Download Firefox
Download Firefox

Wednesday, Oct 18th

Last update02:33:29 AM GMT

Profile

Layout

Direction

Menu Style

Cpanel
You are here НҮҮР Улс төр

“Черкесүүдийг аймаглан устгах” сэдэв хаанаас үүдэлтэй вэ?

Өнөө цагийн түгшүүр

Аймаглан устгахуй – гэдэг нь угсаатны болон шашны шинж чанараар нь хүмүүсийг устгах гэсэн төрийн ухамсартай бодлого. Тийм зорилгыг Оросын эзэнт гүрэн XYIII зуунд ч, XIX зуунд ч тэр, XX зуунд ч Монгол, Хятадыг оруулан Ази тивийн газар нутаг дээр, черкесүүдийн хувьд ч тэр, өөр ямарваа нэгэн ард түмэн болон угсаатны хувьд хэзээ ч тавьж байгаагүй гэдгийг түүхч эрдэмтэд хэлдэг. Төрлөөр нь устгахуйг зөвхөн гитлерийн Германы үед (1933-1945 он) л төрийн бодлогын хэмжээнд өргөмжилсэн байдаг. Орос дахь парламентын сонгуулийн өмнөхөн АНУ болон Туркийн зарим нийгэм, улс төрийн зүтгэлтнүүд Барууны тэргүүлэх орон болсон Германд Османы эзэнт гүрний зүгээс нэг зуу гаруй жилийн өмнө армянуудыг төрлөөр нь устгах үйлдлийг хүлээн зөвшөөрсний дараа “черкесийн” гэх өөр нэгэн үндэстний хөзөр тоглохыг оролдоцгоож байна.

Энэ нь өнгөрсөн зууны 90-ээд оны эцсээрх бүтэлгүй оролдлогын дараахан Оросын Хойд Кавказыг тогтворгүй байдалд оруулахад чиглэгдэж байгаа буй бас нэг оролдлого юм. Гэхдээ Орос-черкесийн харилцаанд “аймаглан устгахуй” хэмээх нэр томъёог оруулах гэсэн өрөвдөлтэй хүчин чармайлт нь Оросыг Кавказаас шахах гэсэн өөрсдийнхөө геополитикийн төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэх гэсэн зорилготой. Америкийн дэмжлэгтэй төрийн эргэлтийн үр дүнд засгийн эрхэнд гарч ирсэн Михаил Саакашвили төр барих үедээ Гүрж улс черкесүүдийг төрлөөр нь устгасныг хүлээн зөвшөөрсөн нь санамсаргүй зүйл бишээ. 2014 онд мөнхүү Америкийн хүчний оролцоотойгоор төрийн эргэлт хийсэн Украин улс энэ нэр томъёог ашиглаж хожил авахаар оролдож байна. Гэхдээ хууль эрхзүйн үүднээс 1940-өөд оны хоёрдугаар хагаст эрхзүйн практикт орж ирсэн “аймаглан устгахуй /төрлөөр нь устгахуй/” хэмээх нэр томъёог XIX зууны үед байсан үйл явдалд хамааруулан хэрэглэх нь зүй зохистой гэж үү. Түүхэн баримт бичгүүдэд хандая.

1810 оны эцэс хүртэл Кавказ дахь Оросын бодлого хамгаалалтын шинж чанартай байлаа. Гэхдээ барууны түүхийг гуйвуулагчид энэхүү баримтыг ажиглахгүй өнгөрөхийг эрмэлзэж байна. Адегейн олон нийтийн тэргүүн нарын Кавказын дайны тухай тайлбарт оруулж ирээд байгаа , “аймаглан устгах” хэмээх нэр томьёондоо хамааруулсан бараг 50 жилийн туршид Оросууд Кубань голын баруун эрэг дээр байж, черкесүүдийн газар нутагт халдаагүй бөгөөд уулынхны оргож боссон үед л Кубань, Лабу голыг гатладаг байлаа. Энэ бүхий л хугацааны туршид Орос улс энх тайвныг эрхэмлэн Кавказын ард түмнүүдтэй худалдаа хийхийг оролдож, тэдэнтэй зөрчилд орохгүй байхыг эрмэлздэг байсан. Османы эзэнт улс (Турк) болон Ойрхи Дорнодын орнуудаас Орос улсын ялгагдах тал нь гэвэл черкесийн ард түмнийг өөрийнхөө хөгжилд асар том үсрэлт хийхэд нь дэмжин туслаж байсан явдал юм. Оросын черкесүүд бичиг үсэгтэй болж, боловсрол эзэмших бололцоотой болж, өөрийн соёл, шинжлэх ухаан, утга зохиолтой болж, хожмоо энэ нь черкесийн сэхээтэн бүрэлдэн төлөвшихөд түлхэц болов. Тухайлахад Оросод Шора Бекмурзин Номов 1840 онд адегей хэлний зүйг, Кази Атажукин кабардин цагаан толгой, үсэглэлийг тус тус зохиосон. “Аймаглан устгах” явдалд өртсөн ард түмэн өөрсдийг нь устгаж байгаа засаглалын үед соёлын үнэт зүйлсийг бүтээж чадсан тохиолдол хүн төрөлхтний түүхэнд бий юу? Зөвлөлт засгийн үед черкесийн хүн ам бүхий Абхази, Адыгей, Кабардин-Балкар, Карачай-Черкес гэсэн үндэсний засаг захиргаа бүхий бүрэлдвэрүүд үүсч буй болов. Харин черкесүүд амьдран суудаг гадаадын орнуудад ийм засаг захиргааны бүрэлдвэрүүд байдаггүй аж.

ОХУ черкес угсаатны төлөөлөгчдийн эрхийг ийнхүү ажил хэрэг болгон хамгаалж иржээ. Жишээ болгоход 2008 онд Абхазын БНУ-ын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрүүлэхийн төлөө 1992-1993 оны гүрж-абхазын зөрчлийн үеэр олон залуус амиа алдсан баримт бий. Дахин түүх сөхье. Гүржийн тусгай корпус командлагч, Кавказ болон Астрахань мужид иргэний асуудал эрхэлсэн генерал А.П. Ермоловын гол зорилго нь Оросын хамгаалалтын доор орших тосгод суурин руу чиглэсэн байнгын довтолгоог зогсоох явдал байлаа. Тэрээр чанд хатуу ажилладаг байсан ч нутгийн хүн амыг нийтээр нь хүйс тэмтрэх тухайд ямар ч яриа гардаггүй байжээ. Орос улсын бодлого бол Кавказыг эзлэх бус, харин ч тохинуулах, орон нутгийн хүн амыг бүсийн эдийн засгийн харилцаанд оруулан цаашдынх нь бие даан хөгжих үйл явцад эрч хүч өгөх явдал байсан юм. 1861, 1962 онуудад эзэн хаан II Александр черкесийн төлөөлөгчидтэй хоёр удаа уулзаж, тэднийг эсэргүүцлээ зогсоохыг хүсч, эзэнт улсын захиргаан дор өөрөө удирдах ёсыг нь хадгалуулна хэмээн баталгаа өгч байлаа. 2011 оны 5-р сарын 20-нд “Черкесийн ард түмний эсрэг Оросын эзэнт гүрний явуулсан “аймаглан устгах” үйлдлийг хүлээн зөвшөөрч, Орос улсыг эзлэн түрэмгийлэгч, “колоничлогч” хэмээн зарласан Гүржийн парламент нь Гүрж бол Хойд Кавказад Оросын байр суурийг бэхжүүлэх тэрчлэн Кавказын дайны ялалтанд хамгаас тууштай сонирхогч нь байсан гэдгийг даанч анхааралдаа авсангүй. Үүний учир нь энэ улсын арми XVIII зуунаас сайн дураараа оросын цэргийн харъялалд багтаж, оршиж ирсэнтэй холбоотой. XIX зуунд Орос болон Гүржийн улс төрийн сонирхол хамгийн нягт хэлбэрээр сүлжилдсэн байлаа. Кавказад эзэнт улсын бодлогыг гол хэрэгжүүлэгч нь Гүржийн язгууртнууд гэж тооцогддог байлаа.

Гүрж гаралтай олон зуун офицерууд оросын армид алба хаадаг байв. Чухамдаа Тифлист (Тбилиси) Гүржийн тусгай (хожмоо — Кавказын) корпус байрлаж байжээ. Түүнээс гадна гүржийн хаант улс, вант улсууд уулынхантай бас л дайны байдалтай байж, тэдний дайралтанд байнга өртдөг байлаа. Өнөөдөр албан ёсоор Тбилиси “черкесийн асуудлыг” өөрийн улс төрийн түр зуурын бодлого болгож, олон улсын тайзнаа Оросын нэр хүндийг унагаах оролдлого хийж байна. Гүржийн иймэрхүү өдөөн хамтгасан бодлого олон улсын хийгээд Кавказын улсууд, ард түмнүүдийн бүсийн нийгэмлэгт санаатайгаар хагарал үүсгэж байна. Адыгейн ард түмнүүдийн “гол хамгаалагчдын” дүрд тоглож буй өнөөгийн Гүржийн эрх баригчид XIX зуунд Хойд Кавказад болсон байлдааны үйл ажиллагаанд болон 1864 онд Красная Полянад болсон жагсаалд оросын армид алба хааж байсан олон тооны гүржийн элит офицеруудын талаар таг дуугүй байгаа нь ичмээр. Ийм учраас тэр цаг үеийн үйл явдлын төлөө шууд хариуцлагыг Гүрж бас үүрэх ёстой. Гүржийн өнөө үеийн улс төрчдийн олон төлөөлөгчид 1992−1993 оны Абхази дахь дайны үеэр абхаз-адегейчүүдийг устгахад оролцож байсан билээ.

Оросын черкесүүдийн олонх нь зөвхөн Оросод л амаар бус ажил хэрэг дээрээ үндэсний цөөнхийн эрхийг дагаж мөрддөг гэдгийг ухамсарлан Тбилисийн ивээл дор “тусгаар тогтносон черкес улс” байгуулахын эсрэг тэмцэж байлаа. ОХУ-ын ард түмнүүд өөрсдийн түүх, соёл, уламжлалаа чөлөөтэй судлах, төрөлх хэл дээрээ ярих нь чөлөөтэй байсан. Тэр үеэр Гүржид үндэсний цөөнхийг уусгах зорилготой нийтийг хамарсан “гүржжүүлэх” ажиллагаа ил цагаан явагдаж байлаа. Гүржийн засаг захиргааны арьс өнгөөр ялгаварлах бодлоготой үл эвлэрэх явдал нь Абхазид болон Өмнөд Осетинд (2008) дайн гарахад хүргэжээ. Гүржид аж төрөн суудаг армянууд, азербайжанчууд, грекүүд, турк-месхетинчүүд болон бусад үндэсний цөөнхийн эсрэг шахалт хавчилт үргэлжилсээр байна. Тэндхийн үндэстнээс нь үл хамааран “Туркийн иргэн бүр турк хүн” гэсэн үзэл санаа бүхий үндсэн хуультай Турк улсад өнөөдөр нөхцөл байдал их муу байна. Анкарагийн зүгээс албан ёсоор арьс өнгөөр гадуурхах бодлогод турк дэх үндэсний цөөнхүүд болох күрдүүд, армянууд, грекүүд, гүржүүд өртөгдсөөр байна. “Черкесүүдийг аймаглан устгахуй” хэмээх санааг урагшлуулан газар авахуулахад туркийн засгийн эрх баригчдын хэмжээ хязгааргүй бялангач зан төрх дөхөм үзүүлж байна.

Турк улс саяхан армянчуудыг аймаглан устгах үйл ажиллагаа явуулсан нь өнөөдөр дэлхийн 29 орноор хүлээн зөвшөөрөгдөөд байна. “Черкесүүдийг аймаглан устгахуй” – н үзэл санааг дэвшүүлэгч АНУ болон түүний холбоотнуудын хүчин чармайлт нь черкесүүдийн төлөө санаа тавихад бус, харин Орос улстай сөргөлдөхөд оршиж байна. Харин черкесүүдийн эмгэнэлт явдал тэдний хувьд ямарч ач холбогдолгүй юм; Дахин түүх сөхөж үзье. Кавказад оросууд орж ирснийг Америк болон Энэтхэгт европын колоничлогчид орж ирсэнтэй, Дорнод Европыг немцийн нацистууд булаан эзлэсэнтэй харьцуулшгүй юм. XVIII—XIX зууны үед Кавказын ард түмнүүдийг Оросын удирдлагын зүгээс бүс нутгийн бодлогын бие даасан субъектийн журмаар тууштай авч үзэж, тэдэнтэй урьд өмнө нь дайн хийж, энхийн хэлэлцээ, цэргийн эвсэл байгуулж байсан хэдий ч, гол нь худалдаа арилжаа хийдэг байлаа. Дэлхийн Хоёрдугаар дайны явцад нацистууд, зарим талаар Америк, Энэтхэг дэх европын колоничлогчид ч эзлэсэн нутаг дэвсгэрээ өөрсдийн колони шиг үзэж, нутгийн хүн амыг зөвхөн эдийн засгийн “хэрэглүүр”, олонх тохиолдолд зарлагадах материал мэтээр үздэг байжээ. Колоничлогчдын үеийн америкийн индианчуудын аймшигт хувь тавилан болон 1937-1945 оны Монгол тэрчлэн Хятад дахь японы эзлэн түрэмгийлэл, мөн Дэлхийн Хоёрдугаар дайны жилүүд дэх нацистын эзлэн түрэмгийллийн үеийн Орос, Украин, Белорусь, Польш, Югославийн иргэдийн хувь заяа тов тодорхой билээ.

Кавказын дайны үеэр үүнтэй төстэй зүйл болоогүйг түүхчид гэрчилдэг. Кавказын дайн гэж юу байсан бэ? Энэ нь түүнд оролцсон оросууд болон бусад бүхий л ард түмнүүдийн хувьд эмгэнэл байлаа. Энэ бол зөвтгөхийн аргагүй олон тооны үхэл хагацал бүхий урт хугацааны сөргөлдөөн байж, тодорхой үеүдэд тодорхой газар нутаг дэвсгэр дээр янз бүрийн талуудад хүчний давуу тал ажиглагдаж байсан. Гэхдээ эдгээр үйл явдлууд нь эсэргүүцэл үзүүлэх чадваргүй, хамгаалалтгүй хүмүүсийг алан хядахтай огтхон ч төсөөгүй байлаа. Нутгийн оршин суугчид нэг бус удаа байлдааны ажиллагааг эхлэж байлаа. Черкесүүд Кубаны баруун эрэг дээрх орос суурингуудыг дээрэмдэн тонохдоо, амьдралаа хангалуун байлгах чухал хэлбэр, аж ахуй эрхлэх гүйдлийн тогтолцооны таатай зорилго хэмээн үзэж байлаа. Түүнээс гадна хүмүүсийг боолчлохын тулд оргуулах, барьж авах явдлыг нутгийн ард түмнүүд хамгийн хүндтэй ажилд тооцдог, бараг шүтэх хэлбэрт оруулчихсан байлаа. Чухамдаа боолуудынхаа тоогоор хүний баялаг болон нийгмийн төвшинг тодорхойлдог байв.

Тиймэрхүү олзныхны хувь заяа мэдээж, туйлын гунигтай байлаа, тэднийг далайн эрэг тийш хөөж тууж, Османы эзэнт улсад (Турк) худалддаг байв. Оросуудыг Кавказад ирэхээс өмнө адегейн нийгэмлэг нэгдмэл бус байлаа, энэ талаар энэ нутагт ирж байсан эрдэмтэд, аялагчид дурдсан байдаг. Кавказын дайн эхлэхээс бүүр өмнө тус бүс нутагт янз бүрийн нийгмийн болон үндэстний бүлгүүд сөргөлддөг байсан нь адегейн нийгмийг нэгдмэл улс болгон төлөвших бололцоог олгосонгүй. Дайны эхэнд нэгдмэл кавказын нийтлэг байхгүй байсан учраас Кавказын дайныг “чөлөөлөх”, эсвэл “орос-черкесийн”, тэр ч байтугай “орос-кавказын” хэмээн нэрлэхэд тохиромжгүй юм. Энэхүү том дайн нь хэд хэдэн тулалдаанаас бүрэлдэх ба үлэмж хэжээгээр Оросын хувьд ч, Кавказын ард түмнүүдийн хувьд ч иргэний дайны шинжтэй байсны учир нь Оросын эзэнт гүрний албанд орон нутгийн хүн амын орон тооны анги нэгтгэлүүд оролцдог байв.

Кавказын дайны туршид Оросын талд олон тооны адыгей-мусульманчууд байлдаж байлаа, дайны эцэс гэхэд Шамилын нөлөөн дор Оростой хийсэн дайн “сүсэггүйтний” эсрэг шашны шинж чанартай болсон байв. Олон тооны эгэл жирийн уулынхан Оросын талд орж, боол эзэмшлийн тогтолцооноос гарч, хувийн эрх чөлөө олж авахын тулд казак хэмээн бүртгүүлдэг байжээ. Эндээс харахад черкесийн ард түмнийг “аймаглан устгах” гэгч сэдэв нь Кавказын бүс нутаг дахь Баруун болон АНУ-ын бодлогын ерөнхий дэвсгэрт орж байна. Хар тэнгис НАТО-гийн бүрэн хяналтаас гарсан үед, черкесүүдийг “аймаглан нь устгах” гэгч сэдэв “хэрэгтэй цагтаа, хэрэгтэй газраа” байнга гарч байх нь ойлгомжтой болоод байна.

https://regnum.ru/news/polit/2138171.html Дмитрий СОКОЛОВ.

Орос хэлнээс орчуулсан Наваанзоч Х.Цэдэв

“Улс төрийн ой санамж бол ард түмний ой санамж юм”

“Гаалийн” Ш.Адьшаатай холбоотой

түүхэн баримтуудыг эргэн санавал

УИХ-ын сонгуульд саналаа өгнө гэдэг нь иргэн бүрийн хэдхэн минутанд төрийн эрхийг барих асар хариуцлагатай үйл хэрэг тул нэгэн аравны бүү хэл бүхэл бүтэн зуун, мянганы ой санамжыг ч сэргээн санаж,"долоо хэмжиж, нэг огтлох" нь Монголчуудын дээд эрх ашигт нийцэх юм.

Баримт №1 Улс төрийн сонин 2005 оны 12 дугаар сарын 19-ны дугаар 

“Гаалийн цуутай дарга нарын нэг байсан Ш.Адьшааг Ховдынхон бүү хэл Монгол улс даяар мэдэх болжээ. Ховдод прокурор байхдаа дэлгүүрээс ганц талх хулгайлсан өнчин хүүхдэд хоёр жилийн ял өгч социалист өмчөө нүдний цөцгий мэт хамгаалж байсан нэгэн. Ш.Адьшаа гаалийн хяналт шалгалтын газрын хэлтсийн дарга болсноос хойш хууль дүрэм, өмч хамгааллыг байнга ярьдаг болжээ. Гэхдээ социализмын үеийн Ю.Цэдэнбал даргын хоёр урианаас ишлэл авдаг байсан нь “Хүн бүр бага балчраасаа...” гэдэг үг. Ингэж л гаальд ажиллах болсноос нь хойш түүний талаарх мэдээлэл сонин хэвлэлүүдээр гарч, нэг ёсондоо “хэвлэлийн баатар” болж эхэлсэн түүхтэй. Ховдод аймгийн Прокурорын мөрдөн байцаагч байх үедээ улсын өмчийг дээрх мэтчилэн хамгаалж байсныг бодохоор түүнийг шударга үнэний төлөө нутгийнхаа бахархал болж есөн эрүү даваад гарсан Ард Аюуштай зүйрлэж болмоор санагдах. Гэтэл яг начир дээр 2005 оны тавдугаар сараас хойш түүний зураг бүхий мэдээлэл хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийн тэргүүн нүүрэнд залрах болж. “Гаалийнхных” хэмээх тодотголтой тухайн үедээ төдийгүй өнөөдөр ч хүний сэтгэлд буухааргүй их мөнгөний хэрэгтэй нэр холбогдох болжээ. Ш.Адьшааг хэвлэлийнхний анхааралд оруулсан хэрэг бол “Гаалийнхан” гэсэн тодотголтой авлигын хэрэг гэх их хэмжээний ноолуур болон, төмрийг татваргүй гаалиар гаргаж, нийт 107 тэрбум 850 сая төгрөг завшсан явдал юм. Тэрээр эрүүгийн хуулийн 268 дугаар зүйл буюу албан тушаалаа урвуулан ашиглаж, бусдаас хээл хахууль авсан гэх зүйл ангиар эрүүгийн хэрэг үүсэн шалгагдаж байжээ. 2005 оны аравдугаар сард баривчлагдан Ганц худагт хэд хоног хоригдож байгаад эрүүл мэндийн гэх шалтгаанаар батлан даалтанд гарч сүүлдээ “Баатарын хэрэг”-ээс тусдаа шүүх хурал нь болж байгаад шийдвэрлэгдэлгүй замхран үлдсэн. Тэр үед болж байсан үйл явдлын талаар хэрхэн мэдээлж байсныг сануулъя.

Баримт №2 Ш.Адьшааг баривчлан хорьжээ “Өнөөдрийн монгол” сонин 2005 оны 11 дүгээр сарын 04-ний өдөр

“Гаалийн ерөнхий газрын дарга Х.Баатар нарын хэсэг албан тушаалтнуудын авлигын гэх хэрэг хүрээгээ тэлж, цагдан хоригдсон хүний тоо нэмэгдсээр... Уг хэргийн бас нэгэн холбоотон хэмээн сэжиглэгдэж байгаа Гаалийн ерөнхий газрын Эрсдэлийн удирдлага шуурхай хяналтын хэлтсийн дарга Ш.Адьшааг Х.Баатар, Н.Даваажав, Х.Өвгөнхүү нарыг хорьсны маргааш эрэн сурвалжилж эхэлсэн. Түүнийг тав хоног эрэн сурвалжилсны эцэст 2005 оны 11 дүгээр сарын 02-ны 21 цаг 40 минутын үед баривчилж “Ганц худаг”-т цагдан хорьжээ. Мөн оройноо ажлын өрөө, гэрт нь нэгжлэг хийн эд хөрөнгийг нь битүүмжилсэн байна. Ш.Адьшааг Гаалийн ерөнхий газрын албан тушаалтнууд томоохон авлига авахад оролцсон, зуучилсан хэмээн сэжиглэж цагдан хорьжээ. Тиймээс бусдын адил Эрүүгийн хуулийн 268 дугаар зүйл буюу албан тушаалаа урвуулан ашиглаж бусдаас хээл хахууль авсан гэх зүйл ангиар эрүүгийн хэрэг үүсгэн шалгаж байна” хэмээн Өнөөдрийн монгол сонинд бичжээ.

Баримт №3 “Ш.Адьшааг үүрэгт ажлаас нь түдгэлзүүллээ” Өнөөдрийн Монгол сонин 2006 оны нэгдүгээр сарын 10

ГЕГ-ын дарга Х.Баатар нарын авлигатай холбоотой хэргээр тус газарт шалгалт үргэлжилж байгаа билээ. Энэ хэрэгт холбогдуулан Өмнөговь аймгийн улсын ахлах байцаагч Г.Ганбаяр, байцаагч Т.Алагаа, Ч.Отгонжаргал болон Сүхбаатар аймгийн Бичигтийн боомтыг шалгаж байгаа аж. Мөн татварын ангилал тогтоох төв лабораторийг шалгаж байгаа юм байна. ГЕГ-ын мэргэжлийн зөвлөлийн хурлаар Эрдэлийг удирдлага, шуурхай хяналтын хэлтсийн дарга Ш.Адьшааг үүрэгт ажлаас нь албан ёсоор түдгэлзүүлжээ.

