Download Firefox
Download Firefox

Monday, Dec 11th

Last update05:06:17 AM GMT

Profile

Layout

Direction

Menu Style

Cpanel
You are here ХҮН БАЙГАЛЬ Байгалийн сэдвээр

Байгалийн сэдвээр

Улаангомын төв талбай дахь ирвэсийн цугларалт

Pestival Ulaangom 210 сарын 23-нд дэлхий нийтээрээ олон улсын ирвэсийн (цасны барс) өдрийг тэмдэглэв. Энэ өдөр Монголын Улаангом хотын төв талбайд (Увс аймгийн төв) нэгэн томоохон үйл явдал болсон нь “Ирвэсийн эх нутаг 2017” хэмээх “ирвэсийн баяр” юм. Энэ үйл явдалд ОХУ-ын Алтайн бүгд найрамдах улсаас төлөөлөгчид оролцов. Тэрээр энэ бол Монгол улсад болж байгаа ирвэсэд зориулсан анхны олон улсын наадам юм. “Ирвэсийн наадам”-ын түүхийг авч үзэх юм бол хамгийн эхлээд 2010 оны тавдугаар сард ОХУ-ын Алтайн бүгд найрамдах улсын Кош-Агач сууринд “Газар дэлхий дэх цасны барс” нэртэйгээр зохион байгуулагдсан ба уг наадамд Монгол улсын Баян-Өлгий аймгаас төлөөлөгчид оролцсон. Дараа жил нь ОХУ болон Монгол улсын хоорондын хил орчмын хамтын ажиллагааны хүрээнд мөн Баян-Өлгий аймгаас хүүхдүүд, дунд сургуулийн сурагчид Кош-агачид улмаар Горно-Алтайск хотод зочлон Ирвэсийн баяр, “Газар дэлхий дэх цасны барс” наадамд оролцсон билээ. Харин энэ удаад Улаангомд болсон наадам маань олон улсын хүрээнд явагдсан гэдгийг дээр дурьдсан. Үүнтэй зэрэгцээд Алтайн бүгд найрамдах улсын бүх сургуулиуд энэ оныг экологийн жил болгон ажиллаж байгааг бас тэмдэглүүштэй.

Урьд нь Улаангомын төв талбайд ийнхүү “ирвэсийн цуглаан” болж байсан нь ер үгүй. Төв талбайд Монгол орон дахь ирвэс оршин амьдардаг бүс нутаг болох Увс, Ховд, Говь-Алтай, Баян-Өлгий аймгуудын дунд сургуулийн сурагчдаас бүрдсэн 26 баг цугларсан байв. Ирвэсийн баяр маань багт наадмын жагсаалаар эхлэв. Хотын төв гудамжнаас Захиргааны ордны довжоо хүртэл ирвэс шиг хурц өнгийн баг өмссөн багачууд, өсвөр насныхны эгнээ үргэлжлэнэ. Тэд баг, багаараа үлэмж том монгол гэрийн хэлбэр үүсгэн жагссан ба шүүгчид тэдний багаа хэрхэн тохируулж урласан, тэрчлэн нүүр хувиргалт будалт зэрэг шинж байдлыг чихнээс нь хөлийн тавхай хүртэл нэг бүрчлэн шинжиж үнэлгээ өгөв. Дараа нь оролцогчид аймгийн театрт очиж, ирвэс хамгаалах сэдвээр зохиомжлон, найруулсан бүтээлүүдээрээ өрсөлдөв.  

