Download Firefox
Download Firefox

Tuesday, Aug 22nd

Last update12:01:29 AM GMT

Profile

Layout

Direction

Menu Style

Cpanel
You are here НҮҮР Сонин хачин

Сонин хачин

Сартагтай баатар гэж хэн бэ?

З.Далхжав /МЗЭ-ийн шагналт хүүхдийн зохиолч/

                                                                                                                                     /Эрэгцүүлэл – таамаглал/

Манай Ховд аймагт Сартагтай баатрын тухай олон домог тархсан байдаг. Түүний дотроос Сартагтайн гуу гэдэг домогт гардаг эртний усжуулалтын суваг хэзээ, хэрхэн үүссэн нь одоо ч яг таг тодорхой болсон нь үгүй. “Нууц товчоо” мэтийн түүхэн гол сурвалжуудад ядаж ул мөрийг нь мөшгөчихмөөр, ямар нэг үг өгүүлбэр ч алга. Ингэхээр энэ суваг Чингэс хаан, Өгөдэй хааны үед байгаагүй бололтой. Эсвэл “Нууц товчоо” хэмээх хөлгөн их түүх бичигдсэнээс хойно өрнөсөн ажил байх. Дашрамд дурьдахад Монголын нууц товчоо гэж номын нэр биш, зүгээр нууц түүх юм шүү гэж анхааруулан, эхний хуудасны дээд өнцөгт зориуд бичсэн үг байх гэж би бодож явдаг юм.

Харин Сартагтайн гуу буюу сувгийн тухай домог бол бодит түүх, болсон явдал олон зуун хүмүүсийн гараар бүтсэн зүйл байж таарна. Ардын үлгэр ч бай, тууль ч бай, домог ч бай заавал нэг бодит түүхээс улбаатай байдаг. Гагцхүү аман зохиолд байдаг хийсвэрлэн сэтгэх сэтгэлгээ, ялангуяа зарим үед хэтрүүлэн дүрслэх дуртай ардын авьяастнуудын үлгэршүүлэн хүч оруулсан аман яриа цагийн уртад   ийнхүү домог болж үлддэг бололтой. Их эрдэмтэн Ш.Гаадамба гуай “Гурван зуун тайчуудыг дарсан домог” гэдэг судалгааны өгүүлэлдээ. Энэ онцлогийн тухай тодорхой өгүүлсэн байдаг.

Миний бие “Сартагтайн гуу” домгийн талаар өөрийн бодол саналаа эрдэмтэн судлаачдын анхааралд толилуулахаар ийнхүү зориглосны учир нь зөвхөн өчүүхэн бичээч хүний саваагүй сониуч зангийн илрэл юм шүү гэж учирлан, уучлал гуйх ялдамд өгүүлэх нь

Нэгэн зүйл: Энэхүү эртний усжуулалтын суваг малтах ажил 1241 онд Өгөөдэй хаан өөд болж, Их Монгол улсын төр сулран доройтох тийшээ хазайн бүр сүүлдээ Хубилай хаан улсын нийслэлийг Бээжинд шилжүүлсэн тэр үеэс сүрхий ахицтай үргэлжилж байсан ажил аажимдаа саатан, ач холбогдол, сүр дуулиан нь буурсаар сүүлдээ зогсож, мартагдсан бололтой.

Нэгэн зүйл: Энэ сувгийн ажлыг Чингис хааны байлдан дагуулалтын үед Дундат Азиас олзолж авч ирсэн боолчууд, гар урчууд усалгаатай газар тариалан эрхлэж, туршлагажсан хүмүүс, бидний ерөнхийд нь нэрлэсээр ирсэн сартуул иргэдийн хүчээр малтжээ гэж бодож байна. Мэдээжийн хэрэг хятад хүмүүс бас гар бие оролцсон байж таарна.

Нэгэн зүйл: тухайн үедээ 10 метрээс доошгүй гүн, мөн төдий хэрийн өргөн, 100 гаруй км урт асар том энэ гуу сувгийг Чингис хааны үнэнч түшмэл, аян дайны хэрэгцээт будаа гурил бэлтгэж байсан тэр үеийн амуучин, балгасчин отгийн ахлагч Чингай Чинсан анх сэдэж, санаачлан удирдан зохион байгуулсан байх магадлалтай.

