Download Firefox
Download Firefox

Wednesday, Oct 18th

Last update02:33:29 AM GMT

Profile

Layout

Direction

Menu Style

Cpanel
You are here НҮҮР Дэлхий дахинд

Кавказийн үймээн - III

Дэлхий дахинд

-Улс төрийн тэмдэглэл – гуравдугаар хэсэг -

Osetin 2Сүүлийн үед барууны болон хэт барууны үзэлтнүүд (тэжээвэрүүд) Орос дахь Кавказтай холбоотой зөрчилт асуудлуудыг “Кавказын ард түмний эсрэг Оросын явуулсан геноцид” гэж нэрийдэх нь элбэгшив. Бүүр XIX зууны Оросын хаант Засгийн бодлогыг ч “геноцид” болгож хувиргав бололтой. Оросын бүрэлдэхүүнд байсан, өөр хоорондоо ялгаа зөрөөтэй байдал бүхий үндэстэн ард түмнүүдэд барууны иргэншлийг нэвтрүүлэх, баруунчилах үйл явцын гол зорилго нь энэ мэт ямар ч шаардлагагүй, нотолгоо баталгаагүй цуу мэдээг дэлгэрүүлж, дэлхий нийтэд буруу ойлголт өгөхөд чиглэгдсэн мэт. Нягтлаад үзэх юм бол дурьдсан цаг үед үнэндээ Орос (Зөвлөлт) улстай холбоотойгоор нэг ч ард түмний газар нутаг, үндэстний бүрэн бүтэн байдал алдагдаагүй явж ирсэн бөгөөд, дийлэнх үндэстний хүн амын олонхийг уугуул үндэстэнүүд нь бүрдүүлсэн хэв шинжтэйгээр аж төрж ирсэн. Тухайн цагт барууныхан Индайнчуудын амьдралыг түймэрдэн, шатааж, Тасмануудыг таслан хааж, Негрүүдтэй наймаалцсан бол харин Оросууд маш олон янзын угсаатан, ард түмнүүдийг бичиг үсэгтэй болгож, эрүүл мэндийг нь хамгаалж, тэдгээрт үйлдвэрлэх хүчнийг хөгжүүлсэн бөгөөд тэд чухам Зөвлөлтийн үед л хэн хүнгүй шагшин магтах түвшинд хөгжин цэцэглэж чадсан. Тэгвэл энэ үйл явцыг өнөөдөр барууныхнаас бусад улс үндэстнүүд юу гэж харж байна вэ? Оросын түүхэнд үнэхээр геноцид ажиллагаа явагдаж өнгөрсөн гэж харна гэж үү?

Орчин үеийн хойт Америкийн Индианчууд бараг л гэгээрэл боловсролгүйгээр амьдарч байгаа тухай АНУ-ын болон бусад барууны хэвлэл мэдээллээр мэдээлж байна. Гэсэн ч Индианчуудын дунд бүүр барууны хүмүүст гайхаш төрүүлэм өндөр гэгээрэлд хүрсэн хүмүүс бий. Тэдний нэг нь Индиан омгийнхний их жолоодогч Дакота юм. Эрт үеэс үүнийг нийтэд мэдэгдэхгүй байхыг чухалчилахаас гадна Америк ардчилалд цохилт болохоос болгоомжилон, түүнийг Кагахи үндэстэн хэмээн нэрийдэхийг тулган хүлээлгэсэн байдаг. Түүний хамгийн ойрын нөхөр, хамтран зүтгэгч Леонардо Пелтиера амьдралынхаа сүүлчийн өдрийг хүртэл Америкийн фашизмын эсрэг эсэргүүцэн тэмцсээр дууссан. Канадын сэтгүүлч Арджил Тернер “Их удирдагч”-тай ярилцаж, нийтлэл, мэдээлэл бэлтгэсэн байдаг бөгөөд тэдгээрийн нэгэнд удирдагч Америкийн хэд хэдэн их сургуулиудад нууц нэрээр суралцаж, боловсрол олж авсан тухай нь үгүүлсэн бий. Өдгөө энэ нь хойт Америкийн өргөн уудам эх газрын хаана нь ч ил гаргаж болохгүй, нууц мэдээлэл хэвээр байна.

Тэрээр ардчилсан гэгдэх барууны хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд тухайн үед нь “удирдагч”-тай ярилцсан ярилцлага болоод түүний талаар ямар нэг мэдээллийг хэзээ ч нийтлэж байгаагүй. Гагцхүү хэзээ хойно түүний гар бичмэл болон дуу бичлэгт үлдсэн ярианаас л түүх болгон нийтлэх болсон юм.