Хүүхдүүдийн бэлдсэн зохиомжит тогтлолтууд үнэхээр үнэн санаанаасаа хийгдсэн, сэтгэл хөдөлгөм байсан ба үзэгчид түүнийг үзээд нүднээсээ нулимс дуслуулж байлаа. Тэд үнэнхүү, нулимс унагамаар уярам хийгээд инээд бармаар хөгжилтэй, олон өнгө аяс бүхий зохиомжоор театрын тайзыг эзэгнэж чадсан. Эцэст нь Ховд аймгийн баг нийлбэр дүнгээрээ хамгийн өндөр оноо авч нэгдүгээр байр эзлэн уралдааны ялагч болов. Ховд аймгийн Манхан сумаас ирсэн “өсвөрийн жүжигчид”-ын  “Алтан загасны үлгэр”-ийн үгүүлэмжээр зохиомжилсон тоглолт тун сонирхолтой, бас чадварлаг болсон. Эрт цагт ууланд хүслийг гүйцэлдүүлэгч нэгэн шидэт барс (ирвэс), түүний ойролцоохон өвгөн эмгэн хоёр амьдарч байснаар үлгэр эхлэнэ. Эмгэн нь өвгөнийгөө шидэт ирвэсэнд очиж хэлээд эд мөнгө, орд өргөө, эрх мэдэл гуйж ир хэмээн дахин, дахин хөөж явуулах ба сүүлдээ олзондоо шунаж даварсаар, юу ч үгүй хоцроно. ОХУ-ын АБНУ-ын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүн нь тус  улсад болдог “Цасны барс” наадмын хэд, хэдэн удаагийн ялагч (тэргүүн байр эзэлсэн)  Дэлхийн байгаль хамгаалах сан болон Кош-Агач дахь Сийлхэмийн (Сайлюгемский) үндэсний хүрээлэнгийн (парк) дэргэдэх “Найзууд” клубын хүүхдүүд, мөн Горно-Алтайск хотын сургуулиудын төлөөлөл болох “Сонгодог” клубын багачуудаас бүрдсэн байв.   

Pestival Ulaangom 11Наадмын нээлтэн дээр Алтайн бүгд найрамдах улсын төлөөлөгчид, хүүхдүүд маань хоёр орны нутаг дэвсгэр дэх цасны барсыг хамгаалах үйлсэд бүгдээрээ нэгдэж, хамтран ажиллахыг уриалсан. Мөн нээлтэн дээр АБНУ-д болдог цасны барс наадмын тухай, Увс нуурийн сав дагуух байгалийн нөөц газрын биологийн төрөл зүйлийн тухай, түүнчлэн Тувагаас ирсэн төлөөлөгчид танилцуулга хийсэн юм. Тувагийн байгал орчны хүмүүс  Монголын “Увс нуур” байгалийн нөөц газрын хамт олонтой нягт хамтран ажилладаг юм байна.   

Улаангомын энэ фестивал (наадам) дээр Алтайн бүгд найрамдах улсын хүүхдүүд Баян-Өлгийгөөс ирсэн хуучин танилуудтайгаа уулзсан нь бас нэг баяртай явдал байв. Баян-Өлгий аймгийн дунд сургуулийн Казак хэлний багш Нурымгул Тохтолган Кош-Агачид болсон анхны наадамд “Бастам” хувийн дунд сургуулийн сурагчидтай хамт очиж оролцож байсан. Харин энэ удаад тэр бас өөр нэг хувийн дунд сургууль болох “Зайд” сургуулийн сурагчидтай хүрэлцэн иржээ. Энэ хүүхдүүд фестивалд оролцохоор эртнээс бэлдсэн бөгөөд дараагийн удаад Баян-Өлгий аймгийн нэгдүгээр дунд сургуулийн хүүхдүүд энэ наадамд төлөөлөгчөөр оролцохоор болсон гэнэ. Наадмын шагнал гардуулах ёслолын үйл ажиллагааг Баян-Өлгий аймагт шилжүүлэн зохион байгуулсан ба ирэх жилийн олон улсын наадмаар Баян-Өлгий аймагт уулзацгаахаар болж, найдлага өвөрлөн буцав.

Pestival Ulaangom 8Энэ наадмын ерөнхий зохион байгуулалтыг Увс аймгийн Засаг дарга болон түүний Тамгын газар хариуцаж аймгийн Боловсрол соёл урлагийн газар, Монгол улс дахь дэлхийн байгаль хамгаалах сан болон хүрээлэн байгаа орчин, байгаль хамгаалах чиглэлийн байгууллагууд дэмжин ажилласан юм. Энэ үеэр Монгол улсын Шинжлэх ухааны Акедемийн Билогийн судалгааны хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний тэргүүлэх ажилтан Биологийн ухааны доктор Б.Мөнхцог уг наадмын байнгын элч, ивээгчээр өргөмжлөгдсөн нь наадмын бас нэг гол үйл явдал болов.