Баримт №4 Ш.Адьшаад холбогдох эрүүгийн хэргийг Нийслэлийн прокурорт шилжүүллээ

ГЕГ-ын дарга асан Х.Баатар тэргүүтэй гаалийн ажилтнуудын холбогдсон эрүүгийн хэргийг шийдвэрлэхэд Ш.Адьшаад холбогдох хэрэг шийдвэрлэгдэлгүй үлдэж, олон жил хууль хяналтын байгууллагад шалгагдсан. Ш.Адьшаад холбогдох дээрх эрүүгийн хэрэг Авлигатай тэмцэх газраас мөрдөн байцаалтын ажиллагаа явуулж дуусаад 2009 оны гуравдугаар сард Нийслэлийн прокурорын газарт яллах дүгнэлт үйлдүүлэхээр шилжүүлжээ. Ш.Адьшааг эрүүгийн хуулийн 268.2-т заасан үндэслэлээр буюу “хээл хахууль авсан ” эрүүгийн хэрэгт шалгаж гэм бурууг эцэслэн тогтоолгохоор Прокурорын хяналтанд өглөө. Түүнийг Өмнөговь аймгийн Гашуун сухайтын хилийн боомтын гаалийн улсын байцаагчаар ажиллаж байхдаа, мөн Улаанбаатар хотод ГЕГ-ын хэлтсийн даргаар ажиллаж байхдаа тус тус албан тушаалаа ашиглан бусдаас хээл хахууль авсан үндэслэлээр шалгаж, хэргийг Прокурорт шилжүүлээд байгаа юм.

Иймэрхүү таатай бус мэдээлэл тухайн үед хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр өдөр алгасалгүй хөвөрч байсныг уншигчид та бид харж байна. 2001-2005 он буюу чухамдаа Ш.Адьшаа хэмээх эрхмийг ГЕГ-т ахлах байцаагч, Эрсдэлийн удирдлага, шуурхай хяналтын хэлтсийн дарга хийж байх үед Монгол улсын хилээр 356 мянга 180 тонн хар төмрийг хууль бусаар хил гаргаж улсад 107 тэрбум 850 сая төгрөгийн хохирол учруулсан хэрэг гарч үүнтэй тэрээр нэр холбогдлоо. Уг нь түүний хийж байсан ажил мэргэжлийн уриа нь “МУ-ын хилээр БУЗРЫГ ОРУУЛАХГҮЙ, БУЯНЫГ ГАРГАХГҮЙ” гэсэн байдаг. Тухайн үед Монголын эдийн засаг өнөөгийнх шиг биш урд хормойгоор хойд хормойгоо нөхөж бусдыг “царайчилж” явсан цаг. Гэхдээ тэд эх орон, ард түмнээ бодолгүй нөгөө МӨНГӨ ЦАГААН НҮД УЛААН гэгчийн үлгэрээр болжээ.

Баримт №5 www.olloo.mnСэтгүүлч Баярмаа

2001 он Контрбандчид 5384 тонн хар төмөр, 1107 тонн хар тугалга гаргасан гэж Монголын хил дээр бүртгүүлжээ. Гэтэл Хятадын хил дээр ганц ч килограм хар тугалга очсонгүй. Харин 15947 тонн хар төмөр Хятад руу орсон гэж бүртгэгджээ.ВВВВВ  Энэ хоёр мэдээллийн зөрүү 9454 тонн хар төмрийн татвар болох 500 сая төгрөг Монголын КОНТРБАНДЧИД-ын халаасанд орсон гэх юм.

2002 ондВВВВВ  Монголын Гааль мэдээгээ гаргахдаа ердөө 130 тонн хар төмөр, 1050 тонн хар тугалга гаргасан гэж мэдээлжээ. Хар төмрийн экспорт буурч, хар тугалганых нэмэгдсэн нь эндээс харагдаж байгаа юм. Гэтэл Хятадын Гааль дээр Монголоос 10614 тоон хар төмөр гарсан, харин хар тугалга ерөөсөө орж ирээгүй гэж мэдээллээ. Энэ хоёрын зөрүүгээр 9433 тонн хар төмөр буюу контрбандчидын сүлжээнийхэн улсын төсвөөс бас л 1 тэрбум төгрөгийг хулгайлчихжээ.

Энэ байдал улам газар авч, амтанд нь орсон луйварчид 2003 онд 2869 тонн хар тугалга гаргасан бөгөөд хар тугалга гаргахад татвар оногддоггүй. Хар тугалганы үйлдвэрлэл явуулаагүй мөртлөө 84 тонн хар төмрийн татвар төлж албан ёсоор бүртгүүлжээ. Харин Хятадын гааль Монголоос 39325 тонн хар төмөр ирсэн гэж он, сар, өдөр, машины дугаартай нь бүртгэжээ. Даварсан контрбандчидын бүлэглэл 36370 тонн хар төмрийн контрбанд хийж, халаасандаа 4 тэрбум төгрөг хийсэн байна.

2004 он контрбандчидын хууль бус үйлдэл тамтгаа алдлаа. 5248 тонн хар тугалга хил давлаа гэж бүртгүүлэн харин хар төмөр 1781 тонн гаргасан гэж албан ёсоор төрдөө мэдээллээ. Хятадын Засгийн газарт хил гааль нь статистикаа танилцуулахдаа Монголоос 176148 тонн хар төмөр орж ирсэн гэжээ. Зөрүү нь 169118 тонн хар төмөр хууль бусаад хил давуулж, контрбандчид 57 тэрбум төгрөг эх орноосоо луйварджээ.

2005 он Монгол улс хар тугалгын үйлдвэрлэлээр дэлхийд тэргүүлдэг Чили зэрэг орноос давлаа. Энэ онд 4705 хар тугалга хил гаргасан гэж мэдүүлж, харин хар төмөр 20 тонн буюу жилдээ нэг машиныг гаргасан гэж албан ёсоор мэдээлэв. Гэтэл Хятадын гаалийн албан ёсны мэдээгээр Монголоос 136520 тонн хар төмөр орж ирснийг батлах албан ёсны эх сурвалжийн мэдээ гаргажээ. Тэр ондоо контбандчидын сүлжээ 46 тэрбум төгрөгийн луйвар хийж ард түмнээ хохироож байжээ.

Энэ эрхмийн гаальд ажилласан тав хүрэхгүй жилийн дотор хичнээн их үндэсний аюулгүй байдалд нөлөөлөхүйц стратегийн төмөр урд хөршийн гангийн үйлдвэрүүд рүү гарсан бол... Таван жилийн дотор 356 мянган тонн хар төмөр улсын хилээр давав. Тухайн үед манай улсын хар төмрийн жилийн хэрэглээ дөнгөж 50 мянга орчим тонн байсан гэхээр мөн ч их тоо болж байна шүү. Тухайн үеийнхээр хэнийг ч царайчлахгүйгээр улсынхаа долоон жилийн хэрэгцээг хангаж болохуйц нөөцийг хэдхэн албан тушаалтан нийлээд цагаан хэрэм давуулан чулуудчихсан баримт нь энэ.

Тэднийг монгол улсаа луйвардан дураараа дургиж байх үед Монголдоо ганц Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр нь түүхий эдгүй хаалгаа барих шахаж байсан цаг. Тэгвэл контрбанд хийж олсон 107 тэрбум төгрөг өнөөдрийн ханшаар хэд болох байсан, тухайн үеийн ханшаар юу хийж болох байсныг нягталж үзье. Тэр үеийн Ховд аймгийн жилийн төсөв хоёр тэрбум орчим төгрөг байсан гэвэл Ховд аймаг шиг аймгийн 50 жилийн төсөвтэй тэнцэх хэмжээний төсөв буюу бүхэл бүтэн нэг үеийнхнийг тэжээх мөнгө, Монголын хүүхэд бүрт 10 мянган төгрөгийг нэг жилд өгөх мөнгө, 60 мянган айлын орон сууц барих мөнгө, түүнчлэн энэ их төмөр өнөөдөр байсан бол орон сууцны үнэ тэнгэрт хадалгүй, хот тойрсон хэдэн хятадын төмрийн үйлдвэрийн чанаргүй арматурыг царайчлан суухгүй байсан биз. Мэдээж угсармал байшингийн гол түүхий эд болсон төмөр нь үнэд орохоор дагаад байрны үнэ ч тэнгэрт тулах нь ойлгомжтой. Энэ мэтчилэн нэр дэвшигч, “гаалийн” хэмээх Ш.Адьшаагийн гар бие оролцон шалгагдаж байсан, сонин хэвлэлд дурдагдсан мэдээллүүдийг дурдаад байвал энэ нийтлэлийн байтугай, өнөөдрийн өдөр ч хүрэлцэхгүй.

Гэдэс нь хонхолзоод талх хулгайлсан, өнчин хүүд хоёр жилийн ял өгч байсан энэ эрхмийн хэрэг нь яагаад хэрэгсэхгүй болоод байдаг юм бол... Харин түүний шалгагдаж байсан зарим хэргүүдийн талаар сонирхвол нэлээдгүй асуудалд орох байсан нь харагддаг.

Баримт №6 “Ш.Адьшаа хэнээс, хичнээн төгрөгийн авлига авав” Өнөөдөр сонин 2006 он

573210

ГЕГ-ын Эрсдэлийн удирдлага, шуурхай хяналтын хэлтсийн дарга ш.Адьшаад холбогдох хэргийг Прокурор шалгаж байна. Мөрдөн байцаах газраас түүнд тулгаж байгаа ялыг үндэслэлтэй гэж үзвэл Прокурор яллах дүгнэлт бичиж шүүхэд шилжүүлэх юм. Хууль хяналтын байгууллагын ажилтнууд авлига авсан, зүйлчилсэн түүний хэд хэдэн үйлдлийг тогтоогоод байгаа. Тухайлбал, 2002 оны нэгдүгээр сарын 06-нд “Бодончийн хавцал” ХХК-ийн захирал Р.Дүгэржоншуугаас таван сая төгрөг, 2004 оны дөрөвдүгээр сар БНХАУ-ын иргэн Ван Ли буюу Л.Ганболдын нэг тонн ноолуурыг буцааж олгосныхоо төлөө дөрвөн сая төгрөг, 2004 оны долдугаар сарын 16 иргэн А.Батбуянгийн 11 тонн ноолуурыг хилээр гаргаж өгөөд 60 мянган юань буюу 8,7 сая төгрөг, 2005 оны зургадугаар сар “Монгол цюлэн” ХХК-ийн ажилтан Ж.Бямбабаатарын 26,6 тонн ноолуурыг нь гаргаж өгөөд 80 мянган юань буюу 9,6 сая төгрөг, түүнчлэн Өмнөговь аймгийн Гашуун сухайтын боомтын байцаагч Т.Алагаад 10 сая төгрөгийн авлига зуучилсан хэрэгт буруутган ял тулгасан боловч бас л аавын хаалгыг таталгүй өнгөрсөн.

Ш. Адьшааг хуулийн байгууллагад танил тал ихтэйг батлах нэгэн баримт бол сэтгүүлч Дашцэрэнтэй холбоотой асуудал юм. Сэтгүүлч асуудлын мөрөөр нийтлэл бичсэнийхээ төлөө олон хоног хуулийн байгууллагын үүдийг сахьсан. Гаалийнхны гэсэн тодотголтой гэмт хэрэгт 200 гаруй хүн шалгагдсан боловч Ш.Адьшаа ганцаараа гэм зэмгүй гараад ирсэн нь хачирхалтай.

Баримт №7 2006 оны наймдугаар сарын таванд Замын үүдээс нэгэн мэдээлэл ирлээ

Тухайн үед болсон явдлын талаар сэтгүүлч Дашцэрэн нийтлэлдээ “...Гаалиас төрсөн тэрбумтан гэгдэх Ш.Адьшаа 22 машин хар төмөр гаргаж байна гэв. Би томилолт аваад хүрч очлоо. Цаашаа Эрээн хот явж Хятадын хил гаалийнхантай уулзаж олон улсын конвенц дурдаж байгаад зарим мэдээгээ цуцлуулсан. Хотод ирээд бичив. Тэгтэл Ш.Адьшаа албан тушаал, ажил хэргийн нэр хүндийг унагасан гэж 10 сая төгрөг нэхэмжлэх нь тэр. Гэвч Баянзүрх дүүргийн шүүх шүүж, магадлаж үзээгүйгээр барахгүй хоёр жилийн турш хятад руу төмөр зөөсөн машины зураг нотлох баримт гэж анзааралгүй шууд л Ш.Адьшаагийн нэр төрийг сэргээсүгүй, Дээдсийн хүрээлэн сониноос 300 мянган төгрөг гаргаж Ш.Адьшааг хохиролгүй болгосугай гээд шийдчихсэн.

Баримт №8 “Гаалиас төрсөн тэрбумтан Ш.Адьшаа төмөр, ноолуурын бизнес хийж байна”

Сэтгүүлч Дашцэрэн ВВВВВ “Би нийтлэлдээ гаалиас төрсөн тэрбумтан Ш.Адьшаа төмөр, ноолуурын бизнес хийгээд байна гэхэд шударга төрийн албан хаагчийн нэр төрд халдлаа гээд нөгөөх Ш.Адьшаа “найз” маань нэр төрөө сэргээхээр шүүхэд өгсөн. Шүүхээс Ш.Адьшаагийн нэр төрийг сэргээж, надаас 300 мянган төгрөгийн нөхөн төлбөр төлүүлэхээр болсон юм. Миний таньдаг нэг сэтгүүлч Ш.Адьшаа шүүхийн даргатай нэг анги, шүүхээр дуртай шийдвэрээ гаргуулна гэж 13 шүүгчийг хотын ойролцоо амралтанд аваачин зад дайлсан. Чи өнгөрчээ, мөнгөтэй хүнийг дийлэхгүй гэж хэлж байсан нь үнэн болсон. Шүүхээс Ш.Адьшаагийн хүсэн хүлээсэн шийдвэр гарч, би 300 мянган төгрөг хүн амьтнаас олж өгөх гээд явж байна” гэж бичсэн байдаг.

Бурууд нүр хурц гэгчээр Монголчууд бид ярьдаг. Ш.Адьшаа тухайн үед хэвлэл мэдээллээр цацагдаж байсан олон явдлуудаа хэрэгсэхгүй болгуулж чадсан. Тэр танил тал, хөрөнгө мөнгөөрөө хэдэн хүний нүдийг хуурч, амыг таглаж чадсан байж болох ч Монголын ард түмэн, тэр дундаа шударга үнэний төлөө хэзээд тэмцсээр ирсэн Ховдчуудын саналыг “худалдаж” авна гэвэл үгүй гэдэгт найдна. Тэр танил тал ихтэй учраас ямар ч хэргээс мултраад гараад ирдэг гэдгийг баталсан баримт 2006 онд томоохон хэвлэлд гарч байсныг сануулъя.

Баримт №9 Өдрийн сонин 2003 оны гуравдугаар сарын 18, 066 дугаар С.Энхтуул

Гаалийнхан даргыгаа батлан даалтанд гаргах хүсэлтийг тавьж байсан боловч Прокуророос зөвшөөрөөгүй. Сүүлийн үед түүний ар гэрийнхан мөн батлан даалтад гаргах хүсэлийг Прокурорт байнга тавьж байгаа аж. Харин Ё.Сагсай прокурор Х.Баатарыг батлан даалтад гаргах ямар ч боломжгүй гэдсэн хариуг өгч байгаа юм байна. Бичигтийн боомтын гаалийн дарга Б.Даваажавыг батлан даалтад гаргах хүсэлтийг гэр бүлийнхан удаа дараа тавьж байгаа гэнэ. Түүний хэргийг н.Жадамба хянаж байгаа бөгөөд эх сурвалжууд Б.Даваажавыг сулласан боловч прокурор зөвшөөрөөгүйгээс буцааж хорьсон гэсэн мэдээллийг бидэнд өгөв. Харин гаалиас төрсөн тэрбумтан гэгддэг ГЕГ-ын Шуурхай удирдлага, хяналтын хэлтсийн дарга Ш.Адьшаа төмрөөс гадна их хэмжээний ноолуур улсын хилээр хууль бусаар гаргасан хэргээр цагдан хорьж шалгах тухай хэвлэлүүд мэдээлсэн. Үүнийг эх сурвалж эрс няцаав. Х.Баатар, Б.Даваажав нарыг л шалгаж дийлэхээс Ш.Адьшааг хорьж, шалгаад байх зүрхтэн өнөөдрийн хуулийнхан дотор үгүй гэнэ. МУИС-ийн хуулийн ангийг дүүргэсэн Ш.Адьшаа төгсөлт болон үеийнхэн бүгд одоогийн Шүүх, Прокурор, Цагдаагийн байгууллага, Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх газрууд өндөр албан тушаал хашиж суудаг юм байна.

Баримт №10 Зиндаа сонин 2006 оны есдүгээр сарын 13

Харин хахууль авсан хэрэгтээ найман жилийн хорих ял авсан Х.Баатар нарын хэргээс Ш.Адьшаа хэрхэн мултарч үлдсэн юм бол... Сүүхэйтэй л нөхөр байна даа гэх яриа олны дунд хэсэгтээ явсан. Гэтэл Ш.Адьшааг гаалийн Х.Баатарын гэх хэрэгт холбогдууллгүйгээр орхиж, ихээхэн хэмжээний мөнгөн барьцаагаар гадуур шалгагдаж байгаа тэр хүн маань даншиг наадам хэссэн шиг ВВВВВ зуныг тун зугаатай өнгөрүүлжээ.

Төр түшилцэх эрхэм хүндтэй албанд Ховдоор овоглон нэр дэвшиж байгаа гаалийн Ш.Адьшаагийн талаарх хэвлэлийн шарласан хуудсуудыг сөхвөл иймэрхүү чихэнд чимэггүй мэдээллүүд л байлаа. Энэ хүн өөрийн хийсэн ажил, байгуулсан гавьяагаараа төрөлх нутгийнхаа нэр хүндийг өргөхөөсөө илүүтэйгээр гутааж байсан нь олонтоо тохиолдох юм. Энэ эрхэм эх орон, ард түмний тусгаар тогтнол, халдашгүй дархан байдал, эрх чөлөөний төлөө тэмцэж явсан олон сайхан алдартнуудынхаа нэрийг идсэн, уусан, завшсан, гадагш нь гаргасан, хил давуулсан гэх чих халууцуулсан мэдээллүүдээр хачирлан нэмэхээр шийдсэн бололтой. Монголчууд нэр хугарахаар яс хугар гэдэг. Төрийн нэр хүндтэй, асар хариуцлагатай ажилд хэдхэн жил зүтгэхдээ ямар ямар томоохон зүйлд нэр нь холбогдсоныг харахад өөрийн төлөө олон олон зүйлийг амжуулж гаалиас саалиа дүүргэсэн, хувиа борлуулж довоо шарлуулсан хүн бусдын төлөө юм хийнэ гэдэг нь юу л бол. Цатгалан мөнгөтэй хүн өлсгөлөн хүний зовлонг мэддэггүй гэдэг. Одоо тэрээр төр түшилцэх ээлжит дөрвөн жилийн төлөө хоёр дахь удаагаа өрсөлдөж байна. Түмэн олны нүд хурц учраас хэнийг сонгох сонгохгүйгээ тэд хэнээс ч илүү мэднэ.

МУ-ын ерөнхийлөгч хэлэхдээ “Авлигын хэргийг илрүүлнэ гэдэг тийм амар ажил биш ээ. Энэ үнэхээр хэцүү. Энд хамгийн гол нь мөнгөний хүч оролцож байгаа. Тэгэхээр мөнгө нэг газар алга болдог ч нөгөө газраа ил болдог. Мөнгө хэний ч түрийвчинд орж чаддаг, үүгээрээ их аюултай. Хэнийг өөрийнхөө нөлөөлд оруулж чаддаг л байхгүй юу. Би гэхдээ заримдаа гайхдаг. Хамгийн шударга гэж боддог хүн авлигач даргыг өмөөрөхөөр гайхдаг. Мэдээж мөнгөний хүч байгаа л байх. Хууль, шударга ёсыг уландаа гишгээд байгаа албан тушаалтантай хариуцлага тооцохгүйгээр яаж шударга ёсыг тогтоох юм бэ гэж би боддог. Нутаг ус, анд нөхөд, ураг садны холбоо хүчтэйг би мэднэ. Тийм хүчний өмнө өвдөг сөхрөх байсан юм бол надаас яах гэж шударга ёс нэхээд байгаа юм болоо гэж би заримдаа боддог. Тийм хүчний өмнө өвдөг сөхрөх ёсгүй” гэсэн атлаа өнөөдөр Ардчилсан намаас хууль, шударга ёсыг уландаа гишгэсэн эрхэм хоёр дахь удаагаа Ховдод нэр дэвшээд явж байна. Ардчилсан нам шударга ёсны тухай ам уралдан ярьцгаах хэрнээ МУ-ын аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, төрийн залгамж чанарыг умартсан, гаалиас саалиа дүүргэсэн, хуулийг гууль болгосон ТӨРӨӨС ТӨРСӨН ТЭРБУМТАНЫГ Ховдчуудын сонголтонд илгээсэн нь ардчилсан засаглалийн ухралт гэлтэй.

Ховд аймгийн ИТХ-ын 2016 оны сонгуульд нэр дэвшигчид

Ховд аймгийн Сонгуулийн хорооноос орон нутгийн сонгуульд нэр дэвших хүмүүсийн нэрсийг албан ёсоор баталгаажуулан хэвлэлийн бага хурал хийлээ. МАН, АН-аас 28 тойрогт, МАХН-аас 23 тойрогт 25 хүн, бие даагч 6 хүн дэвшихээр болсон байна. Бие даагчдын хувьд Жаргалант сумын Алагтолгой, Бичигт, Буянт баг болон Булган, Мөнххайрхан, Мянгад сумдад нэр дэвшинэ.

УИХ-ын сонгуулийн хувьд хөдөөд 48, нийслэлд 28 тойргоор явагдана. Манай аймгийн хувьд УИХ-ын сонгууль 3 мандаттай 34,35,36-р тойргоор явагдана. 34-р тойрогт Дарви, Дөргөн, Зэрэг, Цэцэг, Чандмань, Жаргалант сумын Бугат, Жаргалан, Рашаант, Хайрхан баг, 35-р тойрогт Алтай, Буянт, Манхан, Мөст, Үенч, Жаргалант сумын Баатархайрхан, Бичигт, Наран, Тахилт баг, 36-р тойрогт Булган, Дуут, Мөнххайрхан, Мянгад, Ховд, Эрдэнэбүрэн сум, Жаргалант сумын Алагтолгой, Буянт, Магсаржав, Цамбагарав багууд хуваарилагджээ. Орон нутгийн сонгуулийн мандатыг хуваарилахдаа хүн амын тоо багатай аймгийн төвийн баг, сумуудын мандатын тоог харилцан адилгүй тогтоосон байгаа юм. Олон сонгогчийн эрх ашгийг хөндсөн зөрчсөн хуваарилалт болсон гэдгийг тоон үзүүлэлтээс харж болно. тухайлбал аймгийн төвийн хувьд

1325 хүнтэй Алагтолгойбагт хоёр мандат 
1638 хүнтэй Баатархайрхан багт нэг мандат
1228 хүнтэй Жаргалан багт хоёр мандат
1738 хүнтэй Бичигт багт нэг мандат
1653 хүнтэй Наран багт хоёр мандат
1666 хүнтэй Бугат багт нэг мандат

1794 хүнтэй Чандмань суманд хоёр мандат
2387 хүнтэй Манхан суманд нэг мандат
1879 хүнтэй Мөст суманд хоёр мандат
2025 хүнтэй Ховд суманд нэг мандат гэх жишээгээр дарга нарын захиалгад нийцүүлсэн хувиарлалт хий
сэн хэмээн шүүмжлэлтэй хандаж байгаа юм.