Osetin 3- Түүх сонирхдог хүний хувьд ажиглаж байхад орчин цагийн олон улсын харилцаанд урьд өмнө нь огт байгаагүй сонин үзэгдэл гарч байгааг харах боллоо. Жишээ нь барууны хаант засаглалын нөлөөнд ямар нэг хэмжээгээр өртсөн улс үндэстнүүд хэн нэгэн маань хэрвээ дайнд ялж чадахгүй бол гарцаагүй сүйрэн унана гэсэн мөнхийн айдаст дотроосоо автсан хэвээр байна. Энэ зохистой үзэгдэл мөн үү? Яг ийм явдал Индианчуудад тохиолдсон. Хэрвээ АНУ 150 жилийн өмнө Индиан омгийн тэргүүнүүдийн дунд яс хаяж, маргаан үүсгээгүй бол зарим талаар биднийг (Индианчуудыг) худалдан авч чадахгүй байсан бөгөөд ялалт Индианчуудын талд байх байсан. Бас түрүүхэн Ирак, Ливий Югаславд болж өнгөрсөн хэрэг явдал одоо Сирид өрнөж буй үйл явцыг хар л даа. Түүгээр ч зогсохгүй одоо АНУ барууны ертөнцийг өөрийн хараа хяналтанд бүхлээр нь авахын тулд Кавказад хүртэл тулж очиж, тэндэх Оросын нөлөөлөлтэй шөргөөцөлдөх санаа агуулж байх шиг надад санагдаж байна. Үүний гол сэдэл нь Кавказ болон Туркэд мөргөлдөөн үүсгэх явдал. Хэдэн жилийн өмнө би Адыгенээс ирсэн Оросын эрдэмтэнтэй уулзсан юм. Тэр эрдэмтэн бол Индианчуудыг Туркуудтэй угсаа нэгтэй гэсэн үзлийг баримтлагч талын хүн байсан. Энэ тухайгаа илэрхийлсний дараа тэр Адыген дахь Черкесүүдийн амьдрал ямар байгаа талаар ярьсан ба бид хоёрын дунд нэлээн халуун яриа өрнөсөн юм. Тэгээд бодож үзэхэд “агуу Манитууд яагаад тийм байх гэж, бид төрөл угсаа нэгтэй учир бүгд адил эрх чөлөөгөө алдаж, гачигдал, зовлонд нэрвэгдсэн хэрэг үү? Засаглалыг ийм байдлаар явуулахаас өөр аргагүй байсан гэж үү? Тэр газраас цааш хаа хүртэл бидний урьдны /эрт цагийн/ маань газар нутаг оршин байгаа юм бол. АНУ-ын зэвхий дээрэмчид тэндэхийн газар оронд л хорхойсон зүтгэж байгаа байх нь ээ? гэсэн асуудлууд гарч ирж байгаа юм.

Миний ажиглаж байгаагаар ойрхи дорнодод маш сонирхолтой үйл явц өрнөж байна. Сирий дэх мөргөлдөөнд Оросууд хутгалдан орсны дараагаас ээлж ёсоор ИГИЛ-ын (Исламын улс) гэгч гарч ирэв. Оросод тэднийг нэвтрүүлэхийг хориглосон бол харин Турк, Саудын Арави болон зарим нэг улсад тал бүрээр дэмжин өөгшүүлэх боллоо. Туркууд Кавказид дайны түймэр дэгдээхийг оролдож байна.  Карабахын асуудлаар ямар ч нотолгоогүй, огт хэрэггүй зүйлээр оролдон, тэндэхийн нөхцөл байдлыг хурцатгахын төлөө зүтгэж байгаагаас энэ нь илэрхий харагдаж байгаа юм. Тэрбээр анзаарагдаж байгаагаар бол “шинэ Османы эзэнт улс” байгуулах төсөл бий болгохоор зэхсэн ба Орос улс Сирид ажиллагаа явуулж эхэлсний дараагаар ойрхи дорнотыг бүрмөсөн нураах гэсэн мөнөөх санаархалаа тэвчих болсон. Эрдагоны хараа хяналт Кавказ руу чиглэгдэх болов. Исламын байгууллагуудад элдэв төрлийн дэмжлэг үзүүлэх замаар олон үндэстний бүс нутагт бий болж буй мөргөлдөөнийг өдөөн турхирах нь тэдэнд сонирхолтой байх шиг. Тэрбээр Орос улс ч хүлээж авахаас аргагүй гэж тооцоолжээ.Туркийн ерөнхийлөгчийн “түрэмгийллийн төлөвлөгөө”-нд өртсөн онцгой газар нь Адыгенск. Тэрээр “миний Адыген найз Орамзамезийг надад өг” гэж хэлсэн удаа би бөгөөд энэ мэт үзэл хандлагаа тэр “Кавказийн асуудал” гэсэн нэр томъёогоор хучиж байгаа юм.  Дараа нь манай хүмүүстэй уулзахдаа Кавказын ард түмэнд атаархаж байгаагаа чухалзуулан, “Орос Кавказын түүхийн асуудлыг авч үзсэн маань Кавказийн газар нутаг хүн амыг үгүй хийх гэсэн биш, харин манай улс үндэстэний адил зэрэгт авч үзэж, төдий хэмжээнд хүргэх л гэсэн хэрэг, Орос улс урьдын “геноцид ажиллагаа”-ныхаа төлөө гэмших ёстой” гэх мэтийг өгүүлсэн.