АБНУ-ын төлөөлөгч хүүхдүүдийг Монгол улсад болсон “Ирвэсийн эх нутаг – 2017” наадамд оролцоход нь дэмжиж тусалсан ОХУ дахь Дэлхийн байгаль хамгаалах сангийн Алтай, Саяны бүсийн салбарт гүн талархал илэрхийлье.

Любов ИВАШКИНА  

Орчуулсан Хиргис Г.ТӨРМӨНХ Â Â Â Â Â Â Â Â Â Â Â Â Â Â Â Â Â Â Â Â Â Â Â Â Â 

Pestival Ulaangom 12           Pestival Ulaangom 9

Ирвэс аялж ирлээ

Pesi 1Алтайн бүгд найрамдах улсын түвшинд явагдсан “Газар дэлхий дэх цасны барс” наадам Горно-Алтайск хотод болж өнгөрөв. Энэ арга хэмжээ 2010 оноос эхлэж, тус улсын муж, районууд болон тосгон суурингуудад ээлжлэн явагдаж ирсэн. Өнгөрсөн долоон жилд, жил дараалан явагдсан уг арга хэмжээ нь тэр болгондоо сонирхолтой санаагаар баяжиж байсан ба хүүхдүүдийн бодол санааны биелэл нь бүжиг, зураг, дуу хөгжим, театрчилсан тоглолтоор илэрдэг билээ. Өнөө жилийн хувьд энэхүү “хүүхдүүдийн экологийн баяр” маань ер бусын үйл явдлаар эхэлсэн нь “Ирвэс аян” байлаа. “Ирвэс аян”-ны оролцогч хүүхдүүд бүгд найрамдах улсын нутаг дэвсгэрт хамаарах бүхий л муж районоос автобусаар хүрэлцэн ирэв. Ер бусын зорчигчидтой энэ аялалд хотын сургуулийнхан идэвхтэй хамрагдсан. Тэд үе тэнгийнхэнтэйгээ сонирхолтой яриа өрнүүлцгээх нь “цасны муур” гэх гайхалтай амьтны тухайл байх агаад, “өндөр ууланд амьдардаг энэ ховор амьтныг хамгаалахад бүс нутгийн оршин суугчид бултаараа хүчээ нэгтгэх хэрэгтэй” гэцгээх аж. “Ирвэс аян”-ынхан 10 сарын 13-ны өдөр Горно-Алтайск хотод хүрэлцэн ирцгээв. Тэдний хөлөглөсөн автобусууд Драмын үндэсний теартын гол шатны дэргэд зогсож, буухиа наадмын “оргил арга хэмжээ” болох цасны барсд зориулсан шилдэг тоглолтонд (гала концерт) орцгоов. Оролцогчид маань театрын шатны гишгүүр дээрээс концертийг нээсэн ба нээлтэнд зориулан, барс хийгээд мануултай хамтдаа цоохор толбот (пятнистый тнец) хэмээх бүжиг бүжиглэцгээсэн юм.

Энэ удаагийн наадмыг Алтайн бүгд найрамдах улсын Байгалийн нөөц, экологийн харилцааны яам, Боловсрол, шинжлэх ухааны яам, Үйлдвэрийн орчин дахь мал, амьтныг хамгаалах улсын хороо Сийлхэмийн (Сайлюгем) үндэсний хүрээлэн (парк) болон Алтай, Катуны (Хадан гол) байгалын нөөц газрын хамтарсан “Газар дэлхий дэх цасны барс” төсөл, Дэлхийн онгон байгалийг хамгаалах сан (WWF) –аас хамтран зохион байгуулжээ. Наадмын арга хэмжээнд АБНУ-ын жаран дөрвөн суурингаас зургаагаас арван найман насны нийт гурван мянган хүүхэд багачууд хамрагдсан бол нийслэл хотод явагдсан төгсгөлийн шатны шалгаруулалт буюу “оргил арга хэмжээ”-нд бүс нутаг болон мужуудаас төлөөлсөн нэг зуун хүүхэд мөн тус газруудаас насанд хүрэгчдийн арван дөрвөн төлөөлөл оролцов.