Нэгэн зүйл: Сувгийн ажилд дайчилагдан оролцож байсан, хүмүүс үе улиран Монгол нутагт дасан уусч, Монголын нэг овог иргэд болон хувирсан байх. Нэгэнт л харь хол нутгаас хөөгдөж, туугдаж ирсэн хүмүүс юм чинь Монгол нутагт үр удмаа үлдээж, идээшин суурьшиж, хүн л юм хойно сайхан амьдрахын тулд аливааг санаачилж, сэдэж хөдөлмөрлөж байсан нь мэдээж. Ийм ч учраас үр, ач нарынх нь дотроос баатар зоригтон, алдар цуутан, ухаантан мэргэд, удирдах авьяастан олноор тодрон гарсан биз. Энэ бүхэн Сартагтай хэмээх цуут баатар тодрон алдарших үндэс суурь болсон байж болох. Эсвэл тийм ерөнхий хэв шинжийг эрхэмлэж, зориуд зохиосон домгийн баатар ч байж болно.

Дээр өгүүлсэн дөрвөн гол санаагаа одоо нотлохыг хичээе.

Бээжинд суугаа охиндоо төрсөн нутгийнх нь усыг уулгаж байхын тулд Сартагтай баатар Ховдоос Бээжин хүртэл суваг малтсан тухай домогт өгүүлдэг. Монголын хаад 1368 он хүртэл 100 гаруй жил Бээжинд суурьшиж байсан болохоор Бээжин хүртэл малтсан гэж домоглох нь ч зүй. Гэтэл Чингай гуай энэ сувгийг Шаргын говьд байгаа усалгаатай тариа, ногооны талбайдаа хүргэх л гэж ухуулсан бололтой. Гэвч түүнийгээ дуусгалгүй нас барж, тэгээд энэ ажил нь бүр зогсож мартагдаад, түүн дээр суурилж домог зохиосон байж болох.

SANY1250

Хорезмд байлдаж байсан Чингис хааны урилгаар тэр газарт очиж бараалхсан Дундатын Чан чун бумбын аян замын тэмдэглэлд “Долоон сарын 25-нд (1220 он) тэнд амьдардаг уран дархчууд нанхиад улсаас ирсэн ажилчин хүн ард багшийг бөөнөөрөө тосож, дуу алдан, уйлан хайлан угтав. Абухань хэмээх уулнаас Чингай ирж багшид бараалхав. Говь нутагт тариалан эрхлэдэггүй атал, энд маш их тариа будаа халиурч байгааг хараад сэтгэл ихэд хөдлөв. Багш есөн шавиа үлдээж, сүм хийд барих газрыг сонгов. Бид хорь гаруй Монголчуудыг дагуулан баруун зүг хөдлөв. Чингай бас зуун цэрэг авч мордов “ гэж бичжээ.

Зуны цагт Чингай ялаа шумуулаас дайжиж, өнөөгийн Дарвийн нуруунд зусаж байсан байх. 1203 онд Хэрэйдын Ван хаанд шахагдан ядарч, зүдэрч явахдаа Балж нуурын шаварт уснаас бүгд ууцгаан, тангараг тавьсан арвандөрвөн гавьяат сайдын нэг Чинсан баатар Чан чун бумбыг газарчилан, бас элдэв осол халдлагаас хамгаалан, Чингис хаанд бараалхах хүртэл нь хамт явсан байдаг. Ингэж зүтгэл гаргасан түүнийг зээн богд магтан сайшааж хүнд их бэлэг шагнал өгсөн гэдэг.