Гэтэл .... хэрвээ тийм бол, - одоо цагт чухам хэн маань дэлхий дахинд болж өнгөрсөн үй олон түрэмгий үйлдэл, хомроглон устгах /геноцид/ ажиллагааны түүхийг мартагнуулахыг хичээж байгаа  билээ гэдэг асуудал гарч ирнэ. Хиросима Нагасакагийн цөмийн цохилт геноцид ажиллагаа биш гэж үү? Саяар тоологдох Веатьнамчуудыг химийн зэвсгээр устгасан нь бас геноцид ажиллагаа биш үү болох гэж үү? Баруунд хэдэн арав, зуун саяар тоологдох хүмүүсийг золиослосныг өөрсдөө устсан гэж хэн ч хэлэхгүй биз ээ.

Тэгвэл “Черкесийн асуудал” гэж юу юм бэ? XIX зууны дунд хагаст Черкес омгийнхон тэдний холбоотон байсан Шамиль болон Имамачуудтай нэгдэн, Оросын эсрэг самуун дэгдээсэн. Үүний үр нөлөө нь тэд бараг бүгдээрээ, тэр ч атугай хаант засаглалтайгаа хамт дарагдан, устсан явдлаар дуусав. Энэ мэт янз бүрийн үймээн самууны хөлөөр Черкесүүдийн 96 хувь нь үрэгдэж үгүй болсон байдаг. Черкесүүдийг байгалийн жамаар устсан гэж хэн ч нотлохгүй л дээ. Өөрөөр бол Индианчууд болон Кавказийн ард түмний хувьд аль аль нь адилхан гунигт хувь заяанд дайруулсан улс. Болсон процесс нь ийм бөгөөд бидний хувьд бодит түүхийг гуйвуулан худал ярих ёс суртахуун байхгүй. Шамилийн хөдөлгөөний үндсэн хүч нь хожим Авари болон Чеченчүүд болж хувирсан гэдгийг хэн хүнгүй мэднэ. Дараа нь 1859 оны наймдугаар сард Шамиль олзлогдож, улмаар цээрлүүлэгдсэн ч тэр ард түмнийг мөрдөж мөшгөх явдал болоогүй. Тэд оршин тогтнож байсан бөгөөд үүнийг одоо тайлбарлах шаардлагатай аваас тусгайд нь авч үзэх хэрэгтэй байх ...

Харин АНУ болохоор тэднийг Оросын орон нутгуудаар тархаан шингээсэн гэж үздэг. Тэд уулынхны дунд холилдон орсон нь үнэн л дээ. Гэвч одоо тэднийг угсаатныхаа хувьд хаа нэгтээ оршин тогтнож байгааг тодорхойлох аргагүй болсон. Хэзээ ч томоохон овог угсаатан байгаагүй тэд өнгөрсний туршид зөвхөн “хэсэгхэн үүлний тасархай” мэт, дурсагдах төдийд л үлдэж хоцорчээ. Гэвч үүнийг “хомроглон устгагдсан” гэж үзэж болох уу? гэдгийг уншигч та ч бодож үзэгтүн. Нэг л мэдэхэд цөөрч үгүй болсон Черкесүүдийн тухайд тийм хорон, нууц түүх агуулагдаж байгаа гэж үү...?

Түүхийн баримт сөхвөл: Черкес (язгуур нэр нь адыге)-чүүд Адыговын ард түмний нэгэн хэсэг, одоогийн Оросын газар нутаг болох Карачаев – Черкеси бол тэдний үндсэн газар нутаг. 60.8 мянган хүн амтай бөгөөд тэдний 50.2 мянга нь Карачаев – Черкесийнхэн юм. Өөрөөр бас тэднийг Адыге, Кабардинчууд буюу Адыгейчүүд ч гэдэг байв. Карачаев – Черкесид арван долоон Бүгд найрамдах улс оршин тогтнодог. Бас ойрхи дорнотод тэдний тасархай бий бөгөөд тэд XIX зууны хоёрдугаар хагасд тийш шилжин суурьшжээ. Хожим Адыге болон Абхазуудыг бүхэлд нь “Черкес” гэж нэрийдэх болсон бөгөөд заримдаа өөрөөр, Хойд Кавказынхан ч гэх нь бий. Хойд Кавказын оршин суугчид түүхийн тодорхой цаг үед бүгд Оросод нэгдсэн юм. Түүхийн салбарын мэргэжлийн судлаачдаас гадна бүр мэргэжлийн бус хүмүүс ч Москвагийн (хаант засаг) бодлогын үрээр ганц ч улс үндэстэн устаж, үгүй болоогүй гэж үздэг. Оросын түүхэнд тэнд буй омог угсаатнуудыг толгойлогчгүй, засаглалгүй болгох, цус урсган хядах ажиллагаа ер гарч байгаагүй бөгөөд харин ч улс үндэстнийх нь хувьд дэмжин тэтгэх бодлого явуулж ирсэн.

