мөнххайрханы авиралт, 2013 оны Хархираан авиралтууд бүгд л байгаль цаг уурын хүнд ширүүн сорилттой тулгарч, битүү манан будан, нүүр нүдгүй цасан болон бороон шуурган дундуур авиралт хийж, зарим багууд төөрч будилсан, хүйтэн бороо, шуурганд цохиулж, бээрч, осгосон ч явдал гарч, өндөр уулын авиралтын нэг томоохон онцлог нь бэрх, ширүүн сорилтыг даван туулахдаа байдаг гэсэн итгэл бидний сэтгэлд бат нот шингэсэн байв.

Чухам иймээс замыг хэр хурдан туулснаар нь уралдуулах боломжгүй гэж үзээд, харин оргилд ямар замаар авирч гарсан, замын бартаа саад, налуу градус, мөс цасны байдал ямар байсан, эрсдлээс хэрхэн сэргийлж, багаараа өчүүхэн ч алдаа гаргахгүй авирч чадсан эсэх, техник, ур чадвар, тэсвэр тэвчээр нь хэр байсан гэх мэтийг гол болгож дүгнэдэг байв.

Авиралтын хурдыг хэмжиж, байр эзлүүлэх зэрэг энэ шинэлэг арга хэлбэрийг болж өгвөл цаашид бүх альпинад, тэмцээнүүдэд хэрэглэх аваас тамирчдын хурд хүч, ур чадварын өсөлтөд ихээхэн нөлөөтэй гэдэгтэй уулчдын дийлэнх санал нэгдэж байсан юм.

Монголын уулчдын 2014 оны нэгдсэн авиралт, улсын аварга шалгаруулах тэмцээн ийнхүү амжилттай өндөрлөж, ахмад уулчдын болгоон хэлсэнчилэн зөөлөн тогтуун зан төрхөөрөө налайсан Сутай хайрханы тэнгэр нь цэлийн дуниартаж, сэр сэр гэсэн мэдэгдэх төдий салхитай, наран ээсэн налгархан өдрүүд үргэлжилсээр, уулчид нутаг нутгийн зүг, зарим нь өөр хайрхан, оргилуудад авирах, бас бус ажлаар зорьсон газрууд руугаа жолоо залцгаав.

2015 оны нэгдсэн авиралт, улсын аваргын тэмцээн “Этүгэн тэнгэр” – “Отгон тэнгэр” хайрханд болно. Монгол нутгийн маань төдийгүй, дэлхийн зүрхэн хэмээгдэх энэ хайрханы барааг харж, энгэр биеэр нь мөрөө үлдээхийн хүслэн, цээжнээс оволзон булиглаж, “Этүгэн”-ий ер биш, ариун тунгалаг тэнгэр, цав цагаахан үүлс нь даллан даллах шиг санагдсаар...  

                                                                                                                            Г.Төрмөнх

 

Ховдын Толь Шинэ дугаар гарлаа

    Khovdiin-toli

Ирээдүйн Толь шинэ дугаар гарлаа

ireeduin-toli

Бизнес Толь шинэ дугаар

biznes-toli

ТАНЫ СОНОРТ

galdaТүүхэн хүмүүн

Цаг агаарын мэдээ