Мөнхүү тэмдэглэлд “Алтайн уулс маш өндөр. Бид баруун зүг гурав хоног явснаа, өмнө зүг чиглэж, өндөр уул давж, гүнзгий хавцал туулав. Хан хүү Өгөөдэй энэ нутгаар дайлан явах замдаа, анх зам гаргасан аж. Гүн хавцал, өндөр давааг өгсөхөд Чингай нэгэн зуун цэрэгт хандан миний тэргийг оосроор дээш татан гаргаж, уруудахад араас татан тогтоож, алгуур зөөлөн буулгах тушаал өгөв. Алтайн өмнө бэлээр их гол урсдаг юм байна” гэснийг бодоход хамба лам Чан чун бумба хаагуур явсан нь тодорхой Алтайн өврийн их гол гэдэг нь Булган голыг хэлсэн бололтой. Ингэхээр Чинган Чинсан ямархуу их эрх мэдэлтэй түшмэл байсан нь мэдэгдэнэ. Сувгийн ажлыг хийлгэх санаа түүнд эртнээс төрсөн байж таарна. Тэрээр Хорезмээс буцаж ирэхдээ олон зуун зарц, боол авчирсан байхаа.

Монголын эртний Хөх дэвтэр гэдэг сударт “Эзэн богд Сартагчинд морилсон их аянаас буугаад есөн өрлөг болон хүчээ өгсөн олон хүнд их шан, нэр цол соёрхов” гэжээ. Үүнээс үзвэл тэр үед Орос, хятад гэдэгтэй адил сартагчин, сартагтай хүмүүн гэж аль нэг үндэстэн угсаатныг нэрлэж байсан бололтой. Таамаглбал сартуул хүмүүсийг хэлээ биз. Ингэхээр “Сартагтайн гуу” хэмээх домог нь мөнөөх сартуул хүмүүстэй холбоотой байж таарна. Тэдний үр хойчис нь Монгол үндэстэн болон уусан шингэж, идээшин дасжээ. Алдарт баатар зоригт эрс ч зөндөө төрөн гарсан байхыг үгүйсгэх аргагүй. Эсвэл тэд өөрсдийн үүх түүх, олон зуун бээрээр хэмжигдэх урт гуу суваг ухсан их ажлаа нэг хүний нэр болгон нэгтгэн алдаршуулж, түүхэнд үлдээх ухаан сийлсэн ч байж мэднэ.

Алтайн хязгаарт Сартук баатар гэдэг домог бас байдаг юм билээ. Бат хааны ач болох Сартак гэдэг нэртэй хан хүү ч байсан. Буянт сумын нутаг Таван хайрханд одоо хүртэл тахиж шүтдэг Сатуугийн овоо ч тэр хүмүүстэй холбоотой байхыг үгүйсгэмгүй. Гэхдээ одоогийн Буянт сумынхныг тэдний үр хойчис гэж бодохгүй байна. Ихэнх нь манж амбаны зарлигаар 1770-аад оны үед бусад хошуудаас дайчилаглан ирсэн таван зуун тариачин хошууны иргэд гэдгийг бүгд мэднэ.

2014.07.06  

Н.Алтанхуяг Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгч болох гэж зүтгэжээ

    

Boliochee

Уржигдар Ерөнхий сайдын суудлаасаа огцорч өөрийн бүрэн эрхээ Шадар сайд Д.Тэрбишдагвад түр хугацаагаар шилжүүлэн өгсөн Ерөнхий сайд асан Н.Алтанхуяг эргээд Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгч болохын тулд Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны дарга А.Бакейг шахжээ. Гэвч нөгөөх нь байнгын хорооны хурлаа зарлаад ирцээ бүрдүүлж чадсангүй.

Н.Алтанхуягийг огцруулахдаа Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгчээр Д.Тэрбишдагвыг томилчихсон. Уг нь Үндсэн хуульд зааснаар бол дараагийн Ерөнхий сайд томилогдтол огцорсон Ерөнхий сайд үүрэг гүйцэтгэдэг аж. Гэхдээ бас Засгийн газрын тухай хуулинд үүрэг гүйцэтгэгчийг сольж болох тухай заалт ч бий ажээ.