Тэгвэл “геноцид” гэж юу гэсэн нэр томъёо юм бол? Улс төрийн ухаанд омог угсаатнаар нь болон шашин шүтлэгээр нь хомроглон устгах гэдэг ойлголт байдаг. Оросын Засаглалын түүхэнд Черкесүүдтэй эсвэл өөр ямар нэг омог, угсаатнуудтай харилцахдаа тийм зорилго тавьж байсан явдал огт байхгүй. Гэтэл яагаад барууныхны хэн нь ч бодит баримтуудад анхаарал хандуулахгүй байна вэ? Барууныхны үзэл сурталд үргэлж л ямар нэг “гэм, зэм”-ийн төлөө, үйлдсэн хэргийнхээ төлөө гэмших тухай зохиомол ухагдахуун явсаар байдаг бөгөөд энэ чухам тэдний өөрсдийнх нь үйлдсэн үйлийн үрээс улбаалан тархи мэдрэлд нь хоногшчихсон зүйл бололтой. АНУ болон түүний холбоотнуудын ажиллагаа юунд чиглэгдэж байна гэвэл эхлээд Грузинд явуулж буюу “Геноцид” буюу “Черкесүүд” хэмээн томъёолсон зохиомол үзэл санааны хөдөлгөөн, улмаар “Черкесийн хатуу ширүүн явдал” гэгч зохоимол зүйлээ хүмүүст давтан хоногшуулах замаар өнөөгийн нөхцөл байдлыг Орос улсын эсрэг эргүүлэх л сонирхолтой байгаа. Үнэндээ бол тэд Черкесийн эмгэнэлийн тухай санаа зовж байгаа гэж үү? Энэ бол огтхон ч үнэмшилгүй асуудал юм.Osetin 4XIX зууны дундуур болж өнгөрсөн Кавказийн зөрчилт асуудлын үед, эсвэл түүний дараа тэд ийшээ гар сунгах нь байтугай санаа тавьсан уу гэвэл огт үгүй шүү дээ. Шамилийнхантай, Имамачуудтай тэмцэж асан хэдэн арван жилийн дотоод тэмцэлдээнийг Оросод “Крымын” мөн “дорнод Европын үйл явдал” гэж нэрэлдэг, гэтэл Кавказыг үүнд хамааруулж үзэх нь учир утгагүй зүйл юм. Англи болон Туркууд нутгийн ард түмнийг Оросын эсрэг идэвхтэйгээр өдөөн хатгаж байна. Эхний ээлжинд тэд хойд Кавказын баруун хэсгээр, хаана Черкесүүд амьдарч байсан байна тэр нутгуудын хүн амд нөлөө үзүүлж, өдөөн турхирахыг оролдож байна. 1856 оны 7 сарын дундуур Крымын дайны төгсгөл ойртож байх үеэр уг дайн Британий Засгийн газарт ач холбогдолгүй төгсөхөөр болоод ирмэгц, тэд бэлтгэгдсэн мэргэжлийн цэргийнхнийг Английн цэргийн хөлөг онгоцоор зөөн авч ирж, Кавкази дахь уулынхны хил хамгаалах отрядуудын дунд байршуулан, нутгийнхнийг зэвсэглэж, өдөөн турхирах замаар Оросын эсрэг босгохоор оролдож байсан. Түүнчлэн тэндхийнхнийг Англи, Францын харъяат болохыг ятган уриалж эхэлсэн ба дараа нь энэ ажиллагаагаа Туркийн оршин суугчдын дунд бас явуулж байв. Энэ бол өмнө нь Англи, Франц, Испанчуудын зүгээс Индайнчуудтай харилцахдаа хэрэглэж байсан арга барил нь бөгөөд тэд Индайны омгуудыг зэвсэглэж, нөгөөгийнх нь эсрэг өдөөн турхирах аргаар өөр хооронд нь тэмцэлдүүлэн, хүчийг нь мохоож авсаныхаа дараа хагаралдан тэмцэлдэж буй тэдний газар нутаг дээр дайны гал дэгдээж, хөнгөхөн эзэлж авсан түүхтэй.