Pesi 2Үндэсний театрын үүдэн танхимд гэрэл зургийн болон, хүүхдүүдийн бүтээлийн үзэсгэлэн дэлгэгдэв. Концертын нээлтийг үнэхээр сонгодог түвшинд явуулахаар нямбайлан бэлджээ. Дан байгалийн материалаар бүрдүүлсэн зохиомж, “барс л хамгаас чухал сэдэв” (ну а тема - барс) гэсэн бичиг бүхий цаасан майхан, цаасан тавгууд гээд, үнэхээр гараа гаргаж бэлтгэсэн энэ зүйлсийг хүүхдүүд өөрсдөө урлажээ.

Эцэст нь цасны барсын дүрстэй үлэмж том ханын (адрын) чимэг зураг бүтээсэн ба тэрхүү дурсгалыг оролцогч хүүхдүүдийн гарын алган дээр буулган мөнхөлсөн юм. Зургийг бүтээхэд Горно-Алтайск хотын хүүхдийн уран зургийн сургуулийн хүүхдүүд багш нарын ур ухаан шингэсэн ба тэдний шилдэгүүдийн хамтын удирдлаган дор бүтсэн юм. Дэлхийн байгаль хамгаалах сангийн Алтай саяны салбарын хэвлэлийн нарийн бичгийн дарга Татьяна Иваничкагийн хэлснээр Непал улсын Дэлхийн байгаль байгаль хамгаалах сангийнхан энэ тухай мэдээллийг аваад ихэд талархан дэмжиж байгаагаа мэдэгдсэн ба уулсын эх оронд оршин амьдардаг ирвэсээ хамгаалах энэ үйл хэрэг бол хамгийн чухал зорилт мөн хэмээн санал нэгджээ. Оргил тоглолтын (гала концерт) нээлтэн дээр АБНУ-ын Байгалийн нөөц, экологийн харилцааны яамны сайд Александр Алисов тэмдэглэн хэлэхдээ “АБНУ –д зохиогдож хэвшээд байгаа “Газар дэлхий дэх цасны барс” үйл ажиллагаанд оролцогчдын бүрэлдэхүүн жилээс жилд өргөжин тэлж байна. Одоо ОХУ-ын нутаг дэвсгэрт цасны барсын (уулын ирвэс) хамгийн том бүл, хэсэг нь оршин амьдарч байна. Энэ наадмын зорилго бол ховордсон амьтдыг хамгаалах үйл хэрэгт олон түмний анхаарлыг хандуулах явдал. Цаашдаа энэ үйл ажиллагаа маань манай төр засгийн болоод байгаль хамгаалах чиглэлийн байгууллагууд, мөн орон нутгийн хүн амын гол зорилгын нэг байх ёстой. Бас энэ ажил бол манай орны хүүхдүүдийн нэг том гавъяат үйлс, бахархал гэж хэлэх байна” гэсэн юм.

Зохион байгуулах хорооноос энэ үйл ажиллагааы хүрээнд “Шилдэг зураг”, “Шилдэг дурсгалын зүйл (сувенер)”, ”Талархалын ил захидал”, “Үлгэр” мөн шинээр үүсгэсэн “Оршин суугчдын экологийн дүрэм” гэсэн таван төрөл зүйлээр бүх үе шатанд, нийтдээ 173 ажил зохион байгуулсан байна. Аяны эцэст уг уралдаанд оролцогсдын бүтээлүүдийг гурван насны ангиллаар шалгаруулан, шалгарсан тавин оролцогчид диплом, бусад шагнал гардуулсан бол багийн нийт оноогоор тэргүүлсэн Кош-Агач мужийн ерөнхий боловсролын дунд сургуулийнхан шилжин явах цомын эзэн болсон юм. Кош-Агаччууд энэхүү үйл ажиллагааг эхлэн санаачлагчдын нэг бөгөөд 2010 оны тавдугаар сард анх удаа болсон “Газар дэлхий дэх цасны барс” наадмыг өөрийн аймагт (район) амжилттай зохион байгуулж байсан билээ. Дараа нь 2011 онд энэхүү экологийн наадам маань олон улсын чанартай болж, хөрш Монгол улсаас хүүхдүүд ирж оролцсон. Зохион байгуулагч байгууллагаар “Алтайн тогтвортой хөгжил сан”, “Амар тайван Укок” байгалийн хүрээлэн, Дэлхийн байгаль хамгаалах сангийн Алтай, Саяны салбарууд хамтран ажиллаж байв. Өнөөдрийг хүртэл энэхүү буухиа арга хэмжээг улсын түвшинд албан ёсны үйл ажиллагаа болгон хэвшүүлэхэд Сийлхэмийн (Сайлюгем) үндэсний хүрээлэн зонхилон зүтгэж, гол үүргийг гүйцэтгэсэн билээ. Яваа яваандаа энэ ажил маань хөрш Тувагийн бүгд найрамдах улсад нэвтэрч, ажил хэрэг болж эхлэв.