Тойрог

Сум, багийн

нэр

Нэрийн жагсаалтын дугаар

Нэр дэвшигчдийн

овог, нэр

Намын харъяалал

1

Алагтолгой баг

1

Намралын БАТТӨМӨР

МАН

2

Маамуугийн ГАНЗОРИГ

МАН

3

Самбуугийн АМАРСАЙХАН

АН

4

Баатарын НЯМСҮРЭН

АН

5

Бүрбаяагийн ГАНТУЛГА

МАХН

6

Гонгоржавын БАТЖАРГАЛ

Бие даагч

2

Баатархайрхан баг

1

Дагийгийн ЭНХСАЙХАН

МАН

2

Дашцэрэнгийн НЯМЛХАГВА

АН

3

Зандраагийн АМГАЛАНБААТАР

МАХН

3

Бичигт баг

1

Баяраагийн БОЛОРЦЭЦЭГ

МАН

2

Жанжинхүүгийн ГАНХУЯГ

АН

3

Паламын МЯГМАРЖАВ

МАХН

4

Жамсрангийн ЦЭНД-АЮУШ

Бие даагч

4

Бугат баг

1

Сүрэнгийн ЛХАГВАСҮРЭН

МАН

2

Өлзийбаярын ТҮВДЭНДОРЖ

АН

3

Найдангийн НЯМДАВАА

МАХН

5

Буянт баг

1

Баасанхүүгийн АМАРЖАРГАЛ

МАН

2

Аюурзанын БАТМӨНХ

МАН

3

Баяраагийн БАТ-ЭНЭРЭЛ

АН

4

Арвайхээрийн ДОЛГОРХАНД

АН

5

Баажаахүүгийн ЮРА

МАХН

6

Түдэвийн ЛХАГВАЖАВ

МАХН

7

Мунаагийн ӨЛЗИЙХИШИГ

Бие даагч

6

Жаргалан баг

1

Балжаагийн ГАНЗОРИГ

МАН

2

Пүрэвийн ЦЭРЭНДУЛАМ

МАН

3

Нямхүүгийн ЭНХМАНДАХ

АН

4

Лхагвын ЭНХБАЯР

АН

5

Дамдины ЦЭДЭНБАЛ

МАХН

7

Магсаржав баг

1

Доржцогтоогийн БАТХУЯГ

АН

2

Бадарчийн АРИУНБОЛД

МАХН

8

Наран баг

1

Шолтойн АРСТАН

МАН

2

Тогтохын ЖАРГАЛСАЙХАН

МАН

3

Төмөрийн ШИНЭБАЯР

АН

4

Зоригтын БАТСҮЛД

АН

5

Батсүхийн ГЭРЭЛМАА

МАХН

9

Рашаант баг

1

Намжилын ГАНБАТ

МАН

2

Юрагийн АЗАМАТ

АН

3

Намсрайн ДЭНСМАА

МАХН

10

Тахилт баг

1

Гомбоогийн ПҮРЭВГАНДИ

МАН

2

Батсуурийн БАДАРЧ

АН

3

Баатархүүгийн ОДСҮРЭН

МАХН

11

Хайрхан баг

1

Лхагвасүрэнгийн ЦЭНД-АЮУШ

МАН

2

Цэдэвийн МЯГМАРДОРЖ

АН

3

Амаржаргалын БАТЗОРИГ

МАХН

12

Цамбагарав баг

1

Жигжидсүрэнгийн БАТСАЙХАН

МАН

2

Цэрэннадмидын БАТ-ЭРДЭНЭ

МАН

3

Дуламсүрэнгийн БААСАНДОРЖ

АН

4

Санжмятавын ЁСТОЙХҮҮ

АН

5

Даваажавын БАСБИШ

МАХН

6

Бат-Эрдэнийн СҮХНАРАН

МАХН

13

Алтай сум

1

Шагдарын БАТСҮХ

МАН

2

Рэгдэлийн БАДАМЦЭЦЭГ

АН

3

Эрдэнэбилэгийн СОЁЛМАА

МАХН

14

Булган сум

1

Буяндалайгийн АМГАЛАНБАДРАХ

МАН

2

Хумаажаагийн БАТ-ЭРДЭНЭ

МАН

3

Баатаржавын ГАНТУЛГА

МАН

4

Батмэндийн МӨНХБАЯР

АН

5

Жамъянжавын ДАГВА-ОЧИР

АН

6

Сэмжидийн АРИУНБАТ

АН

7

Санжийн БАТ-ӨЛЗИЙ

МАХН

8

Ихэнбайн НУГМАН

Бие даагч

15

Буянт сум

1

Амедын МАХМЕД

МАН

2

Дашзэвэгийн ЭНХБОЛД

МАН

3

Бямбын БАЯРСАЙХАН

АН

4

Тогтохын ЭНХТУЯА

АН

16

Дарви сум

1

Доржнямын ТҮМЭНДЭМБЭРЭЛ

МАН

2

Дамирангийн ХУЯГБААТАР

АН

3

Шагдарын СУМ-ОЧИР

МАХН

17

Дөргөн сум

1

Пүрэвийн УЛААНХҮҮ

МАН

2

Ганболдын ЦООЖХҮҮ

АН

3

Дондогдоржийн ЗАНДАНХҮҮ

МАХН

18

Дуут сум

1

Бадамжавын ЭРДЭНЭЦЭЦЭГ

МАН

2

Чимэдийн ЧИНБАТ

АН

19

Зэрэг сум

1

Тумагийн ДЭЛГЭРСАЙХАН

МАН

2

Цэрэндоржийн НАРАНГЭРЭЛ

МАН

3

Дашваагийн ОКТЯБРЬ

АН

4

Норжмаагийн БАДРАХ

АН

20

Манхан сум

1

Гомбоогийн ГОНЧИГСҮРЭН

МАН

2

Пунсанхорлоогийн МӨНХБАТ

АН

3

Намсрайн СУГАР

МАХН

21

Мөнххайрхан сум

1

Хуягийн БОЛДБААТАР

МАН

2

Уртнасан ОЮУНБИЛЭГ

АН

3

Милхаасүрэнгийн ГАНСҮХ

Бие даагч

22

Мөст сум

1

Түдэвийн БАЯРСАЙХАН

МАН

2

Цэвээний ЦЭРЭНГОМБО

МАН

3

Морхын АМАРСАНАА

АН

4

Лхаасүрэнгийн ОНЦБАЯР

АН

5

Уламбаярын БАТСУУРЬ

МАХН

6

Гомбодоржийн БАТБАЯР

МАХН

23

Мянгад сум

1

Лхагвацэрэнгийн БАДАМХОРЛОО

МАН

2

Батсуурийн ДҮГЭРЖАВ

МАН

3

Жамсрангийн ЦЭЕН-ОЙДОВ

АН

4

Жаргалын ГАНХУЯГ

АН

5

Батаагийн ГАНТУЛГА

МАХН

6

Баасандоржийн ГАНТӨМӨР

Бие даагч

24

Үенч сум

1

Батсүхийн АЛТАНБАДРАЛТ

МАН

2

Мишигийн БАТДЭЛГЭР

МАН

3

Энхээгийн УРТНАСАН

АН

4

Даваагийн ЦЭРЭНБАДАМ

АН

5

Баадайн БАТХҮҮ

МАХН

25

Ховд сум

1

Шамейханы ЕРБОЛАТ

МАН

2

Хөвөшийн ХАРАХАТ

АН

3

Кендебайн АЛМАНБЕК

МАХН

26

Цэцэг сум

1

Чойсүрэнгийн УРАНЧИМЭГ

МАН

2

Бямбаагийн ЛХАГВАДОРЖ

АН

3

Галсангийн ГАНДӨЛ

МАХН

27

Чандмань сум

1

Төмөрбаатарын БААТАРЗОРИГ

МАН

2

Намхайн БАТЦАГААН

МАН

3

Дамдиндоржийн ЦЭВЭЭНРАВДАН

АН

4

Түдэвийн ПҮРЭВЖАВ

АН

28

Эрдэнэбүрэн сум

1

Батжаргалын САНДАГСҮРЭН

МАН

2

Бавуугийн БАНЗРАГЧ

АН

3

Галиндэвийн НЯМСҮРЭН

МАХН


---

Опасное государство ИГИЛ*

Тревоги наших дней

*ИГИЛ (араб. ДАИШ) - террористическая организация, запрещенная в России решением Верховного суда РФ

Исламское государство (ИГ) — не просто сборище психопатов. Это религиозная группа со своей искусно подобранной доктриной, не последнее место в которой занимает вера в то, что бойцы ИГ приближают грядущий конец света. Вот что это значит для стратегии  и для попыток их остановить.

ЧТО ТАКОЕ ИСЛАМСКОЕ ГОСУДАРСТВО?

Откуда оно взялось и чего хочет? Западные лидеры пока не нашли внятного ответа на эти обманчиво простые вопросы. В декабре в New York Times появились конфиденциальные комментарии генерал-майора Майкла К. Нагата, начальника Управления войск спецназначения по Ближнему Востоку, который признаётся, что он только начал разбираться в причинах возникновения  ИГ. «Мы не то, что не убили идею, — говорит он, — мы её пока даже не поняли». В прошлом году президент Обама называл Исламское государство то «не исламским», то «юниорами Аль-Каиды» — взгляд, который показывает, как мало понятно про ИГ, и который, может быть, уже стал причиной серьёзных стратегических ошибок  и просчетов США.

Бойцы ИГ  до недавнего времени контролировали территорию, сравнимую по площади с Великобританией. Абу-Бакр Аль-Багдади управлял ИГ с мая 2010 года, но до прошлого лета его лицо можно было увидеть только на мутной тюремной фотографии, сделанной в лагере Букка разгар оккупации Ирака. 5 июля прошлого года он поднялся на кафедру Великой Мечети аль-Нури в Мосуле, чтобы произнести проповедь честь Рамадана — как первый халиф за сотню лет. Мутную фотографию он сменил на видео высокой чёткости, а положение загнанного подполье партизанского командира — на роль предводителя всех мусульман. В ответ со всего мира хлынул поток джихадистов невиданной до сих пор силы и скорости, и он пока, увы, ещё не иссяк.

ИГ — потаённое царство; оттуда мало кто возвращается. Багдади говорил перед камерами всего один раз, но его обращение вместе с другими пропагандистскими видео и энцикликами лежит в сети, и сторонники халифата потрудились сделать их как можно заметнее. Можно утверждать, что их государство отвергает мир как принцип; что оно требует геноцида; что его религиозная доктрина не даст ему измениться, хотя бы даже и ради выживания; и что оно считает себя провозвестником — и главным действующим лицом — скорого апокалипсиса.

ИГИЛ, известное как Исламское государство Ирака и аль-Шама (название в оригинале статьи, в русскоязычном интернете более распространено название «Исламское государство Ирака и Леванта»), исповедует собственную разновидность ислама, и его взгляды на Судный день прямо влияют на его стратегию — это могло бы помочь Западу узнать своего врага и предсказать его поведение.

Путь ИГ к власти мало напоминает, например, триумф Братьев-мусульман в Египте (их, кстати, ИГ считает отступниками). Это мрачная антиутопия из альтернативной реальности. Исламисты получили абсолютную власть не над парой сотен людей, а над десятью миллионами.

Ошибка отношении природы ИГ по крайней мере в двух вещах. Во-первых, джихадизм трактуется как монолитное явление и есть попытка  применить логику Аль-Каиды к организации, которая целиком её затмила. Сторонники Исламского государства, с которыми доводилось общаться, по-прежнему называют бен Ладена почётным титулом «шейх Осама». Но джихадизм сильно изменился со времён расцвета Аль-Каиды (с 1998-го до примерно 2003 года), и многие джихадисты откровенно презирают её теперешних лидеров и их цели. 

Убитый Бен Ладен видел терроризм прологом к халифату, который не рассчитывал увидеть при жизни. Его организация была гибкой и работала как сеть географически разбросанных автономных ячеек. Исламское государство, напротив, нуждается в территории, чтобы оставаться легитимным, и управляется централизованно, сверху вниз (бюрократия там разделена на военную и гражданскую, а территория — на провинции).

Ошибка западных  политологов ещё в одном: в добросовестных, но не вполне честных попытках отрицать религиозную средневековую природу Исламского государства. Петер Берген, автор первого интервью с бен Ладеном, опубликованного в 1997 году, назвал свою первую книгу «Священная Война Инкорпорейтед» в том числе, чтобы подчеркнуть принадлежность бен Ладена к современному, светскому миру. Бен Ладен обращался с терроризмом как с корпоративной франшизой. Он требовал определённых политических уступок — например, вывода американских войск из Саудовской Аравии. Его пехота уверенно ориентировалась в современном мире.

Вот реальность: Исламское государство — исламское. Очень исламское. Да, оно привлекает психопатов и авантюристов, в основном из неустроенных ближневосточных и европейских мусульман. Но религия, которую исповедуют его самые фанатичные сторонники — связная и даже искусная трактовка ислама.

Контроль над территорией — фундамент власти ИГ в глазах его сторонников. Эта карта, построенная на основе исследований Institute for the Study of War, показывает территории, находящиеся под контролем халифата на 21 декабря, и области наступления. Там, где Исламское государство обладает властью, оно собирает налоги, устанавливает цены, устраивает суды и предлагает населению услуги — от медицины и образования до телекоммуникаций

I. ВЕРА

Прошли века с тех пор, как в Европе закончились религиозные войны, и с тех пор европейцам больше не случалось умирать за богословские тонкости. Пожалуй, этим можно объяснить нежелание и неспособность Запада признать теологию и образ мысли ИГ. Многие отказываются поверить, что Исламское государство на самом деле так набожно, как заявляет, или так архаично и так завязано на эсхатологию, как это предполагают действия его бойцов и речи его проповедников.

Их скептицизм можно понять. В прошлом на Западе за обвинение мусульман в слепом фанатизме можно было получить заслуженную отповедь от какого-нибудь академика, чаще всего от покойного Эдварда Саида, который объяснял, что это просто очередной способ их принизить. От критиков требовали вместо идеологии смотреть на условия, в которых она выросла — плохое управление, резкие социальные перемены, унизительная необходимость жить на земле, ценной только залежами нефти.

Разумеется, без этих моментов картина появления Исламского государства была бы неполна. Но интересоваться только ими, отметая идеологию, означает впадать в другой западный предрассудок: считать, что если религия не играет важной роли в Вашингтоне или Берлине, то уж, конечно, в Ракке и Мосуле она также не важна. Когда палач в маске говорит «Аллах акбар» прежде чем обезглавить вероотступника, он иногда делает это по религиозным причинам.

Все мусульмане признают, что первые завоевания Мухаммеда были не самой чистой историей, и что законы войны, дошедшие до них через Коран и рассказы о правлении Пророка, рассчитаны на неспокойное и жестокое время. Бойцы ИГ исповедуют аутентичный ранний ислам и прилежно исполняют его законы войны. Сюда относятся и практики, наличие которых в своих священных текстах мусульмане не любят признавать. Рабство, распятия, отрубание голов — это не психопаты-джихадисты выбирают себе любимые места из своего святого писания, на остальное не обращая внимания,  это полное и точное воспроизведение средневековой традиции, они перенесли её в современность целиком.

Коран называет распятие единственным наказанием, достойным врагов ислама. Налог для христиан прямо предписан в суре Ат-Туба, девятой главе Корана, которая требует от правоверных воевать с христианами и иудеями, «пока те не дадут джизью своей собственной рукой, обессиленные и смиренные». Пророк, которого все мусульмане считают своим примером, насаждал эти правила и владел рабами. Предводители Исламского государства считают подражание Пророку обязанностью, они воскресили традиции, пребывавшие в забвении сотни лет.

Последний раз построить общество, основанное на настолько радикально чистых заветах Пророка, пытались ваххабиты в XVIII веке. Тогда они завоевали большую часть современной Саудовской Аравии, их строгий ислам сохранился там в виде разбавленной версии шариата.  Но  ваххабиты не любили насилие ради насилия. Ваххабитов окружали мусульмане, и завоёванные земли были уже мусульманскими — это удерживало их руку. ИГ же пытается заново пережить ранний период. Первых мусульман окружали немусульмане, и Исламское государство, судя по склонности к такфиру, видит себя в той же ситуации.

Если Аль-Каида и хотела когда-нибудь восстановить рабовладение, то молчала об этом. И зачем бы было говорить об этом вслух? Молчание о рабстве было, скорее всего, вызвано стратегическими соображениями, желанием привлечь симпатию публики: когда ИГ начало захватывать рабов, даже некоторые твёрдые его сторонники отступились. И всё же халифат принимает рабство и распятия без всякого стеснения. «Мы завоюем ваш Рим, повергнем ваши кресты и поработим ваших женщин», заявил спикер ИГ Андани в одном из своих регулярных видеописем западному миру. «Если мы не успеем дойти, дойдут наши дети и внуки, и они погонят ваших сыновей на продажу на рынок рабов». Не потому хлынул поток беженцев  страны Запада, чтобы осесть там и начать  «тихой сапой» завоевывать их?

В октябре Dabiq, журнал Исламского государства, опубликовал «Возрождение рабства перед назначенным часом» — статью о том, кем считать йезидов (членов древней курдской секты, заимствовавшей элементы ислама): мусульманами-вероотступниками, приговорёнными таким образом к смерти, или обычными язычниками, которых допустимо угнать в рабство. Уже и мусульман пытаются сделать рабами.

II. ЗЕМЛЯ

Десятки тысяч иностранных мусульман иммигрировали в Исламское государство. В чис-ле завербованных есть мусульмане из Франции, Великобритании, Бельгии, Германии, Голландии, Австралии, Индонезии, Соединённых Штатов и множества других мест. Многие приехали сражаться, многие намереваются умереть.

Предыдущим халифатом была Османская империя, которая достигла вершины своего могущества в XVI веке и затем долго клонилась к закату, пока в 1924-м основатель Турецкой республики Мустафа Кемаль Ататюрк не усыпил её окончательно. Однако сторонники ИГ, не признают этот халифат полноправным: исламский закон там действовал не полностью, без рабства, избиений камнями и отрубания конечностей, а также те халифы не были потомками племени Пророка — Курайш.

Восстановить халифат, который тысячу лет не существовал, кроме как в виде пустого названия — общий долг всех мусульман. Сторонники «поспешили провозгласить халифат и возвести имама» на подобающее ему место.

После июльской проповеди Багдади, в Сирию с новой силой хлынул ежедневный поток джихадистов. Юрген Тоденхофер, немецкий писатель и бывший политик, посещавший Исламское государство в декабре, сообщает о тысяче новых добровольцах на турецкой границе только за два дня. Он, как и многие другие, сообщает о пока ещё непрерывной череде иностранных добровольцев, готовых бросить всё ради попытки завоевать для себя рай в худшем месте планеты.

Халиф обязан ввести шариат. Любое отклонение от шариата обязывает принесших ему клятву верности указать халифу на его ошибку в частной беседе и, в случае крайней нужды и упорства в грехе, отлучить его и заменить другим. («Я отягощён этим грандиозным делом, отягощён этой ответственностью, и ответственность эта тяжела», сказал Багдади в своей проповеди). Взамен халиф может требовать послушания — и мусульмане, упорствующие в повиновении немусульманским правительствам даже после того, как их предупредили и разъяснили им их грех, считаются вероотступниками.

Полный шариатский пакет включает бесплатное жильё, еду и одежду для всех и возможность обогатиться при помощи работы для тех, кто этого желает.

III. АПОКАЛИПСИС

Все мусульмане признают, что будущее известно только господу. Но одновременно они считают, что он приоткрыл его людям в Коране и в рассказах о Пророке. Исламское государство отличается от всех прочих джихадистов верой в то, что оно якобы  играет в божественном сценарии главную роль. В этом разительное отличие ИГ от предшественников и одновременно ясное свидетельство его религиозной природы.

Аль-Каида действовала, в широком смысле, как подпольное политическое движение, всё время имевшее перед собой вполне земные цели — изгнание немусульман с Аравийского полуострова, упразднение государства Израиль, прекращение западной поддержки диктатур в мусульманских странах. У Исламского государства тоже есть будничные заботы (вплоть до сбора мусора и ремонта водопровода на своей территории), но лейтмотив пропаганды ИГ — именно Конец Времён. Бен Ладен редко упоминал о конце света, а упоминая, подразумевал, что сам не застанет блистательный момент раздачи божественных подзатыльников. последний год американской оккупации Ирака отцы-основатели Исламского государства видели свидетельства близкого конца света повсюду. Они ожидали появления Махди — мессианской фигуры, предназначенной вести мусульман к победе перед концом света — в течение года. Влиятельные иракские исламисты предупреждали бен Ладена в ещё в 2008 году о том, что группой управляют фанатики-миллиенаристы, которые «всё время говорят о Махди и обсуждают стратегические решения» исходя из его скорого появления. «Аль-Каиде пришлось писать письма (этим лидерам) и требовать прекратить».

Исламское государство придаёт очень большое значение сирийскому городу Дабик поблизости от Алеппо. честь него назван пропагандистский журнал ИГ; завоевание стратегически бесполезного городка и равнин вокруг него (дорого обошедшееся) отмечали с безумной помпой. Утверждают, что именно здесь, по словам Пророка, армии Рима разобьют свой лагерь. Армии ислама выйдут им навстречу, и Дабик станет для Рима новым Ватерлоо или Энтитемом.

Исламское государство взяло Дабик и теперь ожидает прихода туда врага, поражение которого начнёт обратный отсчёт до апокалипсиса. Западные медиа часто пропускают ссылки на Дабик, не замечая их за мрачными сценами казней. «Вот мы хороним первого американского крестоносца в Дабике, с нетерпением ожидая прихода ваших армий», — говорит палач в маске, показывая отрубленную голову Питера (Абдул Рахмана) Кэссига, работника гуманитарной миссии, которого держали в плену больше года. Когда во время декабрьских сражений в Ираке моджахеды сообщали (вероятно, по ошибке) о встреченных в бою американских солдатах, твиттер ИГ заходился в радостных судорогах, как истомившийся хозяин вечеринки при виде первых гостей у своей двери.

После битвы при Дабике  халифат распространится и разграбит Стамбул. Некоторые верят, что он покроет всю Землю, но этот прилив может остановиться сразу за Босфором. Затем придёт антимессия, известный в мусульманской эсхатологии как Даджаль, из Хорасана на территории современного Ирана. Он убьёт множество воинов халифата, но пять тысяч уцелеют и будут окружены в Иерусалиме. Когда Даджаль приготовится к последнему штурму, вернётся Иисус, — второй из самых почитаемых в исламе пророков — насадит его на копьё и поведёт мусульман к победе.

У Исламского государства впереди однозначно худшие дни. И они настали в октябре, когда именно российская авиация начала уничтожать лагеря боевиков – воинов Ислама и приостановила поток нелегальной нефти в Турцию.

IV. БОРЬБА

У идеологической чистоты ИГ есть одна выгодная сторона: она позволяет до некоторой степени предсказать поведение группировки. Усама бен Ладен редко бывал предсказуем. Он закончил своё первое телеинтервью загадкой. Петер Арнетт спросил его: «Каковы ваши дальнейшие планы?», на что бен Ладен ответил: «Вы узнаете о них из новостей, если на то будет воля Божья». Исламское государство, наоборот, открыто хвастается своими планами — не всеми, но в достаточной степени, чтобы, как следует прислушавшись, мы могли понять как оно собирается управлять и расширяться.

ИГ часто сравнивают с красными кхмерами, уничтожившими около трети населения Камбоджи. Но красные кхмеры получили место Камбоджи в ООН.

Очевидно, что Исламское государство будет связано своим радикализмом по рукам и ногам. Современная международная система, появившаяся на свет после Вестфальского мира 1648 года, опирается на готовность государств признавать границы, пусть и неохотно. Для Исламского государства такое признание означает идеологическое самоубийство. Другие исламисты, например, ХАМАС и «Братья-мусульмане», погрязли в демократии и поддались на соблазны членства в международном сообществе, включая сюда и место в ООН. Переговоры и уступки иногда работали даже с Талибаном. (Афганистан при талибах обменивался посольствами с Саудовской Аравией, Пакистаном и ОАЭ, что в глазах ИГ обнуляет авторитет Талибана). Для ИГ всё это не варианты и возможности, а акты вероотступничества.

Соединённые Штаты и их союзники отреагировали на появление Исламского государства слишком поздно и с видимым замешательством. Амбиции и приблизительные стратегические цели группировки были ясны из болтовни в социальных сетях ещё в 2011 году, когда ИГ ещё было одной из множества террористических групп и не доросло до массовых убийств. Аднани, спикер группировки, уже тогда сообщал своим последователям, что амбиция ИГ — «восстановление исламского халифата», а затем обещал близкий конец света, добавляя, что «осталось уже недолго». Багдади в 2011 году уже называл себя «предводителем правоверных», титулом халифов прошлого. Аднани объявил, что движение «готово перекроить мир по заветам коранической методологии халифата», «наша цель — Исламское государство, которое не признаёт границ, построенное на методологии Пророка». К тому времени бойцы ИГ уже взяли Ракку, сирийскую региональную столицу с населением около полумиллиона человек, и в их ряды начало вступать значительное число иностранных добровольцев, услышавших пропагандистский призыв.

Если бы при желании американского президента удалось распознать намерения ИГ раньше и понять, что вакуум в Сирии и Ираке даст им достаточно места для их осуществления, была возможность хотя бы заставить Ирак укрепить границу с Сирией и заранее договориться с суннитами. По крайней мере, это позволило бы избежать электризующего пропагандистского эффекта от провозглашения халифата сразу после взятия третьего по размеру города Ирака. При этом всего за год до того Обама сообщил в интервью The New Yorker, что считает ИГ младшим партнёром Аль-Каиды. «Команда юниоров может натянуть форму Lakers, но это не значит, что один из них Кобе Брайант», заметил тогда президент США.