XIX зууны туршид Орос болон Османы эзэнт улсууд бүх талаар харилцаатай байсан ба хүчирхэгжиж хаяагаа тэлэх санаа агуулсан үед нь тийнхүү дайны гал ассан байдаг. Эл үед Турк Английн талыг дэмжин Оросын фронтын ар талын нутгууд руу хүч хаях явдлыг даамжруулан өөгшүүлэх сонирхолтой байв. Ийм нөхцөл байдалд Орос улс дайнд ялах магадлал тун бага байсан. Гэсэн ч Орос ялалт байгуулсан бөгөөд ялалтад хүргэсэн давуу чанар нь юу гэвэл тухайн үед Оросын хаант Засаг байлдаж байгаа улсуудын болон дэлхийн улс орнуудын ар тал руу огтхон ч санаархаагүй юм. Түүнчлэн Кавказын дайны хувьд хэзээ ч угсаатны хоорондын шинж чанартай байгаагүй. Үндсэн шалтгаан нь эрх мэдлээ булаалдсан эзэнт улсуудын мөргөлдөөнөөс үүдэлтэй байж, эхлээд Орос болон Османы эзэнт улсын хооронд өрнөсөн ба түүнд Англи, Франц улсууд татагдан орсон юм. Ийм байдлаар салан тусгаарлах хөдөлгөөн, зөрчил мөргөлдөөнүүд эртнээс одоо хүртэл Кавказид өрнөсөөр ирсэн ба өчигдөр ч бас өнөөдөр ч эмх замбараагүй, бутран сарнисан, сүйрэн доройтсон үймээн бужигнаан болсоор байна. Дашрамд хэлэхэд энэ нь эртний Орос дахь хүй олныг хамарсан хөдөлгөөнүүдийн сэдэвт хамааарах ба АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлагийн дэргэдэх Жеймстауны сан болон Европын холбооноос хамтран явуулсан “Черкесүүдийн асуудлаарх олон улсын эрдэм шинжилгээий хурал” дээр энэ үйл явцыг /процесс/ “Черкесийн хомроглон устгах ажиллагаа /геноцид/ “ хэмээн гуйвуулсан нэр томъёонд оноосон хэрэг.

Оросын засгийн газар хязгаар нутгуудад энх тайван тогтоох, суурьшил газрууд болон түүний хүн амын тайван, амгалан байдлыг эрхэмлэх бодлогыг эн тэргүүнд тавьдаг бөгөөд хэзээ ч цус асгаруулахыг урьтал болгодоггүй билээ. Чухам ийм болохоор хязгаар дахь томоохон үндэстэн угсаатнууд Москвагийн Засгийн газрын харъяалалд байх нөхцлийг таатайгаар дуулгавартай хүлээн зөвшөөрдөг. Гагцхүү уулынхны зарим хэсэг нь үүний эсрэг санаа бодолтой байдаг ба Англи болон Туркийн зүгээс тэднийг өдөөн турхирч, хагалан бутаргахыг санаархсаар байна. Тиймээс Оросын Засгийн газар хязгаар нутгийн үндэстэн, оршин суугчид болон Туркийн харилцааны тухайд хүч, анхаарал тавьж, хангалттай хугацаанд дуугүй байсан байр сууриа өөрчлөн, Кавказид бат бэх байдал тогтоохын тулд шаардлагатай арга хэмжээ авах хэрэгтэй болоод байгаа юм. Энэ асуудлыг цэрэг зэвсгийн замаар шийдвэрлэхийг ч үгүйсгэх аргагүй болсон гэж холбогдох газрууд үзэж байгаа.

1860 оны зун нэгэн зориудын /кампант/ ажиллагаа эхэлсэн. Кавказын нурууны Лаба гол, Цагаан гол, Уруп голуудын урсгалын дагуух ой хөвчийг сэтлэж зам тавьсан бөгөөд тэнд шинэ суурьшлын бүсийг бий болгосон. Энэхүү үйл ажиллагааны үеэр ч, түүний дараа ч уулынхны зүгээс эсэргүүцэл үзүүлээгүй юм. Тэд бүгдээрээ л түүнд сэтгэл ханамжтай байсан. Оросын Засгийн газраас уулын оршин суугчдын саналаар нутаг хувиарлан суулгаж байсан бөгөөд хэн нь ч Туркийн харъяалал, захиргаанд орох хүсэлгүйгээр тэндээ аж төрөхийг илүүд үзсээр ирсэн. Индианчууд ч гэсэн тэр үедээ бас хэн нь ч тэнд, энд суурьшина гэж санал тавиагүй байдаг. Гэтэл зориудаар үймээн үүсгэн, амар тайвныг нь алдагдуулах явдал бол уугуул ард түмнийг хайр найргүй устгаж буй энгийн жишээ юм. Үнэхэээр тухайн үед АНУ маш харгис, араатнаас ч долоон дор авирлан Индианчуудын бүгдийнх нь эсрэг хомроглон устгах /геноцид/ ажиллагаа явуулсан. Үр дүнд нь сая, сая уугуул Индианчууд устаж үгүй болсон билээ. “Дээд зэргийн /геноцид/ ажиллагаа” гэж чухам үүнийг л хэлэх байх.