Тиймээс Н.Алтанхуяг Үндсэн хуулийн заалтыг урдаа бариад өнөөдөр үүрэг гүйцэтгэгч болохын тулд А.Бакейг шахамдуулсан ч УИХ-д тэр үнэхээр хүчгүйдсэн нь харагдлаа. Н.Алтанхуягийг ахин дээш гаргах сонирхол гишүүдэд байхгүй учраас байнгын хорооны хурлыг хуралдуулах ирц хүрээгүй байна.

Г.Самбаа эх сурвалж: ugluu.mn

Мадонна жаалхүүгийн эхнэр болно

Madonna

Өнөөдөр дэлхийн бүх хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд нэгэн шуугиант мэдээллийг тарааж байна. Нэрт дуучин, жүжигчин, бүжигчин бөгөөд буяны үйлстэн Мадонна дахиад гэрлэхээр болжээ. Энэ удаа 55 настай эмэгтэйн сонгосон эр бол 25 настай бүжигчин залуу Брахим Зайбат юм. Мадоннагийн ойр дотны хүмүүс түүний идэрмэг залуу амраг нь дэндүү нэртэй сүйт бүсгүйнхээ юм болгоныг таалан дэмждэг болохыг өгүүлжээ. Мадонна ч энэ залууд сайн байдаг гэнэ.

Тэд 30 насны зөрөөтэй ч хамтдаа дажгүйлэг харагдаж байгаа аж. Мадонна, Брахим хоёр нэг нэгнийхээ гэр бүлтэй дотно танилцсан бөгөөд сүй тавьснаа албан ёсоор зарлажээ. Гэхдээ олон хүн Зайбатыг ашиг хонжоо хайсан эр хэмээн нэрлэж байгаа юм. Харин дуучин эмэгтэйн гэр бүлийнхэн тэднийг үнэхээр л бие биедээ хайртай гэж зүтгэж байгаа гэнэ.
Эх сурвалж www.wikimon.mn

Хүн чанараас илүү, шударга ёс хэрэгтэй байна ерөнхийлөгч өө

erunhiilugchШвейцарийн банкинд оффшор бүс буюу татваргүй бүсэд нэг сая ам.доллартай болох нь тогтоогдсон УИХ-ын дэд дарга С.Баярцогт энэ дансаа хөрөнгө орлогын мэдүүлэгтээ мэдүүлээгүй, улсад татвар төлөөгүй нь тогтоогдсон билээ. Иймээс тэрээр өөрийгөө буруутайд тооцож УИХ-ын даргын албан тушаалаас чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өгч, УИХ түүний хүсэлтийг ёсоор болгов. Түүний орных нь хүнийг өчигдөр УИХ томилох

Хүний дотор нуугдах гайхам чадвар

hvniiИхэнх хvмvvс тархиныхаа дөнгөж 10 хvрэхтэй vгvйтэй хувийг ашигладаг гэсэн тооцоо бий. Магадгvй vvнээс болж хvмvvс байгалиас заяагдсан олон авьяас, чадвараа ашиглах нь бvv хэл байдаг гэдгийг нь ч мэдэлгvй явцгаадаг биз.Харин аваар, осол, vхэл гэх мэтийн асар хvчтэй стрессийн vеэр болон дараа нь зарим хvн өөрийгөө vнэхээр хосгvй авьяастай

48 цагийн дотор кино бүтээж уралджээ

"48 цаг Монгол 2011" бэсрэг кино наадамд оролцсон багууд 9-р сарын 16-ны 19.00 цагаас 9-р сарын 18-ны 19.00 цаг хүртэлх 48 цагт багтаан киногоо хийж, хүлээлгэн өглөө.

Багууд олон улсын "48 цаг кино наадам"-ын дүрэм ёсоор зохион байгуулагчаас ирүүлсэн дараахь өгөгдлүүдийг киноны санаагаа илэрхийлэхдээ ашигласан юм. Үүнд:

Ховдын Толь Шинэ дугаар гарлаа

    Khovdiin-toli

Ирээдүйн Толь шинэ дугаар гарлаа

ireeduin-toli

Бизнес Толь шинэ дугаар

biznes-toli

ТАНЫ СОНОРТ

galdaТүүхэн хүмүүн

Цаг агаарын мэдээ