Первый опыт сбил спесь. Теперь а приходится воевать с ИГ руками курдов и иракцев, а также при помощи регулярных авиаударов. До сих пор эта стратегия не смогла сдвинуть Исламское государство там, где у него есть крупные территории. С другой стороны, она не даёт ИГ начать прямой штурм Багдада и Эрбиля, чтобы затем вырезать шиитов и курдов.

Некоторые западные наблюдатели призывают к эскалации конфликта. Обычные голоса правых интервенционистов (Макс Бут, Фредерик Каган) требуют высадки десятков тысяч американских солдат. От этих призывов не стоит отмахиваться слишком легко: действительно, откровенно геноцидальная организация практически стучится к своим потенциальным жертвам в дверь, а на тех территориях, которые она уже контролирует, ежедневно совершаются массовые убийства.

Одним из способов разрушения контроля ИГ над умами своих сторонников было бы прямое военное поражение и оккупация частей Сирии и Ирака, сейчас находящихся под управлением халифата. Аль-Каида невыводима, потому что может, как таракан, выживать в подполье. У Исламского государства нет такой способности. Потеряв Сирию и Ирак, оно прекратит быть халифатом. Халифаты не могут существовать в подполье, потому что власть над территорией — одно из обязательных условий их существования: отнимите у них территорию, и клятвы верности больше ничего не значат. Конечно, бывшие вассалы могут продолжить нападать на западный мир и отрезать головы своим врагам сами по себе, как фрилансеры. Но пропагандистская ценность халифата исчезнет, а с ней и религиозная обязанность переселяться на территорию халифата и служить ему. Исламское государство одержимо Дабиком, и в случае полномасштабного американского вторжения наверняка, попытается вести там правильную войну. Если ИГ придёт под Дабик в полном составе и будет разбито, оно может больше никогда не оправиться от этого удара.

Вместе с тем риски, которые несёт эскалация, огромны. Главный сторонник американского вторжения — само Исламское государство. На записях казней палач в чёрной маске обращается лично к президенту Обаме, называя его по имени. Америку явно хотели бы втянуть в войну. Вторжение будет большой пропагандистской победой джихадистов по всему миру: вне зависимости от того, принесли они халифу бай’а или нет, они верят, что США собирается устроить новый крестовый поход и уничтожить всех мусульман. Новое вторжение и новая оккупация укрепят это подозрение и увеличат поток добровольцев. Добавьте сюда  прошлый печальный опыт оккупации — и появится повод для сомнений. ИГ, в конце концов, появилось только потому, что предыдущая оккупация создала место для Заркави и его последователей. Кто может предсказать последствия ещё одной запоротой работы?

Учитывая всё, что известно об Исламском государстве, медленно обескровить его при помощи авиаударов и прокси-войн — лучший из плохих вариантов. Ни курды, ни шииты никогда не смогут подчинить себе все суннитские территории — во-первых, их там ненавидят, а во-вторых, у них нет аппетита на такие авантюры. Но они способны остановить расширение Исламского государства. И с каждым месяцем неудачного расширения ИГ будет всё меньше напоминать завоевательное государство пророка Мухаммеда и всё больше — очередное ближневосточное правительство, неспособное принести своему народу мир и процветание.

Гуманитарная цена существования Исламского государства велика. Но угроза от него миру не меньше, чем может показаться людям, привыкшим смешивать его с Аль-Каидой. Аль-Каида уникальна среди джихадистских группировок как раз своей фиксацией на «дальнем враге» (Западе); другие джихадисты в основном озабочены более насущными проблемами. Это особенно справедливо в случае ИГ как раз благодаря идеологии. Исламское государство окружено врагами, и хотя его лидеры и желают зла Америке, их гораздо больше волнует введение шариата на территории халифата и расширение его земель. Багдади этого не скрывает: в ноябре он велел своим людям в Саудовской Аравии «разобраться сначала с рафида [шиитами] …затем с аль-Сулул [суннитскими сторонниками саудовской монархии] …прежде чем браться за крестоносцев и их базы».

Иностранные добровольцы (и их семьи) едут в Сирию по билету в один конец: они хотят жить при истинном шариате, и многие ищут мученичества. Доктрина требует от правоверных жить под властью халифата если это вообще возможно. На одном из менее кровавых видео группа джихадистов сжигает свои французские, британские и австралийские паспорта. Слишком эксцентричный жест для людей, которые теоретически хотели бы вернуться и взорвать себя в очереди в Лувр или взять в заложники ещё одну полную людей кондитерскую в Сиднее.

Несколько «одиноких волков» из числа сторонников ИГ действительно атаковали цели на Западе, будут и новые теракты. Но эти террористы в основном были раздражёнными одиночками, которым не удалось уехать в Исламское государство из-за конфискованных паспортов или других проблем. Исламское государство публично одобряет эти атаки, но оно пока не спланировало и не профинансировало ни одну из них (парижский расстрел Charile Hebdo был в основном операцией Аль-Каиды). Во время декабрьского визита в Мосул Юргену Тоденхоферу удалось побеседовать с упитанным немецким джихадистом и спросить, не вернулся ли кто-нибудь из его товарищей в Европу с намерением устроить теракт. Этот джихадист считал вернувшихся неудачниками, а не солдатами. «Вообще-то уехавшие из Исламского государства должны покаяться в своём отъезде», сказал он. «Им нужно серьёзно задуматься о своей вере».

Правильным образом сдерживаемое Исламское государство, скорее всего, разрушит себя само. У него не может быть союзников, идеология это гарантирует. Территория, которую оно контролирует, обширна, но в основном бедна и безлюдна. Чем сильнее оно будет стагнировать и усыхать, тем слабее будет его претензия на роль исполнителя божественной воли и провозвестника апокалипсиса, тем меньше верующих будет туда переселяться. Затем наружу начнет просачиваться информация о нищенском существовании, и радикальные исламисты по всему миру будут дискредитированы: вот самая усердная в истории попытка насильственно установить шариат. Вот так это выглядит.

Как бы то ни было, смерть Исламского государства вряд ли будет быстрой, и многое может за это время пойти не так: если ИГ удастся получить присягу от Аль-Каиды — и в одночасье увеличить единство своих сторонников — оно может превратиться в опаснейшего врага. К счастью, раскол между ИГ и Аль-Каидой за последние несколько месяцев, кажется, только вырос; в декабрьском номере «Дабик» опубликована длинная статья перебежчика из Аль-Каиды, в которой тот ругает свою прежнюю группировку за разложение и неэффективность, а Завахири называет слишком далёким от народа и никуда не годным лидером. Но мы должны внимательно следить за ситуацией и опасаться примирения.

Однако если не случится этой или похожей катастрофы или не возникнет угрозы падения Эрбиля, масштабное наземное вторжение наверняка только ухудшит положение дел.

V. CПОР

Можно было бы легким и даже обезоруживающим образом объявить проблему ИГ «проблемой неправильного ислама». Любая религия открыта для интерпретации, и сторонники Исламского государства выбрали совершенно определённую версию. И в то же время просто объявлять Исламское государство недостаточно исламским контрпродуктивно, особенно если мусульмане, услышавшие его призыв, читали священные тексты и находили там прямое одобрение многим практикам ИГ.

Мусульмане могу сказать, что рабство незаконно сейчас, и что распинать людей неправильно на текущем историческом этапе. Многие так и говорят. Но они не могут полностью осудить рабство и распятие, не противореча Корану и примерам из жизни Пророка. Единственная принципиальная позиция, которую может занять мусульманский противник ИГ — это сказать, что некоторые ключевые тексты и священные поучения ислама больше не действуют. И это будет актом вероотступничества.

Идеология Исламского государства имеет мощную власть над умами определённого типа людей. Лицемерие и двусмысленность жизни перед её лицом исчезают. Немусульмане не могут указывать мусульманам, во что им верить. Но мусульмане очень давно обсуждают такие вопросы между собой. Есть, однако, ветвь ислама, которая предлагает радикальную альтернативу Исламскому государству — такую же бескомпромиссную, но с противоположным знаком. этой ветви находят себя многие мусульмане, к счастью или к несчастью одержимые желанием исполнять предписания раннего ислама в каждой запятой. Сторонники ИГ знают, как реагировать на мусульман, игнорирующих отдельные места в Коране: такфир и злая издёвка. Но есть ещё мусульмане, которые читают Коран не менее усердно, чем они, представляя тем самым настоящую идеологическую угрозу.

Багдади - салафит. «Салафит» сейчас часто означает террориста, не в последнюю очередь потому, что многие вполне реальные террористы гордо шли в бой под салафитским флагом. Но большинство салафитов на самом деле не джихадисты. Они вполне преданы расширению Дар аль-Ислам, «земли ислама», и может быть даже со всеми положенными зловещими атрибутами вроде рабства и отрубания рук — но когда-нибудь потом. Их первый приоритет — личное очищение и религиозное созерцание, и всё, что вредит этим целям, — включая сюда войну и беспорядки, которые нарушат их распорядок, состоящий из молитв и чтения — они считают запретным.

Богословская альтернатива Исламскому государству существует — она так же бескомпромиссна, но делает из ислама строго противоположные выводы. Большинство салафитов  верит, что мусульманин обязан устраниться от политики. Эти «тихие»Â  салафиты, как их ещё называют, согласны с ИГ в том, что нет никакого закона, кроме божественного, и избегают вещей вроде выборов и политических партий. Но они трактуют кораническое осуждение раздора и хаоса как указание подчиняться почти любой власти, включая и греховную. «Пророк сказал: пока правитель не впадает в явное безбожие (куфр), повинуйся ему». Во всех классических «книгах веры» социальные революции осуждаются. «Тихим» салафитам строго запрещено разделять мусульман между собой — например, через массовые отлучения.

«Тихие» салафиты верят, что мусульманин должен направлять усилия на очищение своей собственной жизни — молитву, ритуал, гигиену. Исламское государство, конечно, согласилось бы с данным утверждением, и добавило при этом, что бог отметил Багдади. ИГ ненавидит подобные разговоры, и его фанбои в твиттере часто издеваются над «тихими» салафитами. Они называют их «менструальными салафитами», намекая на запутанные рассуждения о том, когда именно женщину нужно считать нечистой и о других маловажных сторонах жизни. «Нам срочно необходима фетва о том, харам ли кататься на велосипеде по Юпитеру», — сухо пишет один из них. — «Вот чем должны заниматься ученые. Это важнее, чем дела уммы».

Тем не менее «тихие» салафиты могли бы стать исламским противоядием против джихадизма в стиле Багдади. Людей, ищущих в вере повода для драки, невозможно удержать от джихадизма, но мусульмане, стремящиеся главным образом к ультраконсервативной, бескомпромиссной версии ислама, могли бы найти здесь альтернативу. Это не умеренный ислам; большинство мусульман сочло бы его экстремальным. Это, однако, форма ислама, которую буквалисты не могут назвать лицемерной или святотатственно очищенной от неудобств. Лицемерие — грех, которого идеологизированная молодёжь не терпит.

А вот западным политикам, пожалуй, стоило бы воздержаться от участия в богословских спорах совсем. Барак Обама сам забрёл на территорию такфири, объявив Исламское государство «не исламским» — ирония здесь, разумеется, в том, что он сам, немусульманин и сын мусульманина, формально являющийся вероотступником, объявил других мусульман вероотступниками. Такие случаи вызывают у джихадистов смех.

Большая часть мусульман всё-таки оценила намерения Обамы: президент попытался защитить их одновременно и от Багдади, и от немусульман-шовинистов, готовых обвинить их во всех смертных грехах. Но большинство мусульман на самом деле не хочет присоединяться к джихаду. А те, кто хотел бы это сделать, только укрепились в своём убеждении: Америка лжет о вере ради собственной выгоды.

В узких границах своего богословия Исламское государство бурлит живой, даже творческой энергией. За их пределами, однако, царят тишина и безмолвие: жизнь как послушание, порядок и предопределение. «Флаг пророка Мухаммеда будет поднят над Белым домом». А есть ли угроза Монголии  от «ИГ»? Есть. Ведь Монголия расположена на  Азиатском континенте, а руки  у  сторонников исламского государства  длинные. До США не  доберутся,  далеко и небезопасно, так до Монголии тут не так и далеко.

Кое-кто  может наслаждаться их обществом до определённого предела — в порядке стыдного интеллектуального развлечения. В рецензии на «Майн Кампф» в марте 1940-го Джордж Оруэлл признавался, что «никогда не был способен испытывать неприязнь к Гитлеру»; что-то в этом человеке было от несправедливо обиженного, даже когда его цели были трусливы или отвратительны. «Если бы ему надо было убить мышь, он сумел бы создать впечатление, что это дракон». Люди Исламского государства производят похожее впечатление. Они верят, что участвуют в войне, которая больше, чем их собственные жизни, и что быть случайно сметёнными в этой драме, погибнуть на праведной стороне — это привилегия и счастье, в особенности если это одновременно тяжкий крест.

«Фашизм, — продолжает Оруэлл, — психологически гораздо более действенен, чем любая гедонистическая концепция жизни. …В то время как социализм и даже капитализм, хотя и не так щедро, сулят людям: „У вас будет хорошая жизнь“, Гитлер сказал им: „Я предлагаю вам борьбу, опасность и смерть“; и в результате вся нация бросилась к его ногам. …Нам нельзя недооценивать эмоциональную силу такого призыва».

В случае с ИГ следовало бы добавить сюда религиозную или даже интеллектуальную привлекательность. Исламское государство считает неизбежное исполнение своих пророчеств предметом догмы; это ясно демонстрирует нам, какой волей к победе обладает наш враг. Он с радостью готовится встретить своё почти поголовное истребление и даже в окружении верить в божественное избавление как награду за следование заветам Пророка. Идеологические приёмы могут убедить некоторых потенциальных рекрутов в ложности доктрины ИГ, военные средства могут ограничить казни и ужасы. Но в остальном с людьми, которых так тяжело переубедить, можно сделать очень мало. Это будет долгая война — пусть и не до конца времён.

По материалам сайта   The Atlantic подготовил Дмитрий СОКОЛОВ.

 

Сонгууль ба ашиг хонжоо

Цаг үе - Асуудал 

Songuuli 2

Сонгуулийн хугацаа дөхлөө. Өмнөх сонгууль болоод өнгөрснөөс хойш дараагийнхаа сонгуулийн эрх зүйн зохицуулалтын асуудлыг мартчихсан юм шиг явж, явж, хугацааг нь тулгаж ирээд л хуулинд өөрчлөлт оруулах хэрэгтэй боллоо хэмээн хам хум юм хийдэг явдал дахиад давтагдав. УИХ-ын 2016 оны сонгуулийн хуулийг өөрчлөх боломжит хугацаа 2015 оны арванхоёрдугаар сарын 31-нээр дуусна .

АН, МАН гэх хоёр намын Засгийн газарт хамтрах үеэрээ гарын үсэг зурсан зөвшилцлийн баримт бичгээр бол 2015 оны наадмаас өмнө буюу хаврын чуулганаар сонгуулийн хуулийг шинэчлэн батлахаар байсан боловч тэр нь биелсэнгүй өдийг хүрэв. УИХ-аас сонгуулийн хуулийг өөрчлөх ажлын хэсэг байгуулагдаж,  өөрчлөлтийн төслийг нэгэнт боловсруулсан ч хэзээ батлагдах нь тодорхойгүй хэвээр байна.  

Энэхүү төсөлд тусгагдсанаар бол 2016 оны зургадугаар сарын сүүлийн долоо хоногийн ажлын өдөр сонгуулийн санал хураалт болж, УИХ-ын болон орон нутгийн сонгуулийг анх удаагаа хамт явуулах аж. Өмнө нь, 2012 онд УИХ-ын болон нийслэлийн ИТХ-ын сонгуулийг хамт явуулж байсан бол, энэ удаа аймаг, сумын ИТХ-ын сонгуулийг ч хамт явуулахаар эхний төслөө боловсруулсан. УИХ-ын сонгуулийг ямар хувилбараар явуулахаа эцэслэн тохироогүй ч ажлын хэсэг одоогийн тогтолцоог хадгалахаар төсөл боловсруулжээ. Өөрөөр хэлбэл, УИХ-ын 76 гишүүний 48-ыг 48 тойргоос сонгож, үлдсэн 28 гишүүн нь намын жагсаалтаар УИХ-д орж ирнэ гэсэн үг. Тэгтэл энэ нь ард нийтээс хамгийн их шүүмжилж, хамгийн ихээр эсэргүүцэж байгаа зүйлсийн нэг Харин МАН-ын хувьд 76 гишүүнийг бүгдийг нь 76 тойргоос сонгох буюу 1996, 2000, 2004, 2008 онд явуулж байсан сонгуулийн тотолцоогоо хадгалах хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлснээс гадна УИХ-ын сонгуулийг ямар тогтолцоогоор явуулах тухайд ард нийтийн санал асуулга явуулах тогтоолын төсөл санаачилж өргөн барьсан боловч эрх баригч АН энэ санааг дэмжихгүй гэдгээ /намын дарга нь/ мэдэгдсэн. Харин орон нутгийн ИТХ-ын төлөөлөгчдийг 3/1 жагсаалтаар, 3/2 нь тойргоос сонгогддог байсныг болиулж  бүх төлөөлөгчдийг мажоритар буюу тойргоос нэр дэвшүүлж сонгох хувилбар гаргасан гэх.

Дээр үгүүлсэнчилэн зөвхөн тогтолцооны асуудлыг өөрчлөлтийн төсөлд тусгасныг нь харахад л манай улс төрийн намынхын тэр тусмаа эрх барьж буй хэсэг сонгуулийг бид л мэдэх ёстой ард олонд хамаагүй зүйл гээд ойлгочихсон эсвэл тийм биш гэдгийг мэдэж байгаа ч эрх мэдлээ ашиглаад сонгуулийн хуулинд иргэдийг оролцуулахгүй байхыг хичээдэг урьд нь ч байсаар ирсэн мөнөөх “бузар” арга барилаа улам лавшруулж байгаа бололтой.

Үүнтэй холбогдуулаад би 2011 онд мөн л сонгуулийн хуулийн өөрчлөлтийн асуудал яригдаж байх үед бичиж нийтлүүлж асан үгүүллээсээ иш татаж уншигчидтай санал бодлоо  хуваалцахыг хүсэв  

“Хэзээнээс нааш манайхны зарим нь сонгуулийн хууль гэдэг нь маньд хамаагүй, улс төрчдийн “дээдсийн хүрээнийхэн”-ий явдал. Сонгуулийн хуулийг мань мэт нь биш мэдлэг чадвартай тэр том хүмүүс л зохиож, үйлдвэрлэх ёстой байлгүй гэж ойлгосоор дасал болсон гэхэд хилсдэхгүй. нийгмийн сэтгэл зүйд байгаа иймэрхүү идэвхгүй хандлага мэдээж эрх баригчид, хууль тогтоогчдод аятайхан гэгчийн өөш болж буй нь боловсруулж байгаа хуулийн төслийг нийт сонгогч олондоо толилуулж, хэлэлцүүлэх, санаа оноог нь авч тусгах, буруу зөрүүг нь хянуулах талаар ган хийж ганц үг дуугарахгүй байгаагаас харагдана. Тэрээр сонгууль гэдэг бол улс төрийн намуудын эрх мэдэлд хүрэх өрсөлдөөний талбар, сонгуулийн хууль бол тэрхүү талбар дээрх эрх ашгийн өрсөлдөөнийг зохицуулах тоглоомын дүрэм нь байх ёстой гэсэн ганц эшт, баригдмал, зарим хэсгийнхний ард олонд зориудаар хүч тулган хүлээлгэхийг хүсдэг гажууд ойлголт нэгэнт хэвшээд, тэрхүү бугшмал, ягшмал байр сууриа эвдэхээс айж чичрэн, хувалз мэт зөөлөн хоол руугаа улам гүн шигдэн паразитлах мэт санагдана  Хуулийн төсөлд тогтолцооны хувьд холимог системээр сонгууль явуулахаар тохирсон ч эрх баригч хоёр нам тооны харьцаан дээр тохирч чадахгүй хэдэн сарын нүүрийг үзсэн. Энэ мэдээж намын эрх ашгаас үүдсэн гацаа. Сүүлчийн мэдээгээр МАН-ынхан АН-ын саналыг зөвшөөрч тохиролцохоор шийдлээ гэсэн мэдэгдэл хийсэн ч бас л эрх ашгийнхаа үүднээс заль зохиосон хэмээн хардах болов. Тэрээр хэвлэлүүдээр гарч буй мэдээлэл нийтэллүүдээр ихэнхдээ сонгуулийн хуулийг намууд, тэр дундаа эрх барьж буй хоёр нам өөрт ашигтайгаар батлуулах гэсэн хамгийн чухал зорилгынхоо төлөө гацааж байна гэдгийг онцолсоор байна” хэмээн тэр үед бичиж байж. Тэгээд юу болсон сонгуулийн хууль гээч нь намын эрх ашгийг хамгаалах хууль болон батлагдаж, одоо ард олны эсэргүүцээд байгаа мөнөөх УИХ-ын гишүүдийн 48-ыг нь тойргоос 28-ыг нь намын жагсаалтаар гэдгийгээ оруулж хэрэгжүүлсэн. Харин одоо түүнээсээ салах дургүй байна. Түүндээ хүрэх юм бол сонгуулийг зөвхөн намаар дамжуулж, өөрөөр хэлбэл зөвхөн “нам” –аас нэр дэвшүүлж иргэд олон түмний төлөөллийг сонгоно гэдэг нь зохисгүй, “гажуудмал” зүйл гэдэг нь амьдралаар батлагдсаар байгааг анзаарч, үндсэн хуулинд оруулах нэмэлт өөрчлөлтийн төсөлд энэ асуудал хөндөгдөх болоод байгааг авч үзэх хэрэгтэй байх. 

“Хар машин” гэдэг нь амь, нас уу?

Хамгийн их маргаан дагуулдаг зүйл нь санал тоолох процесс гэдгийг бүгдээр мэднэ. Одоо боловсруулсан гэх төслөөр бол саналыг урьдын адил автомат машинаар тоолно. Хэрвээ маргаан гарвал хяналтын тооллогыг сугалаагаар аль нэгэн хэсгийн хороог сонгож тоолно гэж АН үзэж байгаа бол МАН-ынхан тойргоор нь тоолох, зөрүү гарвал гар тооллогыг үндэслэх санал дэвшүүлжээ. Мөн МАН-ынхан ялж ялагдсан нэр дэвшигчдийн авсан саналын зөрүү саналаа өгсөн нийт сонгогчдын нэг хувиас бага байвал заавал гараар тоолно гэж байгаа юм. Санал тоолох машин буюу хар машин гээчийн тухай асуудлыг 2012 оны сонгуульд нэврүүлэхээр завдаж байх үед нь л иргэд олон нийт таатай хүлээж аваагүй. Одоо бол бүр ч эсрэг саналтай байцгаана. Хоёр сая хүрэхгүй сонгогчын санал тоолдог манай улс байтугай хорь гучин сая хүнийхийг тоолдог орнууд саналын хуудсыг гараараа тоолж болоод байхад заавал хар машинаар тоолно гэж дөргүй бух шиг зүтгэдэг нь ямар учиртайг нийтээрээ ойлгохоо байчихаад байгаа. Өндөр хөгжилтэй хэд хэдэн орон энэ машиныг туршин хэрэглэж үзээд болохгүй юм байна гээд орхисон гэхээс гадна уг машины үйлдлийн системд ямар сул талууд байгаа, практик дээр шалгаж үзэхэд ямар ямар алдаа гаргаж байгаа талаар мэргэжилтнүүд нотлож, “но”-той мэдээллүүд гарсаар байхад үүнийг огт мэдээгүй, сонсоогүй дүр эсгэн нүдээ анин мугуйдлах нь юуны ёр вэ. Бас нэг бодож үзүүштэй зүйлийг энд дурьдая. Нийгмийн ардчиллын хүрээлэн (хуучнаар Прогноз төв)-өөс 2011 онд хийсэн нэгэн судалгаагаар “хэрэв маргааш сонгууль болвол та улс төрийн аль намд саналаа өгөх вэ” гэсэн асуултанд олон нийтийн хариулсан байдлыг сонирхвол судалгаанд оролцогсдын 33.1 хувь нь тухайн үед нь шийднэ. 20,3 хувь нь ямар нэг намыг дэмжихгүй гэж хариулсан ба эрх баригч хоёр намыг дэмжсэн нь 15 буюу 13.1 хувьтай байжээ.