«Абердинский Субботний Пионер» (Aberdeen Saturday Pioneer) сонины 1891 оны дугаарт тус сонины залуу редактор, хожим нь “Страна Оз” хэмээх зохиол бичиж, Америкийн сонгодог зохиолчдын нэг гэгдэх болсон Лаймен Фрэнк Баум гэгч бичихдээ “ ..манай аюулгүй байдлын гол шаардлага бол Индианчуудыг бүгдийг хомроголон устгах явдал. Тэд зууны туршид үржиж олшрох тусам бидний иргэншилд садаа болно. Газар шорооны төрхтэй, мал адгуус мэт энэ зэрлэгүүдийг улам ихээр шахаж цөөрүүлэн, арчиж устгаж дуусгах хэрэгтэй. Энэ бол хожим нь манай чадвар тааруухан командлагчтай цэрэг, иргэнийхнй аюулгүйн баталгаа болно. Өнгөрсөн жилүүдэд улаан арьстнуудын балгийг арилгахын тулд явуулсан өчүүхэн ч гэсэн хүчин зүтгэлийг чамлах аргагүй юм ...” гэсэн байдаг. Оросын уран зохиолын сонгодогуудаас хэзээ ч энэ мэт ямар нэг ард түмнийг устган сүйрүүлэхийг уриалсан зэрлэг балмад үг үгүүлбэрийг олж үзэхгүй. Энэ бол Оросын эсрэг үзэл гэгчийн бодит түүхийг гэрчлэх хангалттай нотолгоо, барууны хэвлэл мэдээллийн мөн чанарыг илчилсэн маш тодорхой баримт болж байна. Дашрамд хэлэхэд өнөөдөр Адыгейний ард түмнийг хамгаалагчын дүрд тоглохоор элсэн суралцаж буй Туркийн элитүүдийн олонх нь XIX дүгээр зуунд хойд Кавказийн байлдааны ажиллагаанд оролцож байсан Оросын армийн офицерүүдийн үр сад гэдгээсээ ичмээр. Түүх үргэлж л ийм шинж төрхтэйгээр давтагддаг ажээ.

Черкесүүдийн хувьд Индианчуудаас ялгаатай нь гэвэл Кавказийн нурууны үй түмэн хавцал, салаа, нугчаанууд дунд оршдог. Тэрээр үйл явцыг гурван хувилбараар авч үзэж болох юм.

Үүнд:

- Оросын харъяаллыг хүлээн авсан явдал: - Энэ тохиолдолд ямар ч тулгалт, залхаан цээрлүүлэлт байгаагүй. Тэд төрөлх газар нутгаа орхисон. Харин түүний үрээр хөрш зэргэлдээх Казахууд тэр нутагт түрэн орж суурьшсан. Гарт нь зэвсэг бариулбал тэд мөнөөх түрэн орж ирэгсэдтэй дайлалдах, эсвэл үхэх гэсэн хоёрхон замаас өөр сонголтгүй байсан бөгөөд Оросын арми үүнд аль нэг талд нь хүч тавихаас зайлхсийсэн юм.

- Хоёр дахь хувилбар бол тэд Туркэд цагаачлах: - Эл асуудлаар Орос улс тэднийг бас л албадаагүй. Зөвхөн саад хийхгүйг эрхэмлэсэн ба харин тухайн үед тэд тэнгисийн чанадаас даллан дуудсан Турк, Английн урхинд өөрсдөө явж орсон. Индианчуудыг аймаглан устгасан шиг тийм харгис явдал энд огтхонч байхгүй байхад ямар “геночид ажиллагаа”-ны тухай яриа гаргаад байгаа нь ойлгомжгүй байгааг уншигчид анзаараа байх. Орос улсын хувьд Черкесийг золиослосон зүйл үнэхээр үгүй бөгөөд харин Англи, Туркууд Кавказад янз бүрийн аргаар нөхцөл байдлыг хурцатган даамжруулж байгаа. Кавказын эзэнт улсын үед Орос улс байдлыг намжмал, тайван болгохын тулд яаралтай арга хэмжээ авч байсан тэр бодлого л одоо дахин үргэлжилж байна. Тухайн үед тэд Балканы хойг болон Армян дахь христос шашинтнуудын газар нутгийг өөрсдийн эзэмшилд оруулах “Турк – Мусульманы төлөвлөгөө” гэгчийг хэрэгжүүлэхээр зүтгсэн ба түүнийг таслан хаахын тулд Оросын цэрэг Казакын суурьшил болон Туркийн түшмэгүүд болох олон зуун суурьшигчдын зүг хөдлөж, оршин суугчдын дунд багагүй арга хэмжээ авсны нэг нь Оросын цэрэгт элсэгчдийг татвараас бүрэн чөлөөдсөн явдал байв. Үүний үр дүнд Оросын арми тэр дариудаа хагас сая Черкесүүдээр хүчээ сэлбэв. Оросын Засгийн газар ийнхүү сонирхолтой тактик хэрэглэснээр Кавказ дахь самууныг үтэр түргэн бөхийлгөн дарж чадсан ба хөрш улсууд болон суурьшигчид нь өөрсдөө халуун цэгээс нутгийнхныг гаргах ажиллагаанд зориулан хөлөг онгоцоо хэрэглүүлэх санал тавив. Оросын хөлөг онгоц хөлөглөн аюулгүй газарт дайжиж буй суурьшигчид Турк болон Английн өдөөн хатгалагад автахаас шулуухан татгалзаж эхэлсэн юм. Туркийн флот тэр хүмүүсийг хүчээр түрж дийлсэнгүй. Үүний үр дүнд Хар тэнгисийн эрэг хавиар Кавказаас дүрвэж очсон олон мянган хүмүүсийн суурьшил үүссэн. Түүнтэй зэрэгцээд газрын дундад тэнгист дүрвэж хүрсэн хэсэг бүлэг ард түмнийг одоо Европчууд ямар гаралтай улс болохыг нь ялгаж чадахгүй гайхацгаадаг ч явдал бий.