Pesi 6Энэ онд гэхэд Буриадын бүгд найрамдах улсын Түнх муж (Тункинский район) экологийн наадамд маань шинээр нэгдэн орлоо. Цаашилбал наадмын маань буухиа 10 сарын 23-нд Монгол улсын Улаангом хотод үргэлжилж, Улаангомынхан анх удаагаа “Газар дэлхий дэх цасны барс” экологийн наадмыг орон нутагтаа зохион байгуулна.

Энд болсон наадам маань 10 сарын 23-ны олон улсын наадамтай нягт холбоотой. Тиймээ мэдээжийн хэрэг. Айсуу яваа хүйтэн өвлийг дулаацуулам энэ сайхан үйл ажиллагаа маань зүй ёсоороо Алтайн бүгд найрамдах улсын нийслэлийн онцлогийг (брэнд) товойлгож чадлаа. Тиймээс жуулчид ч энэ арга хэмжээг сонирхон, зорьж ирж байхаар болов. Яг л Владивостокт болдог “Барын өдөр”, эсвэл манай Алтайн бүгд найрамдах улсын Мараль цэцгийн баяр (цветение Маральника) шиг. Горно-Алтайск хотын төв талбайд цасны барстай хамт, хөгжилдөн наадаж, ухаан, авъяасаа уралдуулсан эл өдрийг хотынхон маань дандаа санах нь магад.

Любовь ИВАШКИНА.

Орчуулсан Хиргис Г.ТӨРМӨНХ

Тарвастай намар

 

Urgats Odnoo 01

Навчис ганц нэгээрээ хаялах намрын шаргал өдрүүдийг Ховд нутагт тарвасгүйгээр төсөөлөхийн аргагүй.

Энэ л үед Ховд, Буянт, Манхан сумын ногоочид бөндгөр ногоон хальстай том том тарвасыг машин машинаар нь ачиж ирээд Ховдын захыг дүүргэчихдэг. 8 сарын эхээр болц нь гүйцсэн тарвас килограмм нь 2500-3000 төгрөгний ханштай худалдаалагддаг бол 9 сарын 10-ны үед 200-400 төгрөгний үнэтэй зарагдаж байна.

Urgats Odnoo 02

Улаанбаатар хотод жимсний лангуу болгон дээр томоос томоор “Ховдын тарвас зарж байна” гэсэн лоозон өргөдөг нь учиртай хэрэг. Хятад тарвасыг бодвол илүү амттай, шүүслэг учраас нутгийн брэнд бүтээгдэхүүн болж чаджээ.

Үржил шимт ариун хөрсийг Буянт голын усаар тэжээгээд олон жилийн туршид өвгөдөөсөө өвлөж авсан арга барил, хөдөлмөр зүтгэлээрээ торддог учраас салахын аргагүй амттай байдаг гэж нутгийнхан сайрхдаг.

Дунджаар жилдээ 700 орчим га талбайд тариалалт хийж 8000 тонн тарвас, амтат гуа хураан авдаг байна.

Тарвасны болц гүйцэж, үнэ нь хямдарсан энэ үед Ховдыг хол ойрын зочдын хөл дардаг ажээ. Эрүүл мэндэд нэн ашиг тустай үртэй нь идэхэд гэдэс дотор цэвэрлэдэг учраас заавал амтлаад буцдаг байна. Нөгөөтэйгүүр нутгийнхны найз нөхөддөө, зочиддоо барих бэлэг тарвас болдог аж.

Амралтын үе улирч хичээл сургууль эхэлсэн намар цагт албан газраараа, анги хамт олноороо, найзуудаараа “тарвасны баяр” хийж хэвшсэн байна.