Намуудын рейтинг ийм доогуур байсан атал сонгууль болмогц тийм өндөр санал авдаг нь нэг л үнэмшилгүй. Тэгвэл энэ 2015 оны 10 сард MEG гэх байгууллагын хийсэн судалгаагаар оролцогсдын 33.5 хувь нь ямар ч намыг дэмжихгүй гээд УИХ-д суудалтай намуудыг дэмжсэн нь мөнөөх 2011 оныхтой адил байна. Хар машинаар тоолно гээд “дөргүй бух” шиг зүтгээд байдгийн учрыг олох гаргалгаа дээрх баримтан дотор нуугдаж байж ч мэдэх юм. Одоо дахиад 2011 оны нийтлэлээс иш татъя. Уг нийтлэлд нэр дэвшүүлэх үйл явцын талаар ийнхүү хөнджээ.   

“.... хэдийгээр хуулийн /2011 онд батлагдсан хууль/ 29.5.4-д УИХ-ын гишүүн байх мэдлэг боловсрол, туршлага, ур чадвартай эсэх, эх орон, ард түмнийхээ тусын тулд оюун ухаан хүч хөдөлмөрөө зориулж, Монгол улсынхаа тусгаар тогтнол, бүрэн эрхэт байдлыг хамгаалан бэхжүүлэх төгс эрмэлзлэлтэй эсэх, шудрага ёс, хууль дээдлэх ёс, УИХ-ын гишүүний ёс зүйн хэм хэмжээг сахин биелүүлэх чадвартай эсэхийг харгалзан үзэх” гэсэн гоё, сайхан үгүүд оруулсан ч намууд үүнийг хэлбэрэлтгүй дагах баталгаа нь хаана билээ? Намууд үүнийг нэг их ойшоодоггүй гэдэг нь өнгөрсөн хийгээд өнөөгийн амьдралаас харагдсаар байгаа шүү дээ. Үүнтэй холбоотой болгоомжилвол зохих нэг зүйл гэвэл намууд нэр дэвшигчийнхээ босго алхах боломжийг мөнгөөр хэмждэг явдал. 2008 оны сонгуульд МАН болон АН-ууд УИХ-д нэр дэвших гишүүнээсээ тавь, зуун сая төгрөг хурааж авсан гэдэг. Бусад намуудын хувьд ч ийм жишиг адилхан үйлчилдэг. Саяхан АН-ын дарга Н.Алтанхуяг  хэвлэлээр энэ тухай байр сууриа илэрхийлэхдээ “...энэ тийм шинэ зүйл биш 2003 оноос эхэлж манай намын дүрмэнд орсон. 2004, 2008 оны сонгуульд нэр дэвшсэн хүмүүс бүгд татвараа төлсөн. Үүнийг намын ажилд зарцуулдаг. Буруу гэж бодохгүй байна. Харин ч Засаг барьж байна гээд компаниас хэдэн төгрөг авч, буцаагаад тендерээр өгдөгөөс хамаагүй эрүүл, ил тод зүйл хэмээжээ. Мань хүн өөрсдийнхөө зөв болгох гэж хэт улайрсны улмаас долоон булчирхайгаа тоочиж, “зүүдээ ярих гээд хулгайгаа” гэдэг болов бололтой. Өөрөөр хэлбэл “урьд нь бид компаниас хандив нэрээр мөнгө аваад эрх мэдлээ ашиглаж, тендер авч өгч хариуг нь барьдаг байсан. Харин одоо бол нэр дэвшигчдээсээ өөрсдийнх нь нэрээр хандив татвар авч байна. Би буруу гэж бодохгүй байна” хэмээжээ. Гэхдээ энэ чинь ав адилхан зүйл гэдгийг мань хүн мэдсэн ч ард олныг мулгуу гэж бодсон, эсвэл ингээд хэлчихвэл хууртаад өнгөрнө гэж бодсон бололтой. Нэр дэвшигчээсээ мөнгө авчихсан намын дарга эргээд тэр хүндээ хариу барихгүй өөрийнх нь хэлсэнчилэн “эрүүл, ил тод” царайлаад сууна гэдэг хэр үнэмшилтэй вэ? хэмээжээ. Зөвхөн их мөнгөтэй хүн л нэр дэвшиж болно, мөнгө өгч чадахгүй боль хохь чинь гэдэг энэ зарчим нөгөө үндсэн хуулиас эхлээд юм болгон дээр байдаг “....гарал үүсэл, шашин шүтлэг, хэл, нийгмийн байдал, арьсны өнгө, хөрөнгө чинээ, баян ядуугаар ялгаварлаж үл болно” хэмээх тунхагийг зөрчөөгүй байна гэх үү. Тэгээд ч эрх барьсан намын энэ ялгаварлал төр Засгийн бүрэлдэхүүнийг юу болгож хувиргасныг бид хангалттай харсан. Дээрээ ч, доороо ч албан тушаалын томилгоо боловсон хүчний бодлого гэдэг юм ёстой жинэхэнэ “хандив мөнгөний хариу барих хар захын арилжаа” шиг юм болж хувирсан. Ховд аймагт л гэхэд 2012 оны сонгуулийн үр дүнд сонгогдож томилогдсон нөхдүүд багаа бүрдүүлэхдээ  50.0 сая, 30.0 сая төгрөгний хандив өгсөн гэх мэтээр өгсөн мөнгөнийхөө их багын хэмжээгээр жагсаж, албан тушаалд очиж байх жишээтэй.

Намуудынхаа энэ хандлагыг өөрчлөх арга замыг ололгүйгээр дээрх гоё, сайхан үгсээс бүрдсэн заалтыг хуулинд тусгаад ч нэмэргүйг нотлов. Үнэхээр л хуулийн /2011 оны хуулийн/ 29.5.4-дэх тэр үзэл баримтлалыг баримтлах эрмэлзлэлтэй байгаа бол нэр дэвшигчээс хэдэн арван саяар нь татвар ч гэнэ үү, хандив ч гэнэ үү /үнэн хэрэгтээ бол хахуул/ авдаг “эрүүл, ил тод зүйл” гэж Н.Алтанхуягийн өөгшүүлэн хамгаалаад байдаг тэр зүйлээ болих нь дээр биз!

 Сонгууль гэдэг ард түмний төлөөллийг сонгож, засаглалаа бүрдүүлэх үйл явц уу, эсвэл улс төрийн нам нэрт ашиг хонжооны бүлэглэлийг дэмжиж тэтгэх үйл явц уу гэдгийг нухацтай авч үзэх цаг болдогоо болсон баймаар. Ер нь зөвхөн намаас  нэр дэвшүүлж, УИХ болон аймгийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлыг сонгох ёстой гэсэн боогдмол хандлагын сүүдэртэй тал нь асар их сөрөг үр дагаварыг авчирахаар барахгүй бүүр гамшгийн байдалд хүрчихээд байгааг амьдрал харуулсаар байна бус уу.

Сонгуулийн үеэр хувь хүн хоёр сая, хуулийн этгээд 10 сая хүртэл төгрөгийн хандив өргөж болно” хэмээн өөрчлөлтийн төсөлд тусгасан гэнэ. Энэ бол мөнөөх УИХ-ын дарга асан Д.Дэмбэрэлийн хэлсэнчилэн “сонгуулийг авилгадаж хийдэг” ажиллагааг хуулиар далайлган гүйцэлдүүлэхийг санаархаж байна  гэж үзэхээс өөр аргагүй заалт байна. 2011 он нэмэлт өөрчлөлт хийгдсэн хуулинд /39.1-д/ “Нам эвсэл, нэр дэвшигчид өгөх хандивын дээд хэмжээ хувь хүн нэг сая төгрөг хүртэл, хуулийн этгээдээс гурван сая төгрөг хүртэл байж болно” гэсэн заалт бий. Тэгтэл өөрчлөлт нэрээр үүнийг нэгээс гурав, дөрөв дахин өсгөж байгаа нь тун таагүй. Яг үнэндээ бол сонгуульд тийм их зардал гаргах шаардлагагүй шүү дээ. Ажиглалтаар бол нам болон нэр дэвшигчдийн сонгуульд цацаж байгаа мөнгөний ихэнх хэсэг нь сонгогчдын тархи угаах, худлыг үнэн болгож эргүүлэхэд чиглэгдсэн суртал ухуулга, сонгогчдыг хууран дагуулах зүйлд л зарцуулагддаг.  

Ирэх 2016 онд улсын эдийн засаг сайжирч, ард олны амжиргааны түвшин илэрхий дээрдэхгүй нь тодорхой болоод байгаа. Ийм тарчиг, хэцүү үеийг далимдуулан арай мөнгөтэй чинээлэг хэсэг нь нам болон нэр дэвшигчидэд өрсөж хандив өргөөд, түүнийхээ хариуг хүртэх боломжийг хуульчилж өгч байна гэхээс аргагүй. Тэгээд ч сонгуулийн хандивын цаана юу байдгийг дээр цухас үгүүлсэн шүү дээ. Зөвхөн сонгуулийн хуулиас гадна сонгуульд оролцож буй хуулийн этгээдүүд, улс төрийн намуудын хууль дүрэмд ч энэ хандив мөнгөний асуудлыг хязгаарласан заалтыг оруулах зайлшгүй шаардлагатай !     

Сонгуулийн хуулийн цоорхойнууд

үнэхээр харагдахгүй байна гэж үү? 

uhnuud

2011 оны нийтлэлд сонгогчдыг эд мөнгөөр татдаг гашуун туршлагатай холбоотой асуудлыг авч үзэхдээ: 

“....2011 оны 11 сард явагдсан МАН-ынхны “Ард түмнээ сонсье аян”-ы үеэр УИХ-ын дарга орон нутгийн иргэдэд хандаж хэлсэн үгэндээ “....сонгуулийг авилгадаж хийдэг, өөрөөр хэлбэл сонгогчдод мөнгө, эд зүйл өгөх бэлэглэх, ивээн тэтгэх, элдэв үзүүлбэр тоглолт арга хэмжээгээр сэтгэл санааг нь хууран дагуулах гэх мэт зүсэн зүйлийн мэх хэрэглэн санал авдаг нь бодит үзэгдэл гэдгийг нийтээрээ хүлээн зөвшөөрсөн. УИХ-ын тогтолцоо ард түмний хүсэл зоригт, улс орны зүй ёсны нийтлэг эрх ашигт нийцэхгүй байгаа нь үнэн. УИХ-ын суудалд сууж буй гишүүдийн төлөөлөл нийт сонгогчдынхоо төлөөллийг бүрэн хангаж чадахгүй улс цөөн бүлгийн эрх ашгийн нэгдэл болсон УИХ ажиллаж байна гэдэгтэй ч санал нийлнэ. Зөвхөн улс төрийн намуудын эрх ашгийн илэрхийлэл мэт харагдаж буйн улмаас иргэд олон түмэн маань УИХ-тай тэрсэлдэх хандлага бий болчихоод байна. Иймээс сонгуулийн хууль болон үндсэн хуулийн өөрчлөлтийн талаар бүх нийтийн хэлэлцүүлгийг эхлүүлэх бодолтой байна” хэмээн тун авууштай санаа илэрхийлж байсан нь саяхан. Үүнд найдлага тавин, сонгуулийн хуулийн төслийг олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээс үзэж танилцах боломжийг эрэлхийлсээр талаар болсон болохоор арай өөр шугамыг ашиглан, уг төслийг олж авахаас аргагүй болов. Шинэ хуулийн төсөл дээр дурьдагдсан сул талууд нэн ялангуяа аливаа амлалт хийгээд бэлэг өглөг,мөнгө төгрөгөөр сонгогчдыг татах явдлыг хязгаарлах талаар тодорхой заалтууд оруулжээ. Үүнд сонгуулийн жилийн нэг сарын нэгнээс эхлэн ийм сэдэлт бүхий аливаа үйлдэл хийхийг, бас мөрийн хөтөлбөртөө мөнгөн дүнгээр илэрхийлэгдсэн амлалт авахыг хориглох, улс, орон нутгийн төсвийн хөрөнгөөр хийгдэх аливаа үйл ажиллагааг өөрийн мөрийн хөтөлбөрт оруулан сурталчилах, мөнхүү ийм аргаар сонгогчдыг хууран дагуулахын тулд дотоод гадаадын хүмүүнлэгийн байгууллага, сан, төрийн бус байгууллагын нэрийг ашиглахгүй байхыг чухалчилан тусгасан нь сайшаалтай. Гэвч үүнд тавих хяналтыг хэрхэн зохион байгуулах, сонгуулийг шудрага явуулахын тулд иргэний нийгэм болон олон нийтийг хэрхэн татан оролцуулах тухайд ямар нэг шийдэл гаргасангүй. Хуулиндаа шудрага бус явдлыг хазаарлах тухай тусгалаа ч гэсэн нэр дэвшигчид хуулиа ягштал сахина гэдэг тийм итгэмээр зүйл биш.

Өмнөх хуулинд ч гэсэн сонгогчдод эд мөнгө, элдэв эд зүйл тараахгүй гэсэн заалт байж л байсан боловч 2008, 2012  онд зарим нэр дэвшигчид үүний дэргэдүүр нүдээ аниад л хууль зөрчсөн үйлдлээ хээв нэг хийсээр гараад ирсэн. Сонгогчид чи хууль зөрчөөд биднийг хахуулдаад байна гэж шудрага загнана гэдэг эргэлзээтэйгээр барахгүй худлаа гэдэг нь ч харагддаг. Тиймээс сонгогчыг бусармаг аргаар татахыг цээрлүүлэх зорилготойгоор тусгаж өгсөн дээрх заалтуудыг хэрэгжүүлэх боломжийг нь яаж бүрдүүлэх вэ гэдэгт анхаарах нь юу юунаас чухал” гэжээ.

                Энэ асуудал одоо ч хэвээрээ. Өөрөөр хэлбэл өмнөх болон одоогийн хуулийн өөрчлөлтүүд уг асуудлыг шийдэж чадаагүй цоорхойтой үлдсэн гэдгийг олон нийт анзаарч байгаа нь магад.

Тухайлбал “сонгуулийн жилийн нэг сарын нэгнээс эхлэн сонгогчдыг эд мөнгө, болон бусад аливаа хэлбэрээр татахад чиглэгдсэн санаа сэдэж, үйлдэл хийхийг хориглоно гэсэн заалт байгаа ч бусад үед нь ийм арга ажиллагааг зохион байгуулах нь нээлттэй үлджээ. Тэгтэл энэ 2015 оны турш ирэх 2016 онд нэр дэвшихийг горилж буй нөхдүүд болон улс төрийн намынхны шоу, хахууль, тархи угаах ажиллагаа нэн идэвхжив. Энэ ажиллагаа хаа сайгүй 2016 оны нэг сарын нэгэн хүртэл оргил үедээ хүрээд гэнэт намжих төлөвтэй байна. Бүүр 2013, 2014 оноос л нэр дэвшихийг горилогчид иргэдийг хэсэг хэсгээр нь ийш тийш гадаад дотоодод зугаалуулж, аялуулж, хот хүрээнд аваачиж дайлах цайлахын завсарт сэмхэн мунхруулах ажлаа амжуулж эхэлсэн бол энэ оны 9, 10 сараас эхлэн ялангуяа нийгмийн эмзэг хэсгийг онилсон 10 кг гурил, хоёр уут нүүрс, зэргийг айл өрхүүдээр тараах гэх мэтийн ажиллагаа орон нутагт хүчээ авав. Элдэв янзын урлагын тоглолт, концерт, уралдаан тэмцээний нэрээр хүмүүсийг цуглуулах нь ч эрчимтэй явагдсаар. Хуулинд байх дээрх заалтын үр дүн ингээд талаар болов. Түүнчлэн хуулинд байгаа нэн ноцтой гэмээр цоорхой бол /2011 оны сонгуулийн хуулийн 26.6/ “...Улс төрийн албан хаагчаас бусад төрийн албан хаагч сонгуульд нэр дэвшивэл сонгуулийн жилийн нэг сарын нэгнээс ажлаасаа чөлөөлөгдөх” тухай заасан, мөн /35.18.16/ улс төрийн албан хаагчаас бусад төрийн албан хаагч сонгуулийн сурталчилгаанд аливаа хэлбэрээр оролцохыг хориглосон” мөрт улс төрийн албан хаагч хэмээгдэх албан тушаалтнуудын эрх дархыг чөлөөтэй тавьсан байдаг явдал. Үнэн хэрэгтэй төрийн албаны төсөв хөрөнгө, мэдээ мэдээлэл, хүн хүч, боловсон хүчин, техник хэрэгсэл бусад боломжууд болон элдэв зүйлсийг эрх мэдэлдээ дулдуйдан сонгуульд хамгийн ихээр завшиж ашиглах, урвуулан ашиглах боломжтой, амьдрал дээр энэ нь алхам тутамд хэрэгжиж ирсэн этгээдүүд бол яах аргагүй улс төрийн албан хаагч буюу албан тушаалтнууд. Гэвч сонгуулийн хуулийг үйлдвэрлэгчид маань зориудаар “харалган болж” жүжиглэн, улс иргэдээ мэхлэж, ноцтой хийгээд санаатай алдаа гаргажээ.

Мөнхүү /2011 оны сонгуулийн хуулийн 43.1/ Санал авах өдрийн 7.00 цагт санал хураалтыг нээхэд сонгогчдын төлөөллийг байлцуулан санал тоолох төхөөрөмж, саналын хайрцгыг нээн харуулж, холбогдох мэдээллийг хийнэ гэсэн бөгөөд үүнд хэвлэл мэдээллийн болон хариуцлагатай албан ёсны иргэний нийгмийн  төлөөлөл заавал байх ёстойг бас л мартжээ.   

Уг хуулийн 34.6. “Сонгуульд олонхи суудал авсан нам эвслийн сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр нь тухайн сонгуулийн үр дүнд байгуулагдсан Улсын их хурлаас байгуулах Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн үндэс болно” гэсэн заалтын үр өгөөж харагдахгүй байгаа. Төр Засаг намын хөтөлбөрөөр явна гэх юм бол улс, иргэдээ золиослоод дуусна гэдгийг амьдрал гашуунаар харуулсаар байна бус уу?

"Хувьсгал", "эргэлт" гэсэн үгнээс

цэрвээд байх хэрэггүй байх

Surtch-gaa 2016

Намын мөрийн хөтөлбөрийн хувьд гэвэл үндэслэл, тооцоо судалгаа их муутай зөвхөн сонгуульд ялахын тулд л хөтөлбөр хийдэг юм байна гэдгийг одоо бүгд мэддэг болсон байх. 2012 оны болон түүний өмнөх сонгуульд оролцсон намуудын хөтөлбөр хийгээд хэрэгжилтийн байдлыг бодиоор үнэлэн харьцуулах замаар үүнийг хангалттай нотолж баталж болно.  

Харин шинээр боловсруулсан гэх өөрчлөлтийн төсөлд “.... сонгуулийн үеэр МҮОНРТ-ээр үнэ төлбөргүй сурталчилгаа явуулах, бусад хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн сурталчилгааны үнэ нь сүүлийн зургаан сарын дундаж үнээс хэтрэхгүй байхаар зохицуулалт хийнэ” гэсэн, мөн “...Хэрвээ сонгуулийн маргаан гарвал түүнийг 60 хоногийн дотор шийдэх бөгөөд тухайн хүн нэр дэвшигчийн үнэмлэхээ авсан байсан, бүр УИХ-ын гишүүний тангараг өргөсөн байсан ч энэ нь маргааны шийдвэрт нөлөөлөхгүй” байхаар тусгасан зэрэг нь авууштай зүйл гэж үзэж байна. Учир нь сонгуулийн суралчилгааны үеэр бас л манай өнөөгийн гадаадаас хуулбарлан дуурайх маягаар бий болгосон хэвлэл мэдээллийн буруу тогтолцооны уршгаар байнга өлөн зэлмүүн амьдралтай байдаг телевизүүдийн /ялангуяа орон нутгийн телевизүүд/ дунд их олз олох гэсэн хийсвэр тэмүүлэл үүсэх, арилжааны телевизүүд болон нэр дэвшигчдийн хооронд мөнгөнд дулдуйдсан зохисгүй холбоо бий болох, хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудын хооронд тэгш бус нөхцөл үүсэх гэх мэт сөрөг үр дагаварууд байдаг. Тэрчлэн одоо мөрдөгдөж байгаа хуулиар нэр дэвшигч үнэмлэхээ авсан, УИХ-ын гишүүнээр сонгогдсон нөхцөлд зохисгүй үйлдлийнхээ төлөө хариуцлага хүлээхгүй байх “хачин” зохицуулалт бий шүү дээ.  

Хөндөж буй сэдэвтэй холбоотой бас нэг чухал зүйл бол үндсэн хуулинд өөрчлөлт оруулах тухай юм. Мөн л УИХ дээр ажлын хэсгийнхэн төслөө өргөн бариад буй уг өөрчлөлт нь хэрхэн оновчтой хийгдсэнээс сонгуулийн хуулийн өөрчлөлт болон бусад амин чухал асуудлууд шийдэгдэх боломж нээгдэнэ.

Тухайлбал дээр дурьдсанчилан сонгуульд намаас нэр дэвшүүлнэ гэсэн зохицуулалтыг авч хаях хэрэгтэй. Монголын ард түмэн бол нам буюу “ашиг хонжооны бүлэглэл” биш шүү дээ!

Тэрчлэн Засгийн газрыг огцруулж, УИХ-ыг тарааж, цоо шинэ цогц өөрчлөлт, өөрөөр хэлбэл хувьсгал хийх тухай саналууд ч гарч ирж байгаа нь тийм ч үндэслэлгүй зүйл биш гэж үзнэ.

Магадгүй 1990 оноос хойш гадаадын захиалга, тулгалтаар бий болгосон манай улс төрийн болон нийгмийн тогтолцоо нь Монгол хөрс сууринд тохирохгүй гэдгээ алхам тутамд харуулсаар, одоо дорвитой зүйлийг тухайлбал “эргэлт, хувьсгал” хийхийг шаардаж байгааг үгүйсгэх хэрэггүй гэж бодно.

                                                                                                                                                       Сэтгүүлч ГонгоржавынТөрмөнх

 

 

 

 

 

 

Лукашенко: Ерөнхийлөгчдийг түлхэн унагаж, хүмүүсийг алж ханахгүй байна уу

НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 70-р чуулганы хүрээнд Тогтвортой хөгжлийн салбар хуралдаан дээр Белоруссын Ерөнхийлөгч Александр Лукашенкогийн хэлсэн үгийг хэсэгчлэн хүргэж байна.

Lukashenko

...Тусгаар тогтносон эдгээр жилд манай улс Мянганы хөгжлийн зорилгоо нэр төртэйгээр биелүүллээ. Манай улсад эхийн эндэгдэл гэж байхгүй, хүүхдийн эндэгдэл дэлхийд хамгийн доогуур. Чухам энэ л ардчилал юм, түүнээс биш манай өрнөдийн багш нарын бидний толгойг угаагаад байдаг тэр зүйл биш. Харамсалтай нь манай гарагийн талаар бүхэлд нь ингэж хэлэх аргагүй...

... ЗХУ бутран унасны дараа хүчний тэнцвэр алдагдсан, одоо хүртэл бид эргэн сэргээж чадахгүй байна. Хүчний тэнцвэр байхгүй болохоор энх тайван ч алга, тогтвортой байдал ч байхгүй. Аливаа системд хэрэв ямар нэг хүч цор ганцаараа бол хяналтгүй хөдөлж, зөвхөн өөрийн хөгжил цэцэглэлтийг бодож асуудлаа бусдыг золиослон шийдэхийг эрмэлздэг. Манлайлан удирдах, үндэсний хувиа хичээх бодлого нь дарамт шахалт, хориг арга хэмжээ, хязгаарлалт, цэргийн үйл ажиллагаанд хүргэдэг. Үүний үр дүнд бид бие биедээ итгэх итгэлээ алдлаа.