Тэгвэл одоо Кавказынхныг тийнхүү дайжуулан аврах боломжгүй бөгөөд тэнд чухам хэчнээн хүмүүс үхэлтэй нүүр тулгарч байгааг ч мэдэх аргагүй. Туркэд яаралтай төвлөрүүлж буй дүрвэгсдийн лагеруудад тийшээ очихыг хүссэн хүмүүсийг хүлээн авах хүчин чадал үгүй болж,  хүмүүсийн зан авирын өөрчлөлт, үхэл хагацал нэлэнхүйд нь нүүрлэх болов. Черкесийн дүрвэгсдийг энэ хэцүү адармаат зам руу түлхэж буй явдалд хэмжээ хязгаар үгүй мэт. Тэгвэл энэ байдалд Орос улс буруутай гэж үү? Дүрвэн цагаачлагчдын урсгал хэзээ саарахыг төсөөлшгүй бөгөөд тэнд тус улсын хүн амтай зэрэгцэн, уулынхны суурьшил бий болж байна. Чухамдаа одоо Адыгейчүүдийг тэнд шилжин суурьшиж байна гэж хэлэхэд ч буруутамгүй болжээ.

Орос дахь Черпесүүдийн төлөөлөл болох Орзамез надад хэлэхдээ: “Чухамдаа одоо Орос улсад суурьшин амьдарч буй Черкесүүд энэхүү аз завшааныхаа үнэ цэнийг мэдэрч байна” гэсэн билээ. Османы үед шилжүүлэн зөөх үеэр Оросын нутаг дэвсгэрт очиж, улмаар Оросын Засгийн газрын харъяалалд орсон Черкесүүдийн хувьд хязгаар нутаг дахь хөгжин цэцэглэсэн хүчирхэг ард түмэн болон аж төрж байна. Тэнд аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуй, худалдааг хөгжүүлэх аятай нөхцлийг бүрдүүлснээс гадна хүүхэд, багачуудыг нь боловсролтой болгоход анхааран, сургууль нээж ажиллуулсан. Тэгвэл Америкийн Индайнчууд одоог хүртэл ийм нөхцлийг мөрөөдсөөр байгаа. Бас Турк, Англи, Америк улсууд Оросыг гутаан доромжлоход хамаг анхаарлаа төвлөрүүлж, Кавказын ард түмний цусыг асгаруулж байхаар, ядарсан ард түмнүүдийн төлөө ийм арга хэмжээ авах хэрэгтэй шүү дээ.

Харин Черкесийн зарим ухаалаг хэсгийн төлөөлөгчид нь өнөөдөр мөнгөн орлоготой болох, түүнчлэн үр хүүхэд хойч үеийнхээ төлөө Кавказ дахь Орос суурингууд руу тэмүүлж байна. Тэд эхний ээлжинд бичиг үсэгт боловсрох хэрэгтэй нь мэдээж бөгөөд үүнийг хүсэж байгаа нөхцөлд тэднийг Орос сургуулиудад оруулан сургаж, боловсруулах, амьдралын нөхцлөөр хангах үүд хаалга нээлттэй юм. Ийм хүмүүсийн нэг болох Мераб Чухуаг тэнд “тэрслүү хэрэгтэн” хэмээн адлах бөгөөд Мераб өөрөө Черкесүүд Грузин луу дайжин суурьшиж байгаатай огтхон ч санал нийлэхгүй байгаагаа илэрхийлж, “энэ бол Америкийн түрэмгийллийн уршигт тоглоом” гэдэг бөгөөд Кавказад “Черкесийн соёлын төв”-ийг нээж, Оросын цэргүүдийг тэндээ урин санал бодлоо солилцдог ажээ. Харин Оросод байгаа Черкесүүд цөмөөрөө л Кавказ дахь уугуул Черкесүүд нь Тбилис руу цутган орж байгааг буруушааж байна. Тэд одоо “Тусгаар Черкес улс” хэмээх байгууллагыг байгуулан тэмцэж байгаа байгаа бөгөөд ийм нөхцөлд Орос улсыг түших нь цорын ганц зөв зам хэмээн үзэж байгаа нийт Черкесийн цөөнх хэсэг билээ. Дашрамд дурьдахад Зөвлөлтийн Засгийн газраас 1917 оны сүүлчээр Черкесүүдийг уугуул нутаг оронд нь суурьшуулах арга хэмжээ авсныг одоогийн Кавказ дахь Адыгечүүд болон Черкесүүд мөн хөрш зэргэлдээх ард түмнүүд юу гэж үзэж байгаа нь бас сонирхолтой билээ.