Тарваснаас гадна помидор, чацаргана, алим, слив зэргийн нутгийн хөрсөнд боловсорсон жимс жимсгэнэ, төмс, хүнсний ногоог өргөн тариалж, хямд үнээр зарж борлуулдаг намрын улирал Ховдод дэндүү сайхан болдог ажгуу.

 

                                                                                                                                                          Г.Одонтуяа

 

 

 

 

Ховд аймаг ургацынхаа 50 хувийг хураажээ

Энэ зун хур бороо ихтэй, зуншлага сайхан болж өнгөрлөө. Энэ хэрээр ургац арвин байж, өнөөдрийн байдлаар нийт ургацын 50 хувийг хураасан байна.

Үр тариа 23,8 га- гаас 30 тонн

Буудай 3 га- гаас 3,6 тонн

Төмс 195,2 га- гаас 2720 тонн

Хүнсний ногоо 265,2 га- гаас 3521,3 тонн

Тэжээлийн ургамал 165 га- гаас 471,6 тонныг тус тус хураан авсан гэж ХХААЖДҮГ-аас мэдээллээ.

 

                                                                                                                                                          Г.Одонтуяа

 

 

 

 

Сутай хайрханы цагаан салхины амьсгалаар...

            Orgild 06Сураг мэт алсын хөх униар дунд хавийн уулсаа дэрлэж дүнхийн цайрах Сутай хайрханы цагаан салхины амьсгалаар бодол сэтгэлээ илбүүлсээр Ховд хотынхоо төвд дөрөө мултлав.Ёстой л “мөчит дөрвөн хөлтний мөр нь гараагүй” тэрхүү дагшин оргилын

Монголын Швецайрь гэгдэх Хөвсгөл нутгаар зочилогтун!

hubsgulХөвсгөл аймгийн байгалийн тогтолцоо ард иргэдийн эртнээс уламжлан ирсэн түүх соёл зан үйл болоод ахуй амьдралын талаарх өөрийн мэдлэг дээр үндэслэж холбогдох материал цуглуулан газарзүйн шинжлэх ухаанд тулгуурлаж дүн шинжилгээ хийлээ.Гол зорилго нь Баруун монгол түмэндээ Хөвсгөл аймагт аялахад дөхөм болохын үүднээс мэдээлэл гарын лавлах болгон энэхүү эрдэм шинжилгээний өгүүлэгээ та бүхний өмнө дэлгэн барьж байна.

Гайхамшигт бадамлянхуа цэцэг

Зуны өглөө эрт Хар Ус нуурын эргээр очвол ус цэцэглэж байгаа гайхамшигт дүр зургийг олж харах болно. Хэрвээ та удаан анхааралтай ажиглах юм бол усны гүнээс дээш гарч буй олон тооны цэцгийн бундууг олж харах болно. Бидний нүдний өмнө өнөөх олон бундуунууд аажмаар дэлгэгдэн манай ардуудын бадамлянхуа хэмээн хүндэтгэн нэрлэдэг бөлбөө цэцгүүд нэг нэгээрээ гарч ирнэ. Энэ бол зөвхөн Хар Ус нууранд л харж болох онцгой сонин содон дүр зураг юм. Нар мандах хүртэл бундуунууд усны мандал дээгүүр хөвж байгаад нарны туяа усны мандалд дөнгөж хүрч эхэлмэгц дэлбээгээ нээж эхэлдэг нь үнэхээр гайхалтай.

Голын харгиаг сонсож, уулсын зүүдийг зурсан минь "цуврал 3"

Голын харгиаг сонсож уулсын зүүдийг зурсан минь 1. Харуул Алтай хийгээд хязгаар нутгийн өнгө
Бичвэрийн түрүүчид үгүүлсэнчлэн Ховд нутгийн үзэсгэлэнт байгалиар аялан явж, газар бүрийн өвөрмөц онцлог, сүр хүч, ховор үзэсгэлэн,

Ховдын Толь Шинэ дугаар гарлаа

    Khovdiin-toli

Ирээдүйн Толь шинэ дугаар гарлаа

ireeduin-toli

Бизнес Толь шинэ дугаар

biznes-toli

ТАНЫ СОНОРТ

galdaТүүхэн хүмүүн

Цаг агаарын мэдээ