Улстөрийн илт бүдүүлэг, худал хуурмаг үйлдэл, хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэргийн жишээ олон.... Сирийн хууль ёсны Ерөнхийлөгч Башар Асад яагаад өрнөдөд таагүй болсныг ойлгохгүй байна. Саяхны баримтуудыг сөхье. Иракт цөмийн зэвсэг байгаа гэж шалтаглан олны мэдэх зарим нэг улс Иракийг ардчилахаар шийдсэн. Гэтэл нөгөө цөмийн зэвсэг нь хаа байна? Иракийн ардчилал ч хаана байна? Яагаад Иракийн Ерөнхийлөгчийг хөнөөсөн бэ? Ер нь одоо энэ улс хаана байна? Иракийн ард түмний ирээдүй яаж эргэх бол? Хүмүүс энэ улсын нутаг дэвсгэр дээр амьдрахад илүү сайхан болсон уу? Үгүй шүү дээ.

Буруутай этгээдүүд болох та нар "Бид алдлаа" гээд болихын оронд улам цаашилсан. Тунисээс эхлээд Ливид дууслаа, нөгөө л найруулгаараа ажилласаар. Ерөнхийлөгч Каддафийг загалмайд хадаж, улс орныг нь устгасан. Ливид одоо амьдрал сайжирсан уу? Үгүй. Тэр бүү хэл одоо нөгөө бүхэл бүтэн Ливи улс хаана байна?

Бурхан минь, хангалттай юм биш үү? Гэтэл үгүй гээд Сири лүү ухасхийлээ. Яах гэж? Яах гэж хүмүүсийг алж хөнөөгөөд байгаа юм бэ? Яаж гэж хууль ёсны Ерөнхийлөгчдийг түлхэн унагааж байдгийм? Тэд яагаад та нарт гай болчихов? Ерөнхийлөгчдийг унагаж, хүмүүсийг алж талсан чинь хангалтгүй юу?

Тэр бүү хэл та нар энэ улсыг нядалгааны газар болгож улмаар манай соёл иргэншлийн анхны ул мөрийг газрын хөрснөөс арчин хаяж байна. Та нар дэлхий нийтэд хандан юу хүсч байгаагаа, юунд тэмүүлж байгаагаа хэлчих дээ. НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн индрээс.

Европ дахь цус асгаруулалт, ах дүүсийн алаан хядааныг хэрэв бид зогсоохгүй бол бүх соёлт ертөнцөд "халуу шатах" болно. Уучлаарай, намайг. Гэхдээ энэ нь даяаршсан зөрчил рүү, бүр дэлхийн шинэ дайнд хөтлөх болно. Тэгэхдээ бүр соёл иргэншилт, дэвшилтэт ертөнцийн төвд шүү. Манай дэлхий, хүн төрөлхтний соёл иргэншил ямар эмзэг гэдгийг бид шинэ мянганд орсны дараа ч үнэхээр ойлгоогүй гэж үү?

...Би энэ бүхнийг ярихдаа дэлхийн хүчирхэг эрх баригчдад нэг юм бодогдуулах гэсэн юм. Өнөөдөр та нарыг зогсоох хүч алга, энэ ойлгомжтой. Гэхдээ эдгээр гэмт хэргийг үйлдсэн төрийн тэргүүнүүд бүгд шүтлэгтэй, зарим нь бүр олны өмнө залбирч мөргөдөг. Бурхан бүгдийг харж байгаа. Бурхан шударга. Хэрэв Бурхан уурлан хилэгнэж, буруутнуудыг шийтгэвэл яахав? Та нарыг болон үйлдсэн хэргээс чинь болж хэлмэгдсэн танай ард түмнүүдийг ч гэсэн. Зогсох хэрэгтэй. Ядуу орнуудын хүмүүст тусал, тэднийг хувцаслаж, эмчилж, тэдэнд боловсрол олгох ёстой. Өлсгөлөн хүмүүсийг хоолло, хүүхдүүдийн амийг авар, тэгвэл та нарыг ивээлдээ авна.

...Зарим орон дэлхийн тавцан дээр бусад улсын онцлог, тодорхой бодит байдлыг авч хэлэлцдэггүй. Хэрэв өөрөөр байсан бол Ирак, Ливи, Сири зэрэг олон оронд хэдэн зуун мянган хүний амь эрсдэхгүй байсан. Тэндхийн дайнаас дайжсан дүрвэгсдийн урсгал ч байхгүй байх байлаа. "Исламын улс" террорист байгууллага ч гарч ирэхгүй байв. Европт алан хядагчид гаарахгүй, Украинд иргэний дайн дэгдэхгүй байсан. Энэ жагсаалт урт үргэлжилнэ. Энэ бүхний талаар өнөөдөр ярих нь чухал, яагаад гэвэл хэрэв бид одоо хөгжлийн тухай яривал тэдгээр улс орны ард түмнүүд биднийг ойлгохгүй. Яагаад гэвэл өнөөдөр дэлхийн сая сая, тэрбум тэрбум хүмүүс хөгжил энэ тэртэй мантай байна. Тэдний хувьд өглөөнөөс үдэш хүртэл амьд байх л чухал...

Орчуулсан М.Цогзолмаа, www.mnews.mn

 

 

 

 

“Айлыг тараая гэвэл хүүхдийг нь эрхлүүл. Төрийг нураая гэвэл түшмэдийг нь самууруул”

Дугаарын сурвалжлага

SANY0419

Өнгөрсөн дөрвөн сарын 16-ны өдөр Ховд хотын иргэд хөдөлмөрчидтэй УИХ-ын гишүүн С.Ганбаатарын хийсэн уулзалтын тухай бодит мэдээллийг хүргэж байна. Энэхүү уулзалтанд манай редакциас бусад Ховд аймгийн хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудаас ганч ч сэтгүүлч очиж мэдээлэл авсангүй. Тийм болохоор өргөн олон нийтэд энэ талаарх мэдээлэл дутагдалтай байгаа гэдгийг бодолцон энэхүү сурвалжлагыг толилуулахаар болсон юм.

Манай орны хүн болгонд сайхан амьдрах боломж бий. Харин цөөхөн

шуналт хүмүүсийн шуналыг гүйцэлдүүлэх баялаг алга” /Махатма Ганди/

Гишүүн С.Ганбаатар энэ өдрийн 10 цагаас ХДТ-т аймгийн боловсролын байгуулалгын багш, ажилтнуудтай, мөн оройн 18 цагаас Ховд их сургуулийн их танхимд иргэд хөдлөмөрчидтэй уулзсан. Иргэд хөдөлмөрчидтэй уулзсан уулзалт тун чиг халуун уур амьсгалтай, өрнүүн болсон бол боловсролын салбарынхан цалин хөлс бага байна, нэмж өгөөч гэхээс өөр орон нутгийн амьдрал тулгамдсан асуудал, улс орны хувь заяатай холбоотой ямар ч яриа өрнүүлсэнгүй нь гайхалтай. Үүнийг ажигласан нэгэн зохиолч “багш нар болоод албан хаагчдын маань оюуны багтаамж мөн чиг уйтхан болсон юм байна даа” хэмээн толгой сэгсэрч байлаа.

Иймээс Иргэд хөдөлмөрчдийн уулзалтын үйл явцыг уншигч олонд толилуулах нь зүйтэй гэж үзсэн бөгөөд уулзлатанд оролцогсдын ярьсан зүйлийг засварлаж, редокторлохгүйгээр байгаагаар нь нийтэлсэн болно.

Гагцхүү уулзалтын зохион байгуулалтаас ажиглагдсан нэг зүйл гэвэл УИХ-ын гишүүн болон аймгийн Засаг дарга нарыг товч мэдээлэл хийсний дараа иргэд асуулт саналаа хэлсэн ба дараа нь аймгийн дарга болон УИХ-ын гишүүн хариулт хэлснээр уулзалтыг хаадаг нь учир дутагдалтай санагдаж байв. Яагаад гэвэл иргэдийн тодруулж мэдэх гэсэн, эрс шүүмжилсэн зарим асуудлуудад хариулт өгөхдөө бүдэгрүүлж булзайруулсан иргэд тодорхой хариулт авч чадахааргүй зүйлүүдийг олонтоо ярьж байсан. Бид уулзалтын явцыг нийтлэхдээ иргэдийн болон албаны хүмүүсийн ярьсан, түүнчлэн тухайн асуудлаар холбогдох мэргэжлийн эх сурвалжаас тодруулсан зүйлсийг таацуулан оноох замаар дөхөмчилөн боловсруулсан болно.

Иргэн Б.Түвшин (Мянгад сум өндөр настан)

Сонгуульд нэр дэвшигчдийг намаас дэвшүүлэх хуультай байгааг иргэний нийгэм гэдэг үгээр солих хэрэгтэй. Намынхан зөвхөн өөрсдийн эрх ашгийг хамгаалдаг. Хуулийг өөрсдийн болон бүлэглэлийн эрх ашигт нийцүүлж гаргадаг нь хэвшил болсон. Үндсэн хуулийг өөрчиллөө гэхэд анх боловсруулж, батлалцаж байсан АИХ-ын депутатуудтай хамтарч ажиллах хэрэгтэй. Оюутолгой, Таван толгойн гэрээний асуудлаар эрх баригчид дандаа ард түмнийг хуурсан буруу шийдвэр гаргаж байна. Ард түмэн үгээ хэлээд байхад тоохгүй байна. Одоо ер нь босох талдаа орсон нь дээр гэж бодож байна. Босоцгооё л доо. Ерөнхийлөгч маань “Арван долоотой охиноо айлд өгчихсөн, одоо өнгөрсөн” гээд сууж байдаг. Ард түмнээ ингэж доромжилж болдог юм уу. Тэр Оюутолгой, Тавантолгойг хаачихаад ард түмэн өөрсдөө тооцоогоо бодьё л доо.

Малчдын нийгмийн асуудал гэдэг юм орхигдсон. Төрөөс нийгмийн даатгалыг нь төлдөг болгомоор байна. Газар нутгийн бүрэн бүтэн байдал алдагдаж дууслаа. Нэг компани нь малчдын нутагт ирж суучихаад малаа аваад зайлчих, зайлахгүй бол тийм тийм ял төлбөрт унана шүү гээд дураараа авирлаж байдаг болсон байна.

Багуудын дарга нар гээд бас нэг намын далбаан дор сонгогдчихсон ажил хийдэггүй боловсрол, мэргэжилгүй, чадваргүй хүмүүс цалин аваад сууж байдаг боллоо. Төрийн тогтолцоо нь ийм байдалтай байхад ажил нь яаж сайн явах вэ. Ард түмний амьдрал яаж өөдтэй болох вэ?

Бэлчээрийн даац муудаж байна гээд байна. Энэ бол байгалийнхаа шалгарлын дагуу муудаад байгаа. Байгальтайгаа зөв харьцахгүй, сүйтгэж доройтуулж байгаагаас болж байгаа шүү дээ.

УИХ-ын гишүүн С.Ганбаатар:

МАНАН-гийнхан Монголыг үнэхээр идэж байна. Тэднээс илүү тэвчээртэй ухаалаг тэмцэж байж бид үр дүнд хүрнэ. Сая Дорноговьд нэг өвгөн манай нутгаас дахиж битгий эрдэнэ олдоосой гэж залбирч байна лээ. Зүрх шимширсэн.

Элбэгдорж Ерөнхийлөгчийн тэр “17-той охиноо өгчихсөн, одоо өнгөрсөн” гэж хэлснийг ярих юм биш. Нутагт нь ирчихээд муу хэлээд яахав. Гэхдээ тэр хүнд авах юм бий бий. Баян-Өлгийд цэргийн анги байгуулсан нь сайн зүйл. Хоршоололд ороогүй учраас ноосны урамшуулал олгохгүй гэж байгаа нь үнэхээр буруу буруу. Тэмцлийг хамаагүй хурц, ширүүн хийж мөргөлдөөнд хүрвэл ашиглах гээд анаад хүлээж байгаа гадаадын хүчин цаана чинь байгаа гэдгийг анхаарах хэрэгтэй.

Иргэн Банзайдорж (Жаргалант сумын иргэн)

Яг энэ танхимд УИХ-ын гишүүн хүн ирээд ард түмэнтэй уулзахдаа Монголын эдийн засагт хямрал, хүндрэл бий болоогүй, хүмүүс популизм хийгээд байна гэж хэлсэн. Энэ бодит байдалтай нийцэх үү? Миний бодоход үгүй л баймаар. Худал хэлдэг, хулгай хийдэг явдал төрийн дээд өндөрлөгт хүртэл бугшчихсан. Түүнийг нь бүх баримтаар нь дэлгээд тавиад байхад улайм цайм би тэгээгүй гээд суугаад байдаг. Гэтэл ядарсан нэг иргэн аргаа барахдаа 10 төгрөг хулгайлсан бол шоронд суудаг. Энэ явдал хэзээ засрах вэ?

Ард түмнийг нам гэдэг “мангас”-аас салгаж Монгол орныг маань аврах ямар боломж байна вэ гэдгийг бодоцгооё.

УИХ-ын гишүүн С.Ганбаатар: Эдийн засгийн хүндрэл бол бодитой байна гэдгийг би эдийн засагчийн хувьд хэлж байна. УИХ-ын гишүүн үүнийг популимз гэж байвал би ойлгохгүй юм байна. Сонгуулийн намын квотыг болиулаачээ гэсэн Баарай гуайн санал маш зөв. Бас таны намаас салья гэдэг ч үнэн үг. Хамтарч зөв шийдлийг олох хэрэгтэй.

Иргэн Идэш: Оюутолгой, Таван толгойгоос манай улсад орж байгаа юм байгаа юм уу, үгүй юм уу гэдгийг тодорхой хэлээд өгмөөр байна. Худлаа улс төржүүлж гацаамааргүй байна. Улс төрчид эв нэгдлээ бодох хэрэгтэй байна.

УИХ-ын гишүүн С.Ганбаатар: Идэш гуай Оюутолгойгоос юу орж байна гэж асуулаа. Роялти гэж зөвхөн 247.0 тэрбум төгрөгийн газрын татвараа л авдаг өөр юу ч авдаггүй. Гэтэл Эрдэнэтийн ГОК 672.0 тэрбумыг зүгээр татвартаа л өгдөг. Харьцуулбал Оюутолгойн роялти 5 хувь, ГОК-ийн роялти 18 хувь. Асар их зөрүүтэй байгаа биз дээ. Та бидний гэр орныг шатаах гээд шүдэнз зурж байгаа улс төрчдийн өмнө дуугүй хүлцэнгүй байна гэдэг бол эсвэл тэнэг хэрэг эсвэл маш өөдгүй, арчаагүй хэрэг. Үндсэн хуулийг өөрчилнө гэдэгт одоохондоо УИХ-ын гишүүдэд тийм ёс суртахууны эрх байхгүй гэж бодож байна.

Иргэн Д.Энхсайхан: Хамгийн гол зүйл сонгууль. Тэгэхээр сонгуулийн хуулийг өөрчлөх асуудлыг УИХ гишүүд тийм сайн төгс хийнэ гэхэд итгэх ямар ч боломжгүй. Тиймээс сонгуулийн хуулийг бүх ард түмнээрээ хэлэлцэж байж өөрчлөж шинэчлэх хэрэгтэй.

Сонгуулийн санал тоолоход хар машин хэрэггүй. Түүнээс салах хэрэгтэй. Тэр бол луйвар хийх гэж бодлогоор оруулж ирсэн зүйл. Америкийн эдийн засгийн алуурчдын гол зэвсэг.

Монголд 3.0 сая хүний хагас нь л санал өгдөг. Сая гаруйхан хүний саналыг яагаад гараараа тоолж чаддаггүй юм. Тийм болтлоо дорд орчоо юу. Бусад өндөр хөгжилтэй орнууд ч хар машинаас татгалзсан шүү дээ.

Арьс ширний үйлдвэр цэвэрлэх байгууламжийн усыг дутуу боловсруулж, элс рүү, газрын хөрс рүү шингээх замаар хийх юм бол Ховдчууд усгүй болох аюул бий. Тиймээс үүний ТЭЗҮ-ийг хянан судлаж үзэх зайлшгүй шаардлагатай. Албан тушаалаа ашиглаж, идэж уусан хүмүүсийн нэрсийн жагсаалтыг гаргамаар байна.

Аюушийн талбайг шинэчлэхээр 2012 онд тендер зарлаж, гэрээ хийгээд мөнгийг нь олгосон гэрээгээрээ бол 2012 ондоо багтаж бүрэн хийгдэж дуусаад ашиглалтанд орох,ёстой. Гэтэл одоо 2015 болоход ажил нь талдаа ч ороогүй. Мөнгийг нь аваад идчихсэн. Дараа жил нь дахиж мөнгө тусгуулсан, одоо энэ онд дахиад төсөвт мөнгө тусгуулсан гээд явж байна. Ийм юм байж болох уу.

Д.Цэвээнравдан (аймгийн Засаг дарга): Ард Аюушийн талбайн ажил сунжирч байгаа улсын төсөвт нэмэлтээр мөнгө нь суусан. Малын ноос ноолуур, арьс шир боловсруулах үйлдвэрийн цэвэрлэх байгууламж байгуулах гэж байгаа. ХАА-н түүхий эдийг дотооддоо боловсруулахын тулд улсын төсвийн 5 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар цэвэрлэх байгууламж байгуулж, түүнийг тойроод ноос угаах, утас ээрэх, даавуу хийх гэх мэт 5-6 үйлдвэр бий болно. Усаа хөрсөнд оруулахгүй дахин боловсруулж байнгын эргэлтэнд байлгах үйлдвэр юм.

Иргэн Ганболд: Би орон нутгийн телевизээр аймгийн Засаг даргыг шүүмжилснийхээ төлөө цагдаад байцаагдаад явж байгаа. Байцаагч намайг хурал дээр хамаагүй юм ярьж болохгүй шүү гэж үг хэлэх эрхийг минь хорьж байгаа. Би амаа скочдих юм уу.

Би үг хэлэх, хэвлэх нийтлэх эрхийнхээ дагуу шүүмжлэлтэй зүйл ярьсан. Юу гэж хэлээд цагдаад байцаагдах болсон гэдгийг маш товч хэлье.

Нэгд: Ховд аймагт захын наймаачдыг өмчтэй болгоно. Аажмаар та нарт эзэмшүүлнэ гэж ойлгуулаад тэднээс 1.0 тэрбум төгрөг хурааж авч, мөн төсвөөс 3.9 тэрбум төгрөг нийт 4.9 тэрбумаар барьсан захын барилга гэгч нь маш чанаргүй, үсрээд л 2.0 Тэрбумаар барих барилгыг яагаад 4.9 тэрбумаар барьдаг юм. Увс Баян-Өлгийд яг ийм адилхан барилгыг 2.0 тэрбумаар барьсан байхад Ховд яагаад 4.9 тэрбумаар барьдаг юм. Барьсан барилга нь яагаад ийм чанаргүй, дээрээс нь бөөн хэрүүл, маргааны улмаас одоо болтол ашиглах боломжгүй байгаа юм

Хоёрт:. Хүүхдийн парк хүртэл явган зам дугуйн зам тавилаа гэсэн чинь, зураг төсөв дээрээ болохоор машин замын хоёр талаар тавих ёстой хийгдсэн байдаг. Гүйцэтгэхдээ ганцхан талаар нь тавиад орхичихсон

Гуравт: Улаан богочийн орчимд орон нутгийн төсвөөс мөн бусад эх үүсвэрээс нийлээд 300.0 сая төгрөг зарцуулж барьсан жишиг хороолол гэгчид ямар ч айл очиж буухгүй гурван жил болж байна. Ард түмний хөрөнгөөр ингэж тоглодогоо боль

Дөрөвт: Өндөр нарийн мэргэжлийн мэргэжилтнүүдийг Ховд аймагт татаж авч ирэхийн тулд орон сууцаар хангана гэж төсөвт мөн 300.0 сая төгрөг батлуулж, тендер зарлуулаад тэр орон сууцанд нь аймгийн дарга Д.Цэвээнравдан яагаад өөрөө ороод суучихдаг юм. Ийм л зүйл ярьсныхаа төлөө гэмт хэрэгтэн болоод явж байна.

Д.Цэвээнравдан (аймгийн Засаг дарга): Аймгийн 4 телевизээр Ганболд, Бямбазориг нарын хийсэн мэдээллийг би гүтгэлэг гэж цагдаад өгсөн юм. Эд нарын гүтгэсэн зүйлүүдийн талаар үнэнийг хэлье. Дугуйн замыг цаашид нөгөө талаар нь дахиж барина. Үнэхээр буруугаа хүлээгээд хэвлэл мэдээллээр худлаа ярьсан гээд хэлчихвэл би өргөдлөө буцааж авна гэж өөрт нь хэлж байгаа.

Битүү захын барилгын хувьд Увс 5400 м2 талбайтай, манайд 8200 м2 талбайтай барилга баригдсан Увс, Баян-Өлгийд улсын төсвөөс 3.0 тэрбум, харин манайд 3.6 тэрбум төгрөг гаргасан. Газрын талаар бол хууль зөрчиж захирамж гаргасан байна гэж байгаа. Захын барилгыг муу барьсан гэдэг нь үнэн. Ганц манай аймаг биш олон газар ийм дутагдал гарч байгаа. Улаан богочид ОНХС-аас 100 сая төгрөг гаргасан. Одоо айлууд очихгүй байгаа ч үнэд орно. Яагаад үнэд орно гэвэл Орос, Хятадыг холбосон зам хажуугаар нь өнгөрнө. Буруу зөрүү байвал би засаж залруулах чадвартай

480 айлын орон сууцыг анх удаа төсвийн хөрөнгө оруулалтаар барьж эхлэж байна. Засгийн газрын тогтоолоор ийм, ийм хүмүүс албаны орон сууцанд сууна гээд тогтоол байдаг. Харин одоо 480 айлын орон сууцанд эмч багш гэх, мэт өндөр нарийн мэргэжлийн хүмүүсийг оруулна.Орон сууцны фондыг ингээд нэмэгдүүлж байгаа. Нарийн мэргэжилтэй хүмүүст орон сууцнуудыг бэлдэж байгаа.

Монгол гутлыг аль алийг нь хүлээж аваагүй. Он дамжсан барилгатай адилхан. Хөөрөг, Тарвас, Домбо эд нар бол үндэсний онцлогтой, бас услалтын системийн зориулалтаар хийгдэж байгаа ажлууд. Хийсэн нь эхнээсээ шүүмжлэл дагуулаад байвал түр байя гэж байгаа.

Холбогдох эх сурвалжийн тодруулга ба байр суурь:

Улаанбогочийн орчимд баригдсан Жишиг хороололд одоо гурав дахь жилийнхээ нүүрийг үзэж байхад ганц хоёроос илүү айл очихгүй байгаа. Учир нь энэ нь олон талаар айл өрх суурьших боломжгүй газар гэдгийг бид өмнө нь судалгаа, баримттайгаагаар нийтлэж байсан. Тэгэхээр энэ яаж шийдэх вэ гэдгийг илэн далангүй ярилцаж шийдэх шаардлага гарч ирэх байх.

Битүү захын асуудлаар баримт нотолгоотой, хангалттай олон нийтлэл мэдээллүүд гарсан болохоор уншигчид мэдэж байгаа байх. Увс баян-Өлгийтэй харьцуулахад асар өндөр үнээр барьсан гэдэг нь мэдээжийн асуудал. Дээр нь хувьцаа эзэмшигчдийн нэг тэрбум өтгрөг байна. Хөрөнгө мөнгө шамшигдуулсан, хариуцлагагүй, гэмт үйлдлийн шинжтэй зүйлүүд болсон нь нотолгоотой зүйл. Монгол гутал, Тарвас хөөрөг гэх мэтийн талаар бас л төсөв санхүүг үрэлгэн зарцуулж, хариуцлагагүй хандсан талаар мониторингийн дүгнэлт бий. Өндөр нарийн мэргэжлийн мэргэжилтнүүдийн орон сууцтай холбоотой маргааны тухайд бас л хууль зөрчигдсөн, гэмт үйлдлийн шинжтэй зүйл гэдгийг баримтаар нотлох боломжтой. Холбогдох албан тушаалтнаас энэ бүхний талаар худал ярилгүй, булзааруулалгүй үнэн шудрагаар хандаж засаж залах нь зүйд нийцнэ гэж үзэж байна.

УИХ-ын гишүүн С.Ганбаатар: Ганболд гуай, Цэвээнравдан гуай хоёр ширээн дээр суугаад ойлголцоорой гэдгийг та хоёрт уриалж байна. Цэвээнравдан дарга хүссэн мэдээллүүдийг нь бүгдийг нь гаргаж өгч үзүүл.

Иргэн Дуламсүрэн /Баатархайрхан баг/: Элбэгдоржийг больё, Сайханбилэгийг больё. Ажилд орох гээд ажил хайхаар дандаа намын гэсэн хүнээ авдаг. Ядуу хүмүүсийг ялгаварлан гадуурхах гэдэг юм энэ цаг үед жинэхэнэ гамшиг болсон байна. Бараа таваар нь хүртэл дандаа хятадаас оруулж ирсэн хуурамч зүйлүүд. Монголын байгалийн баялгийг зөөгөөд дуусгалаа. Тэгээд бидний үр хүүхэд цаашид яаж амьдрах юм бэ? Би гурван хүүхдээ яаж тэжээх юм бэ. Үнэхээр хэцүү байна. Хүмүүс яагаад Цэвээнравдан даргыг шүүмжлээд байгаа юм. Цэвээнравдан дарга чинь их юм хийж байгаа гэж бодож байна.

УИХ-ын гишүүн С.Ганбаатар: Зөв зүйтэй асуудал анхааралдаа авна. Элбэгдорж ерөнхийлөгчийн үйл ажиллагааг маш муу байна гэж хүмүүс хэлж байгаа нь бас нэгийг бодогдуулж байна.

Иргэн Чинбат: Төрийн албаны хүмүүс алдаа гаргачихаад албан тушаалаасаа явдаггүй. Гэмт үйлдлийг нь авилгатай тэмцэх газар өгөхөд шалгасан дүр үзүүлээд энэ хүн зүгээр байна аа хэрэгсэхгүй болгоё, хэрэгсэхгүй болгоё гэдэг. УИХ-ын гишүүд, аймгийн ИТХ-ын төлөөлөгчдийг бүгдийг шууд ард түмнээс нэр дэвшүүлж, ард түмнээс сонгодог болгох хэрэгтэй. Нам хэрэггүй. Намаас сонгохоор л луйварчидыг сонгогдоод байна. Ганбаатар та бол Монголдоо эхний тавд дархан орох эх оронч, дайчин тэмцэгч шүү. Сэтгэлээр унаж болохгүй. Улам ч зоригтой тэмцэх хэрэгтэй тантай хамт бид байна. Тантай ард түмэн чинь хамт байгаа. Бид ялна. Монгол хөгжинө. Мундаг болно шүү. Битгий шантар.

УИХ-ын гишүүн С.Ганбаатар: Оюутолгойн эвлэрлийн гэрээнд гарын үсэг зурлаа гэсэн мэдээлэл аваад би жаахан сэтгэлээр унасныг хүмүүс битгий шантар гэж байна. Зүгээр ээ би шантрахгүй. Улам л тэмцэнэ. Маргааш шууд онгоцоор нисэж очоод Улаанбаатарт хэвлэлийн бага хурал зохион байгуулж үнэн байдлыг хүмүүст ойлгуулахын төлөө ажиллана.

Ариунжаргал /ҮХ-ны дарга/: Ард олон маань их бухимдалтай байна. Яагаад гэвэл төрийн түшээдийн маань ам нь наашаа эргэж худлаа ярьсан ч, сэтгэл нь цаашаагаа харчихсан байгаад л бухимдаад байна.

Авилгатай дайн зарлаад ч, утаатай байлдаан хийгээд ч үр дүн гарахгүй байна. Японы засгийн газрыг ард түмэн нь агаарын бохирдлыг бууруулж чадаагүйн улмаас шүүхэд өгөөд ард түмэн ялсан. Тэгээд одоо хорт хавдараар өвдсөн хүмүүсийг Засгийн газраас эмчигээний төлбөрийг нь дааж, үнэ төлбөргүй эмчилдэг болсон. Манай Засгийн газар тийм хэмжээний ёс суртахуунтай болох цаг хэзээ вэ?

УИХ-ын гишүүн С.Ганбаатар: Ариунжаргал дарга бол намайг Монголын ҮХ-ний ерөнхийлөгчөөр эрчтэй ажиллахад их тус болсон хүн. Манай Үйлдвэрчний холбооны дээд шатанд ч Үйлдвэрчний байгууллагын сайхан статусаар амьдардаг хүмүүс байдаг өчнөөн байр орон сууц, газрыг өөрийн болгож авсан байсныг би буцааж олон түмэнд нь өгсөн.

Иргэн Г.Хүрэлмөнх: Монголын улс төр дампуурчихсан гэдэг нь харагдаж байна. Бид тогтолцоогоо өөрчлөх хэрэгтэй болжээ. Улс төрийн шударга шинэ хүчин гарцаагүй үгүйлэгдэж байна.

Битүү худалдааны захыг барихад худалдаа эрхлэгчдээс нэг тэрбум төгрөг нийлүүлж, захыг тэдний эзэмшилд өгнө. Та нарыг хөрөнгөтэй болгоно гэж анх итгүүлээд мөнгө цуглуулж авсан ч тэр хүмүүсийн мөнгийг үрэн таран хийчихээд урьд нь ярьж байснаасаа буцаж, шал өөр болзол тулгаж байгаа. Үүний цаана газрын асуудлаас өгсүүлээд гэмт хэргийн шинжтэй зүйлүүд байгаа. Үүнээс болоод бид хоорондоо шүүхдэлцээд л байж байдаг. Мянгад сумын нутаг Халзан бүргэтэйд лиценз эзэмшиж байгаа комданий үйл ажиллагаанаас орон нутагт ноцтой гамшиг тарих магадлал ажиглагдаж байгаа. Ийм учраас лицензийг нь цуцлуулах хэрэгтэй байна. Түүний цаана өндөр албан тушаалтан нэр бүхий нөхөд байна гэж ойлгогдсон. Монголын улс төрийн тогтолцоог өөрчилж, зөв зам руу оруулахын тулд яах хэрэгтэй гэж Ганбаатар гишүүн та бодож байна. Ямар хүчнийг дэмжиж гаргаж ирвэл Монгол улс маань дээрээ ч, доороо ч хөл, толойгоо олох бол?

Д.Цэвээнравдан (аймгийн Засаг дарга)

Хүрэлмөнхийн хэлсэн Монголын улс төр дампуурч байна гэдэгтэй санал нэг байна. Үүний нэг нь энэ битүү захын асуудал. Хэсэг хүмүүс зохион байгуулаад төсвөөс барьж өгсөн энэ зүйлийг хүмүүс үнэ төлбөргүй авах ёстой гэсэн. Авилгатай тэмцэх газарт энэ талаар надтай холбогдуулж өгсөн гомдлыг хэрэгсэхгүй болголоо гэж надад утсаар мэдэгдэж байна лээ. Энэ захад та нарыг орохгүй бол. Улаанбаатараас бизнесменүүд ашиглая гэж санал тавьж байгаа.

Холбогдох эх сурвалжийн тодруулга ба байр суурь:

Битүү захын асуудлаар баримт нотолгоотой хангалттай олон нийтлэл мэдээллүүд гарсан болохоор уншигчид мэдэж байгаа байх. Эвийн хүч хоршооны 300 гаруй хүн бол өөрсдийн эрх ашгийн төлөө л хохирлоо барагдуулахын төлөө л тэмцэж байгаа. Авилгатай тэмцэх газар болон бусад холбогдох газрууд асуудлыг шалгаж байгаа. Ямар нэг дүгнэлт, шийдвэр гаргаагүй байгаа.

УИХ-ын гишүүн С.Ганбаатар: Халзан бүргэтэй, мөн битүү зах гэх мэттэй холбоотой буруу, бусармаг зүйлсийн талаар баримттай мэдээлэл байвал өгөөрэй. Хамтарч тэмцэхэд бэлэн байна. .

Улаанбаатарт залуучуудын гурван шинэ бүлэг ажиллаж байгаа. Шудрага ёсны төлөө гэсэн хүмүүс тэдэнтэй нэгдэж болно гэж бодож байна. Махатма Ганди гуай “Манай оронд хүн болгонд сайхан амьдрах боломж байна. Цөөхөн шуналт хүмүүсийн шуналыг гүйцэтгүүлэх баялаг алга гэж хэлсэн байдаг. Одоо манайд энэ үг л орой руу орохоор байдлууд гараад байна.

Эрдэнэбүрэн шураг баг Нямдорж. УИХ-ын гишүүд ард түмнээ төлөөлж чадахгүй, хариуцлага, сахилгагүйн зуданд ороод байна. Улс орныхоо эдийн засгийг хямраах олигархийн бүлэглэл болж ажиллаад байгаа нь тун таагүй. Төрийн хүмүүс өндөр ёс суртахуунтай, хариуцлагатай ярьсан хэлснээ ягштал биелүүлдэг байх ёстой гэтэл тийм байдал алдагдлаа. “Айлыг тараая гэвэл хүүхдийг нь эрхлүүл. Төрийг нураая гэвэл түшмэдийг нь эрхлүүл” гэдэг үгийг бодмоор байна.

УИХ-ын гишүүн С.Ганбаатар: Таны хэлдэг энэ мэргэн үг бол гайхалтай үнэн үг байна. Өнөөдөр үнэхээр Монголын төр эрхлэж тарвалзсан түшмэдүүд, нам, бүлэглэлийн эрх ашигт хуваагдсан албан тушаалтнуудаасаа болоод дампуурахдаа тулсан байгаа. Уул нь 76 гишүүн нэг нэг л асуудал барьж аваад 4 жил үнэн сэтгэлээсээ зүтгэвэл Монгол орон сэгийтлээ босно шүү дээ.

Иргэн (нэрээ хэлээгүй): Их хуралд сонгогдчихлоо гэхээр яаж ч болдог гэж боддог юм шиг байна. Тэр их хуралд чинь сэтгэлтэй малчдыг аваачаад суулгачихад өлхөн хийчихнэ гэдгийг хэлмээр байна. Оюутолгой, Тавантолгойн гэрээ бол бидний хойч үеийн хувь заяаны асуудал. Түүгээр тэгж тоглож болохгүй. Аймагт гэхэд шудрага бус бугшсан зүйлүүд зөндөө л байж байдаг. Үүнийг доороосоо л засаж өөрчлөх хэрэгтэй дээрээсээ засагдана гэж хараад нэмэргүй гэж бодож байна.

  Г.Үнэнтоль

Монгол дахь Америкийн “зөөлөн хүч”

Сүүлийн үед нетээр над руу зохион байгуулалттай дайрах боллоо гэж би хэд хэдэн удаа мэдэгдсэн. Яагаад ? Яагаад гэвэл надад тодорхой мэдээлэл байсан учраас, мөн би мэдээлэл хайж, боловсруулалт хийн шаргуу ажиллаж байсан учраас новшнууд аргаа бараад тэгж байгаа юм. Тэгээд би хариуг нь өгнө гэж амласан. Одоо судалж шинжилж олсон баримт мэдээлэл, мөн аналитик дүгнэлтийнхээ эхний зарим хэсгээс олон түмэндээ толилуулах цаг боллоо гэж үзэж байна. Зөвхөн эхний хэсэг гэдгийг би онцлон дурдаж байна. Би ямар “байлдаж” үзээгүй биш, “бүх сумаараа дуустал галладаг” аймхай шинэ цэрэг байгаа биш…
Тэгээд ч улс төрөөр оролдохын тулд тэрнийхээ мөн чанар, цаад учир шалтгааныг олох хэрэгтэй, үүний тулд сайтар шинжлэн судлах хэрэгтэй, гарцаагүй баримт факт гаргаж нотлох хэрэгтэй гэдэг судлаачийн зарчмыг би яс баримталдаг. Би энийгээ л хийж байна. Энд өгүүлснийг хэн бүхэн өөрөө нетээс шалгаад үзэж боломжтой нэн тодорхой баримт буй. Дээр нь миний аналитик үнэлэлт дүгнэлт хосолсон энэ өгүүллийг толилуулж байна…

“Эртний” хэлхээ холбоо
Манай Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж “Пэйнтэр хууль” зөвлөгөө өгөх компанийн захирал Роберт Пэйнтертэй эртний танил. Бүр оюутан байхын танил ажээ: (http://www.chron.com/news/houston-texas/houston/article/Mongolian-friendship-brings-Houstonian-into-4176689.php
)
Роберт Пейнтэр 2002 оноос “Bellwether Forum” гэдэг улс төрийн зөвлөгөө өгдөг төрийн бус байгууллагыг удирджээ:
(http://www.corporationwiki.com/Texas/Houston/robert-w-painter/32143838.aspx)
Бүр 2003 онд Ц.Элбэгдорж Техаст “Bellwether Forum”-ын урилгаар илтгэл тавьж байжээ. Цахим сүлжээгээр явуулж байсан и-мэйл нь ч энэ байна:
(https://groups.yahoo.com/neo/groups/tsahim_urtuu/conversations/topics/13296
2007 оны 5 сард энэ ТББ-ийн шугaмаар АНУ-ын улс төрч, мужийн төлөөлөгч, “Bellwether Forum”-ын төлөөлөгч Натан Күүпэр зөвлөгөө өгч байжээ:
(http://news.google.com/newspapers?nid=1893&dat=20070520&id=E6UfAAAAIBAJ&sjid=L9YEAAAAIBAJ&pg=2960,2793211)
Энэ Натан Куупер гэгч хуульч мэргэжилтэй, хуурамч компани байгуулж виз гаргадаг хууль бус үйлдлэл нь 2007 оны 8 сард Америкийн шүүхээр тогтоогдож:
(http://www.semissourian.com/story/1245432.html,http://www.kfvs12.com/story/6909517/cape-state-representative-pleads-guilty-to-visa-fraud-charges) 2007 оны 12 сард 15 сар шоронд хоригдох, хууль бусаар олсон 50 мянган доллараар торгуулах шийтгэл хүлээж байжээ:
(http://2001-2009.state.gov/m/ds/rls/97625.htm)
2009 онд Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд “Bellwether Forum” ТББ ажиглагчаар оролцсон. Роберт Пэйнтер 2009 онд Монголд Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн ажиглагчаар оролцох “Беллветер Форум”-ын бүлэг байгуулж байгаа тухай 2009 оны 4-р сард жиргэсэн байна: (https://twitter.com/ robertpainter /status /1584498892)
Р.Пэйнтер нь “Bellwether Mongolia” гэдэг компанитай, тэр нь Монголын уул уурхайн салбарт тэр дундаа үүнд нүүрс олборлолт, дэд бүтцэд хөрөнгө оруулдаг:
(http://www.texascorporates.com/corp/358876.html
)
2012 оны УИХ-ын сонгуулийн дараа Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Тиранозавр батаарын асуудлаар өөрөө анх Р.Пэйнтерт и-мэйлдсэн нь энэ байна:
(http://www.chron.com/news/houston-texas/houston/article/Mongolian-friendship-brings-Houstonian-into-4176689.php)
Роберт Пэйнтэр Техаст байдаг “Energy Group of South Texas” компаний эзэн Larry Ewers-ийн өмгөөлөгч. Ларри Эверс нь бизнесийн түншүүдээ хууран мэхэлж мөнгө зувчуулж байсан ба АНУ-ын ТТГ-ын хамтаар мөнгө угаасан хэрэгт орооцолдож байсан. ТТГ-ын мэдээлэгч (ассет ажилтан) Роберт Пэйнтер түүнийг шүүхэд өмгөөлжээ: (https://www.youtube.com/watch?v=O8hNOCp2Oog)
Энэ Ларри Эверс гэгч ТТГ-ын Санд их хандив өргөж, өөрийн гэмт үйлдлийг хайцаалуулсан ба 2013 оны 11 сарын сонины 5 дугаар хуудсанд гарсан ТТГ-ын санд хамгийн их хандив өргөсөн хүндэт хандивлагчдын тоонд бичигдсэн байна:
(https://drive.google.com/file/d/0B3N6Dr3rifeRN2c5NVNsdUMtMm8/view?pli=1)
Р.Пэйнтер 2011 онд Л.Эверст Монголын нүүрс, болон уул уурхайн салбарт хөрөнгө оруулахыг санал болгосон байна. Улмаар өөрөө Ларри Эверсийг Монголын эрх баригчидтай танилцуулахдаа нэг тэрбум долларын хөрөнгө оруулалт оруулж ирэх чадвартай гэж итгүүлсэн байна. Ларри Эверс мөн ондоо Монголын “Бодь” компанитай гэрээ байгуулжээ: (http://www.bloomberg.com/bw/articles/2013-05-16 /james-passin-the-american-who-bought-mongolia#p2)
Ларри Эверсийн АНУ-ын шүүхэд мэдүүлэг өгч буй бичлэг нь интернэтэд байдаг ба дор нь Монгол, Гана зэрэг улсаар мөнгө угаадаг гэсэн тайлбар бичсэн байна:
(https://www.youtube.com/watch?v=O8hNOCp2Oog
)
Л.Эверс өөрийгөө Монголын байгалийн баялаг, уул уурхайн шинжээч (a natural resources expert based in Corpus Christi, Texas with a focus on Texas oil and gas investments and Mongolian mining projects) гэж өргөмжлөн ба Тавантолгой, нарийн царигийн сэдвээр нийтлэл бичжээ:
http://www.speroforum.com/a/DRYATPBEZC50/75296-Mongolia-approves-standard-rail-gauge-to-match-China#.VNu8OCw-Wew)
Тэрээр Гадаад хэргийн сайд Л.Пүрэвсүрэнтэй Ерөнхийлөгчийн зөвлөх байхад нь Нью-Йоркод уулзаж, энэ тухайгаа “Гадаад Хэргийн сайд болох гэж буйг нь бахархан дэмжиж байна, Л.Пүрэвсүрэн сайд болоод Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, Ерөнхий сайд Н. Алтанхуяг нарын хамтаар Монголд бизнесийн таатай орчин нөхцөл бүрдүүлэхээр ажиллах болно” гэж энд бичсэн байна: (https://plus.google.com/117896547064120520172/posts/UQHmrfYFd34)
Энэ тухай “Голомт” ЦЭХ-ийнхэн эртнээс сонирхож хэлэлцэж байсан ба энэ талаар өрнөсөн фейсбүүкийн яриаг эндээс уншиж болно:
(https://www.facebook.com/deegdalantai)
“Голомт.орг”-оор юу ярьсан бэ ?
Энэ мэдээллийн мөрөөр анх орж энэ ажлын эхлэлийг тавьсан Голомт-ЦЭХ-ний Амарлин, Дэлгэр нартаа талархал илэрхийлж байна. Тэдний жинхэнэ нэрсийг нь нийтэд хэлэх болоогүй. Даанч хэнэггүй монголчууд тухайн үед нь тоогоогүй болохоос. Голомт.ЦЭХ-ийнхөн интернет орчинд үнэхээр гайхалтай ажилладаг сүрхий залуучууд байдаг юм. Одоо жил, жил гаруйн өмнө “голомт.орг” сайтад болон одоо бусад сайтад энэ талаар юу ярьсныг товч хүргэе:
…Тэднийг тагнах гэж Монголын Засгийн газар хэдэн зуун мянган еврогийн тоног төхөөрөмж худалдан авч, тэр илрээд нүдний булай болсон. Тэд “Маш олон сонин сэтгүүлд Р.Пэйнтэрийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн өмгөөлөгч, зөвлөгч нь (юуны?) гэж бичсэн байна. Жишээ нь:http://www.abajournal.com/news/article/successful
 tyrannosaurus suit _by _texas lawyer_earns_him_mongolias_top_civil/)
Р.Пэйнтэр “Монгол улсад хөрөнгө оруулдаг АНУ-ын компаниудад зөвлөдөг”, “Т.Батаар динозаврын яс алдагдахад Ц.Элбэгдорж өөрийн хамтрагч Р.Пэйнтэрээсээ тусламж гуйж, тэрбээр ясыг Монголд эргүүлж авчирсан тул түүнийг “Алтан Гадас” одонгоор шагнажээ. Харин “одонт найз” нь “Эрдэнэс-Оюу толгой” компанид ямар зөвлөгөө өгч байгааг Ерөнхийлөгчөөс л асуух хэрэгтэй юм байна” гэжээ.
Тэд “Ц.Элбэгдоржийг огцруулах нь зүйтэй” гэж үзэж байна. “Ц.Элбэгдорж болон түүний нөхөд бас “Газрын хууль”-ийн цаана байгаа гэж хардаж байна, “TNC” гэгч ТББ-тай хамтарч ажиллаж байгаа. Хууль тогтоож байгаа 76 гишүүн эрх мэдэл нь хязгаартай нэг хүнд “бариулж” байна гэхээр ямар хүмүүсийг сонгосноо ард түмэн харж байгаа… Бүгд хамтарч байгаа байх аа, нийлээд ийм юм хийж байгаа… Жишээ нь С.Баярцогт байна… энэ мөнгийг төсөвт суулгасныг мэдэн будилж гарын үсэг зурж байгаа. Оффшор данс нь илэрчихээд байхад Ц.Элбэгдорж /С.Баярцогтыг/ яах ч үгүй байгаа биз дээ…Тэгэхээр бүгд нэг тал хамтарч хийж байгаа, нэг л өдөр тэсрэнэ дээ…” гэсэн байна.
Одоо хэлэлцэж байгаа хуулиуд болон хуулийн төслүүдийг анхааралдаа авах хэрэгтэй. Ер нь Ц.Элбэгдоржоос ард түмэн нэг удаа асууж, шалгаах цаг болсон. Дандаа импортын хуулиуд, төсөл гэдэг сайхан нэрээр орж ирээд манай улс, ард түмний эрх ашиг тусаагүй хуулиуд батлагдаад байна. (Энэ талаар УИХ-ын гишүүд Ерөнхийлөгчийн тайланг хэлэлцэх явцдаа юм уу, эсвэл хаалттай хуралдаан дээр асуух ёстой байх…)
Хуулиндаа ерөнхийлөгч жил бүр ажлын тайлангаа тавих ёстой, Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч тайлангаа тавьж байсан удаа байна уу? “Шударга” Ерөнхийлөгч хуулиа зөрчөөд байна шүү дээ! Магадгүй ард түмнээс сонгогдоогүй болохоор тайлан тавих шаардлагагүй гэж боддог юм болов уу?
Энэ хэргийг судлаад байхаар “Бодь” группын нэр бас олон таарч байна. Лу.Болд чинь одоо үлдсэн хоёр жилдээ газрыг 100 жилээр эзэмшүүлэх, өмчлүүлэх тухай хуулиа батална гээд байгаа ш дээ… Хамгийн гол нь эдний дараагийн алхмыг ард олноороо ярьж хэлэлцэж, хүн бүр мэдээлэлтэй байх хэрэгтэй байна. (Үнэндээ энэ хуулийг Лу.Болдтой УИХ-ын гишүүн Ц.Оюунгэрэл хамтран санаачилж, УИХ-д оруулсан, тэдний хооронд нэг тойрогт дэвшиж ялснаас өөр холбоо бий юу ? Яагаад АНУ-д төгссөн энэ гишүүн ийм хууль санаачлах болов ? Бас бүх талаар Т.батаарын үйл явцтай нягт холбогдсон хүн шүү дээ)
Р.Пейнтер “Bellwether Mongolia” гэдэг компанитай, тэр нь Монголын уул уурхай үүнд нуурс олборлох, дэд бүтцийн салбарт хөрөнгө оруулдаг гэнэ. Тэгэхээр нэг хөрөнгө оруулагчаас нөгөө хөрөнгө оруулагчийн эсрэг хуулийн зөвлөгөө авах нь ашиг сонирхлын зөрчил биш үү ?
Р.Пэйнтерийн бас нэг үйлчлүүлэгч James Passin бол Монголын уул уурхайг зуучилдаг “Discover Mongolia”-ийн гол хүн, “Б.Клитоны сан”-г санхүүжилдэг. James Passin “Монголыг худалдаж авлаа” гэж “Бизнесвийк” сэтгүүлд ярьсан байна…Өөрийгөө орчин үеийн “Чингис хаан” хэмээн өргөмжилжээ…Тэгвэл ард нь Билл Клинтон байгаа гэж ойлгож болох нь ээ ?
(http://www.bloomberg.com/bw/articles/2013-05-16/james-passin-the-american-who-bought-mongolia
)
Гэтэл тэр Ж.Пассин бас Роберт Фрийдландын найз гэнэ…Фрийдландаас зөндөө юм сурсан гэнэ шүү…(During Passin’s early visits to Mongolia, he befriended Robert Friedland, the founder of Vancouver-based Ivanhoe Mines, now called Turquoise Hill Resources) Р.Пейнтер эргүүлээд “Larry Ewers”-ийг өмгөөлдөг юм байна. CIA-гийн тагнуулчтай хамтарч ажилласан хэрэг дээр нь хүртэл R.Painter гэдэг нь L.Ewers-ийг өмгөөлсөн гэнэ. Энэ видео дээр таны төлөөлөгч Painter гэж байна: 00:42 дээр сайн сонсоорой.
Энэ Р.Пэйнтэр гэдгийн өмнөх ажил олгогч “Fulbright & Jaworski” нь манай уламжлалт бус газрын тосны салбарт, занар, фракинг-д оролцож, зөвлөгөө өгч, хууль боловсруулахад оролцсон юм шиг байна. (http://mongolia.usembassy.gov/ news 052114.html)
Р.Пэйнтэрийн өмнөх ажил олгогч “Fulbright & Jaworski” нь “Norton Rose” гэдэгтэй нийлээд “Norton Rose Fulbright” болсон байна. Энэ компани Монголд олон компанитай эртнээс хамтарч ажилласан юм байна. Жишээ нь: “Петроматад”, “Айвенхоу Майнз”, “Салхитын салхин парк”… Тэгэхээр Р.Пэйнтэр гэнэт л уул уурхай руу “уначихаагүй” юм байна… гэх мэтчилэн бичжээ.
Энд зориуд анхааруулахад энэ 7 дугаар сард, наадмын дараа “Эх орны дайны ялалтын баяр”, “Чөлөөлөх дайны ялалт”-ын баярын дундуур “Анхдугаар ардчилсан сонгуулийн ойн баяр”-ыг олон улсын хэмжээнд тэмдэглэхээр төлөвлөөд байгаа юм. Ийм нэртэй баярыг Польшууд л тэмдэглэсэн.
Энэ хуралд Б.Клинтоныг урьсан байна. Хэрэв бид үнэхээр ашиг хонжоо харвал Б.Клинтоны эхнэр АНУ-ын дараагийн Ерөнхийлөгч болох бол үүнийг чимээгүй өнгөрөөж болох байх. Гэвч бид “дуугүй өнгөрөөх” ёстой юу ? Эрчүүл бид эмэгтэйчүүдийн занг мэдэхгүй л насаа бардаг…
Өнгө оруулагчид
Киргизүүд хоёр удаа “дахин хувьсгал” хийчихсэн. Мэдээж энэ тухай дурдаж байгаа нь “Сентерра гоулд”-ын асуудалтай холбоотойгоор Киргизийн асуудлыг сонирхож байсантай минь холбоотой.
Гүржид М.Саакашвили төрийн эрхийг булаан авсан ч “яаж авсан, яг тэгж алдсан”. Украин бол өнөөдөр бүр баларч байна, найрсаг славянчууд ингэж алалдах юм гэж хэн саналаа. Манайтай зарим талаараа ижил төстэй нь эдгээр улсууд. Харин хойд Африкийн тухайд бол ярих ч юм биш л дээ…
Харин Монголд яасан билээ?
 Монголын “өнгөт хувьсгал” хийх оролдлого тэднийхээс огт өөр байсан юм.
Үнэндээ тэдний тэмцлийн өрнөл ид үед манай ТЕГ-ын дэд дарга “Өнгөт хувьсгал” Монголд халдварлаж байна гэж буурь суурьтай “Стратеги судлал” сэтгүүлд цэцэрхэж байсан ч “өнгө оруулагчид нь” түүнийг шоолж л байсан байх.
 Монголын Иргэний хөдөлгөөнүүдийн тэмцэл гадны нөлөөллөөс ангид байсан бөгөөд илүүтэй үндэсний шинж чанартай байсан гэдгийг үйл явцад ойр байсан хүний хувьд би батлан хэлж чадна. Хэрэв аль нэг улсын дэмжлэгтэй бол илүү их үр дүнд хүрэх байсан байх…
Харин ч гадны нөлөө нь эрх баригч талыг тогтооход илүүтэй үйлчилсэн байх. Энд УИХ-ын гишүүн Г.Уянгын Ч.Сайханбилэгийг томилох хурал дээр хэлсэн үгийг сануулах ёстой. “Санаатай санаатайгүй аль нь болохыг би хэлж мэдэхгүй байна, гэхдээ манай төрийн гурван өндөрлөг, ҮАБЗ-ийн бүх гишүүд АНУ-д төгссөн хүмүүсээс бүрдлээ”.
 Дашрамд дурдахад одоо манай улс төрийн бохир систем, түүний учир нь олдохгүй балиар механизмыг Г.Уянгаас өөр нэвт шувт мэдэх хүн байхгүй гэж би баттай хэлж чадна.
Үүний дараа Монголд “дүр эсгэсэн ардчиллыг” батжуулах суртал нэвтрүүлгийн нүсэр арга хэмжээнүүд төлөвлөгдөж байна. Үүний жишээ нь “Анхны ардчилсан сонгуулийн ой”, мөн АСЕМ-ын зардал ихтэй, манайхыг туйлдуулах чуулга уулзалт зэрэг болно. Яг үнэндээ манайд явагдаж буй шинэтгэлийн хөдөлгөөний гол зорилго нь “национализаци” хийхэд оршиж байв.
Хөрөнгө оруулалт нэмэгдэхийн хэрээр алдагдан буй баялаг хийгээд боломжуудаа харсан хэн ч ийм алхам хийх ёстой.
 Зөвхөн 2012 онд Монголд 62 уурхай ашиглалтад орсон бөгөөд энэ талаар Та нар сонсоо ч үгүй байх. Учир нь манайхан “Оюу толгой”, “Таван толгой”-г л хардаг. Гэтэл тэр 62 уурхай манай эдийн засагт өгөөжөө өгөхгүй байна.
Одоо “Оюу толгой” гацаанд орсон гэдэг ч ажиллаж буй ил уурхайгаас жил бүр экспортлож буй тэр их зэсийн баяжмалын орлого хаашаа орчихоод байгааг нэхэх хүн дэндүү цөөн байна. Харин С.Баярцогт үүнд хариулахдаа: “Манай ашигт малтмалын хуулиар мөнгийг нь манай банкуудаар дамжуулахгүй байхыг зөвшөөрсөн бөгөөд саяхан хийсэн өөрчлөлтийн явцад дахин батласан” гэж бахархалтай хэллээ. Цаад санаа нь хуулинд ингэж туссан учраас Монголчууд яаж ч чадахгүй гэсэн үг, гэтэл эргэлтийн хөрөнгийг хянахгүйгээр, орлого зардлыг нь хянахгүйгээр бид “Оюу толгой” төслөөс сохор зоос ч олж долоож чадахгүй нь ойлгомжтой.
Нэгэнт хөрөнгө оруулалтаар боссон уурхайнуудынхаа экспортыг хянаж мөнгөө олж авч чадахгүй байж цаашдаа ийм хуульчилсан гэрээнүүдийг байгуулаад байх нь “орох тусмаа муу” гэсэн хувилбарт хүргэчихээд байгааг манайхан ойлгохыг хүсэхгүй байна, үнэндээ ойлгуулахыг хүсэхгүй байна.
Тэр ч аргагүй, зөвхөн “Рио тинто”-д үйлчилснээрээ тэдний “хөрөнгө оруулалтаар” амьдардаг сонин хэвлэл, судалгааны агентлагууд, бүлэг нийтлэлч гэж өөрсдийгөө хөөргөгсдийн тавдугаар цуваа, хэд хэдэн барууны соёлтой телевиз дэх жижиг албан тушаалын эрх мэдлээрээ мөнгө хийгч, улстөрчдийн гар хөл бологсдын “пиар” групп гэгчид “өлсөж үхэхийг хүсэхгүй байна”. Тэд пирамид бүтэцтэй, мөнгө цутгахад доош цацрах маягаар хуваарилагддаг системтэй. Гол халхавч нь өөрсдийгөө либерал гэж өргөмжлөх. Дээрээ ихэнх мөнгө нь тунаж үлдээд доошлох тусмаа багасдаг, гэхдээ доодчуул нь дээшлэхийн тулд бүтээлч байх ёстой гайхамшигтай бүтэц бий л дээ.
Хамгийн хөгийн нь хамгийн лаг бичдэг нь “нийтлэлээ” огт бичгийн талын ойлголтгүй хүнд хянуулдагт байгаа юм. Түүнийг нь нийтлэгдсэн даруйд нь доодчуул нь зааврын дагуу ишлэн тараадаг. Харин хамгийн доод эгнээнийхэн курсын сурагчийн л зиндаатай, энэ шатанд мөнгө бол олдохгүй, либерал гэдгээ батлах шаардлагатай. Тэд дээд шатныхныгаа шүтэн бишрэгч болж, сонсогчийн үүрэг гүйцэтгэдэг, заримдаа дайрагч отрядын эгнээнд шилжиж эзэндээ үнэнчээ баталдаг. Хэрэв дотор нь үндэсний ямарваа санаархал гаргавал аль ч шатанд байсан тэр этгээдээс түргэн зайгаа барьдаг ийм гайхалтай бүтэц бий дээ. Хэрэв “барууны” захиалагчид нь гарах гарцгүй болбол тэд ганцхан гарцаар л дайрдаг. Тэр нь Орос, Хятадаар айлгах. Энэ уламжлал нь эргээд улсад их ч гай болсон доо…
Тэд үнэнийг дэлгэсэн тохиолдол бүрт бүлэглэн дайрч, интернетийн орчинд зохион байгуулалттай дарангуйлал тогтоохыг оролдож байгаа юм. Хэрвээ тэд ихээхэн өвчигнөөд байвал Оюутолгойн сүүлийн хоёр жилийн бүх гүйлгээнүүдийн жагсаалтыг би ил гаргах болно, тэгээд хэн нь хэн бэ? гэдэг нь тодорно. Халхавч клубынхээ оффисийн түрээсээс эхлээд нийтлэгдсэн материалын төлбөр хүртэл янз бүрийн санхүүжилтийн хэлбэр тэдэнд бий…
Зөөлөн хүч
Энд АНУ-ыг юм уу, либерализмыг хараагаад байх нь утгагүй болно. АНУ дэлхийн улс орнуудын улстөрчдийг сурган бэлтгэж, улстөрийн үйл ажиллагаанд нь дэмжлэг үзүүлэх замаар төрийн дээд албан томилж, нөлөөллөө тогтоодог нь нууц биш юм. Ардчилсан улс учраас үүнийгээ өөрсдөө ч нуудаггүй бөгөөд “Софт повер” буюу “Зөөлөн хүчний бодлого” гэж нэрлээд ил зарладаг.
Тэр зөөлөн хүчний бодлого гайхалтай хэрэгжиж буй улс бол Монгол Улс мөн. Өнөөдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Колорадогийн Их сургуульд эдийн засгийн чиглэлээр, Харвардын их сургуулийн Жон Кеннедийн Их сургуульд төрийн удирдлагаар мастер хамгаалсан, УИХ-ын дарга З.Энхболд Денверийн Их Сургууль, Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг Жорж Вашингтоны их сургуульд сурсан. Өмнө нь голдуу ЗХУ-д төгссөн тул энэ удаагийнх нь мэдээж мастерийн дамжаа.
Ц.Оюунгэрэл Стэнфордод мастер хамгаалсан ба өөрийн хичээл зүтгэлээр Йелийн тэтгэлэгт хөтөлбөрт хамрагдан суралцаж байсан. ЗГХЭГ-ийн дарга С.Баярцогт Колумбын Их сургуульд нэг жил сурсан ч сүүлийн үед түүнийгээ нуудаг болсон байна. С.Баярцогт нөгөөдүүлээ бодвол муу санаатай, хашир нь дэндсэн залуу л даа, ялангуяа сүүлийн үед хэл аманд их орж байгаа учраас өөрийгөө “неолиберал улстөрч” гэж цоллодог Ц.Элбэгдоржоос ялгаатай нь “бахархалаа нуудаг” болсон байна. Олон нийт анзаардаггүй болохоос нэгэн цаг үед АНУ-д төгссөн хүн бол “хамгийн боловсролтой” хүн гэгдэж байв шүү дээ. Харин сүүлийн үед үй олон Америк “Патрис Лумумб”-чууд бий болсон тул болгоомжилдог болж л дээ.
Нөгөө талд буюу МАН-д С.Баяр Вашигтоны их сургуульд судлаачаар ажиллаж байсан. Тэндээс буцахдаа нэгэн хүнд “За би Оросын талыг баримтлагч байсан бол одоо Америкийн талыг баримтлагч болсон доо” гэж хэлсэнд өнөөх нь “Эхлээд монголын талыг баримтлагч болсон бол дээр байсан юм даа” гэж хэлээд амыг нь тагласан гэдэг. У.Хүрэлсүхийг УИХ-ын гишүүнээс нь татаж “эхнэрийг нь эмчилсэн”, харин өөрийг нь Австралид засварт оруулаад, одоо Шадар сайд болгосон байна. Өөр гурван ч залуу МАН-ыг ялагдсаны дараа АНУ-ын сургуулиудад “бэлтгэгдэж” байгаа.
 Хөтөлбөрт голдуу ялагдан амарч байгаа намынхан хамрагдаж байгааг анзаарч байгаа биз ? Харин сурагчид нь арай ч Саакашвили шиг Оростой дайтаж зүрхлэхгүй байх.
Энэ бол бараг л ёс бөгөөд 1923-1938 онд Сталины нэрэмжит КУТВ-д манайхныг бэлтгэж байсантай адил зүйл юм. КУТВ бол муу сургууль байгаагүй, энд Японы коммунист Сэн Катаяма, Хятадын Дэн Сяопин, Вьетнамын Хо Ши Мин, Туркийн Назим Хикмет, Тайваний Чан Кайшийг залгамжлагч орос эхнэртэй Зянь Зинго сурч байсан. Дорно дахинд коммунизмыг дэлгэрүүлэхийг оролдож байсан тэр цагтай адил дэлхий дахинд Америкийн либерализмыг дэлгэрүүлэх хөтөлбөр АНУ-д бий.
Америкчуудын хувьд МАН, АН хоёр нэг их ялгаа байхгүй, тэр ч байтугай хоёр гол намын дэргэдэх хүрээлэнгүүд нэг зорилготой тул Монголд Бүгд Найрамдахчуудын Олон улсын хүрээлэн ганцаараа ажилладаг. Гэтэл Германчууд болохоор АН-ын дэргэд Конрад Аденаурын санг, МАН-ын дэргэд Эбертийн санг ажиллуулаад байдаг юм. Харин энэ суурин байгууллагууд сүүлийн үед бие даагчидтай тулж ажиллаж эхэлсэн нь тов тодорхой баримт юм.
Чөтгөрийн тойрог
Одоо тойргийг битүүлье.
 Америкийн зөөлөн хүч яалт ч үгүй үйлчилж байна. Энэ хүчний оройд одоохондоо Ц.Элбэгдорж байна. Тэр улс төр-хэвлэлийн өргөн хүрээтэй сүлжээ байгуулаад ажиллуулж байна. Түүнийг төсвийн мөнгөөр угждаг ба пирамид бүтэц нь сүрхий боловсронгуй болсон.
Аль ч нам ялсан тохиолдолд “зөөлөнчүүд” бүх эрхийг гартаа авах юм. Өнгөрсөн жил цорын ганц “Монгол боорцог” Н.Алтанхуягийг түлхэн унагасныхаа дараа үнэмлэхүй эрх мэдэл тэнд төвлөрсөн байна. Энэ утгаараа МАНАН бол яаж ч салгаж болшгүй сиамын ихэр болсон байна. 
Роберт Пейнтер бол энэ хэлхээ холбоонд гол үүрэгтэй оролцож байсан хүн юм. Гайхалтай нь бүр ТТГ-т очиж холбогдсон байна. 2012 оны сонгуулийн дараа “Т.батаарыг” буцаан өгсөн үйл ажиллагаа бол төлөвлөсөн “дэмжих төсөл” байсан байна. Түүнээс АНУ шиг олон хуультай, хүнд сурталтай, ардчилалтай оронд тусгайлсан зорилгогүй бол тэр олон үлэг гүрвэлийн ясыг тийм богино хугацаанд цуглуулаад, савлаад, тамгалаад явуулна гэдэг үнэндээ гайхамшиг юм. Тиймээс Соёлын яамыг байгуулсан, Ц.Оюунгэрэлийг сайдаар тавьсан бол үнэндээ төлөвлөсөн ажиллагаа байжээ.
Н.Алтанхуягийг Ерөнхий сайд байхад Ц.Элбэгдоржтой хамгийн ойр дотно Л.Пүрэвсүрэн Гадаад хэргийн сайд болох гэж байгааг энд биш тэнд мэдэж байсан нь ил болж байна. Лу.Болд “Бодь”-ийн маргаанаас болж Д.Баясгалан, М.Зоригт нартай түнжин хагарсан ба банкаа авч үлдсэн талтай нь Ц.Элбэгдорж ойр үлджээ. Тиймээс Лу.Болдыг шахаж, давхар бүтцийн өөрчлөлт рүү Засгийн газрыг шахахдаа бүхий л гадаад харилцааг өөрийн мэдэлд авах гэж улайрч, зорилгодоо хүрснийг хэн ч мартаагүй байна.
Гэхдээ Ц.Элбэгдоржийн энэ тэнэглэл олон улсын будлиан тарьж, “Голомт” банкны өр ширийн асуудлыг бүр блүүмбүргийн түвшинд сөхөн гаргаж ирэх болов. Үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзэж хэрхэвч болохгүй юм. Эдний хутгасан бантанг тоочоод тоочоод барахгүй…
Энэ зуур санхүү мөнгөний махинациуд, тэрбум долларын хөрөнгө оруулалтын амлалттай луйвар явж байсан нь гэнэтхэн задарсан байна. Тэр нь 17,5 тэрбумын асуудлаас болжээ. Төсвийн байнгын хорооны дарга, УИХ-ын гишүүн Б.Болор зориулалт нь тодорхойгүй багцын задаргааг шаардаж, түүнийг С.Баярцогт явуулснаас санамсаргүй мэт байдлаар хэлхээ холбоо илэрчээ.
С.Баярцогт түүнийг хариуцахгүй, тоглоомын тойргийн гадна байсан гэх дүр эсгэж эхэллээ.
 Хэрэв тийм бол Р.Пэйнтертэй эртний найз учраас Ц.Элбэгдорж, эсбэл С.Баярцогтын өмнө ЗГХЭГ-ийн дарга байсан одоогийн Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг хоёрын аль нэг нь гарцаагүй холбогдоно. С.Баярцогт маш хүнд дарамтан дор удаан тэсэхгүй тоглоомоос маш эрчимтэй сугаран гарч байна. Одоо асуудал Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдад тулж байна. Энэ талаар хэзээ нэгэн цагт бичнэ гэж амлаж байсныг минь санаж байна уу ?
Энэ мөнгө зөвхөн хуулийн зөвлөгөөнд биш, бас олон нийттэй харилцах үйл ажиллагааны зөвлөгөөнд зориулагдсан талаар ярьж байсан. Тэр зөвлөгөө нь гадагшаа ч дотогшоо ч чиглэлтэй байсныг би хувьдаа маш анхааралтай ажиглаж байсан юм.
Засгийн газар бүрдмэгц Ч.Сайханбилэг анхны үгээ хэлэхдээ монголчуудыг тултал нь айлгасан. Тэрээр нэгд, хоёрт, гуравт эдийн засаг гэсэн. Дараа нь ийм найдваргүй хүчинд тулгуурлаж байгаа Засгийн газар гэхэд дэндүү гоомой мэт шийдвэрүүдийг УИХ-д тулгасан нь халамжийг огцом татах төлөвлөгөөнүүд байсан юм. Мэдээж түүнийг нь нэг ч УИХ-ын гишүүн дэмжээгүй.
Тэгмэгц Засгийн газар хариулт нь тодорхой санал асуулга явуулж хүссэн дүнгээ зарласан. Яагаад гэвэл угаасаа УИХ халамжийг хавтгайруулан зогсоохгүй гэсэн шийдвэр гаргачихаад байсан шүү дээ. Энд пиарын хувьд дараалал нь зөв, учир нь халамжийн тэтгэмж хасагдахаас нийгэм айж цочирдсон байсан, тиймээс төслүүдээ явуулахыг дэмжих нь гарцаагүй юм.
Гэхдээ хуулийн хувьд буруу бөгөөд Засгийн газар хэзээ ч ард түмнээс асууж шийдвэр гаргадаг субьект биш, зөвхөн УИХ л Засгийн газарт яаж ажиллахыг заах ёстой, энэ бол төлөөллийн ардчиллын амин сүнс. Чухамдаа Үндсэн хуулийг давсан, зөрчсөн, парламентыг цэрээр нулимсан энэ алхам нь Засгийн газрыг огцруулах хангалттай шалтгаан мөн боловч асуудал Ерөнхийлөгч рүү эргэчихээд байгаа юм. Нөгөө талаас цаг хугацааны хүчин зүйлийг маш сайн тооцсон бөгөөд санал асуулгыг ажил хэрэг болгох тэр хугацаанд УИХ завсарласан байх ба олонх гишүүд тойрогтоо, үйлдсэн нь гадаадад байх ёстой байсан, тэр ч ёсоор болж байна.
Парламент дахь дараалал нь гарын дор байгаа хэзээ мөдгүй унах Засгийн газрыг биш, харин энэ бүхний цаана байгаа нь одоо нэгэнт тодорхой болсон Ерөнхийлөгч рүү чиглэж байгаа юм. Энэ улсад хэн эрх барьж байгаа билээ ?! Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд хоёр. Уг нь бол нөгөө хамгаалаад байдаг Үндсэн хуулиар бол парламент төрийн эрх барих дээд байгууллага биш үү ?!
Энэ зуур санаатай санал асуулгаар шахаж асуудлыг шийдэх гэж Засгийн газар улайрч байна. “Н.Алтанхуягийн Засгийн газар унасан тул бид цаашид ямарваа хориг саадгүй ажиллах болно” гэж зарласан Сэм Уолш ирж байна. Энэ одоо Монголыг удирдаж байгаа юм уу, хаашаа юм ?!
Нэр цохсон “Оюу толгой”, “Таван толгой” зэрэг төслийг “урагшлуулах” санаархал явсаар л байна. “Таван толгой”-д ноцтой саад учирсан нь ард түмэн хийгээд парламентаас хамааралгүй юм, учир нь М.Энхсайхан тактикийн алдаа гаргаж АНУ-ын “Пибоди”-г санаатай санаандгүй алин боловч “мартчихсан” байна. Тиймээс Денверийн нөхөр ажлаа хийлгүй л яахав.
УИХ-ын чуулган завсарлахын өмнө хийсэн “Засгийн газрын санал асуулга” хэмээх пиар ажиллагааны төгсгөл нь УИХ-ын чуулган нээгдэхээс өмнө хэрэгжиж дүнгээ гаргах ёстой. Тэр үед Рио Тинтотой тохирсон тохиролцоогоо Засгийн газар парламентад тулгах ба халхавч нь “ард түмнээс асуусан” гэх тайлбар байх юм.
Энүүхэн завсарлагын хугацаанд парламентаас төрийн бүх эрх мэдлийг булаасан хуйвалдааны асуудал яаж шийдэгдэх нь тодорхойгүй. Одоогоор УИХ-ын даргыг солих асуудлыг оруулах замаар парламентыг самрах төлөвлөгөө л хамгийн бодитой явж байна.
Тиймээс төрийн “гурван өндөрлөг” гурвуулаа найдваргүй байдалд байгаа ба аль нь түрүүлж унах талаар мөрийгөө тавьцгаагаарай !!! Эсвэл УИХ-ын гишүүн Г.Уянгаас асуусан ч болно…
Үнэндээ хөгийн новшнууд улс төрийн бүтцийг, улмаар Монгол Улсыг бүрэн самарчихлаа л даа…
Судлаач Х.Д.Ганхуяг.
2015 оны 03 дугаар сарын 26.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ховдын Толь Шинэ дугаар гарлаа

    Khovdiin-toli

Ирээдүйн Толь шинэ дугаар гарлаа

ireeduin-toli

Бизнес Толь шинэ дугаар

biznes-toli

ТАНЫ СОНОРТ

galdaТүүхэн хүмүүн

Цаг агаарын мэдээ