Бэлтгэсэн Дмитрий СОКОЛОВ

(“Дэлхий ба бид” /Мир и мы/ сайтын мэдээллийг ашиглав )

Орчуулсан Г.ТӨРМӨНХ

Кавказийн самуун

Улс төрийн тэмдэглэл

(Нэгдүгээр хэсэг)

Kavkaz

Зөвлөлтийн үед Кавказийн бүс нутаг СССР-ийн ард түмний амрах, тухлах дуртай газар байлаа. Грузин, Абхаз, Азарбежиан, Армен, Дагестан улсууд  чухам дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирсэн зочдын хөлд дарагддаг байв. Үнэхээр тийм үе байсан.  XX зууны сүүлч, XI зууны эхээр нөхцөл байдал огцом өөрчлөгдөж, энэ нутагт хурцадмал уур амьсгал ноёлох болов. Зөвлөлт холбоот улс задрахад тэнд тусгаар тогтнолын парад гишгэж байлаа. Гэвч тэд Оросын холбооны хүчирхэг бүгд найрамдах улсынхаа хуучин суурь бүтцийг хадгалж үлдсэн. Харин аажимдаа хав ойрынхондоо нөхөрсөг биш хандлага үзүүлэх болов.  Иймэрхүү нөхөрсөг бус, дайсагнасан гэхээр ааш аяг гаргах болсон улсуудын нэг бол,  “пост зөвлөлт”-ийн (хэт тусгаарлах) орон зайг бий болгосон Грузин улс юм.

Михиал Саакашвилийг Засгийн эрхэнд гарснаас хойш энэ байдал мэдэгдэхүйц хүчтэй болж ирсэн. Тэр тэнд юуг ч ярьсан бай, тэр яриа нь “зангиагаа зажилсан мэт битүү хатуу” болж өнгөрөх жишээтэй. Тэгээд Грузин улс Оросоос бүх л талаараа улам улмаар алслан холдож, хөмсгөө атируулан, царайгаа барайлгахын хэрээр Кавказын нуруунаас ирэх аюул занал нэмэгдэх болов. Энэ нь чухам Оросын нөлөөнөөс зайлсхийж, зугатаж байгаа юм шиг харагдахын хэрээр, тэд өөрийн эдийн засаг улс төрийн үйл явцад ОХУ-аас ирэх таагүй нөлөөг өөрсдөө бий болгосон хэрэг.

 Улс төрийн тухайд тэнд үнэхээр хэвийн бус байдал үүссэн. Нэг үгээр хэлбэл тэдний лидерүүд барууныхан руу шарваж, тэднээс дэмжлэг, тусламж хүсэх болсон нь маш тогтворгүй хийгээд тодорхойгүй нөхцөл байдлыг үүсгэв.  “Үнэгүй бяслаг зөвхөн оготнын хавхны хэлэн дээр л байдаг” гэдэг нь хэнд ч ойлгомжтой зүйл атал өдгөө Михиал Саакашвили “хавхны хэлэн дээрх тэр бяслаг” руу харалган оготно мэтээр зүтгэлж буй нь түүний хувьд ихээхэн гунигтай бас сургамжтай хувь заяаг өөрт нь оноож байна. Эх орноосоо зугатан Украйнд суурьшсан, мөн Одесстэй холбогдсон нь хүчтэйгээр барахгүй, тар нярхийсэн  дуу чимээтэй уналт боллоо.      

    Хувьсгалын “сарнай” болж, авилгал хээл хахуульд идэгдсэн цэргүүдийн эзэн гэх Петро Порошенко руу гүйж очиж буй нь түүний нэг шинэ халхавч гэхээс аргагүй. Ингээд түүнийг индэр дээрээс нь хөөж буулган, араас нь шүгэлдэж, ёстой л нөгөө “Хэдийнээ хүлээхэд удаан биш байсан ...” гэдэг дууг дуулж байгаа юм шиг. Саакашвили зугатсан, харин Грузин юу болов? Мэдээж тэнд ямар ч өөрчлөлт гарсангүй. Нэр хүнд нь гээгдэж, харгислал, үзэн ядалт, хорсол хилэнгийн үрийг л тарилаа.  Оросод ичгүүр сонжуургүй хориг тавих мэтээр Грузинийг том харж үзэх НАТО-гийн тоглолт “Брюсселийг ширээтэй нь хөмөрч” болох бөгөөд Орос улс тэр тусам нь “Исламийн улс” хэмээх терорист байгууллагыг олон оронд нэвтрүүлэхийг хориглож, бүх хүчээрээ тэмцсэн билээ.   

Грузиний улс төрийн бодлогын гол асуудал нь, “хэрэвзээ энэ байдал Европын холбоонд ашигтайгаар эргэвэл бид яах вэ?”  гэх мэтээр олон туулай хөөхөд чиглэгдэж байгаа.  Тэд хэрэв НАТО-д элсэнэ гэвэл яах вэ? Оросийн нэгэн лидерийн хэлсэнчилэн ингэсэн тохиолдолд тэдний оршин тогтнол үрэн таран болно гэсэн үг. Грузиний улс төрийн ноёдууд далайн чанадад “эзэнтэй” болсон нь тэдний алдаа гэхээс аргагүй. Өнөөдрийн Оросын зэвсэгт хүчин хийгээд дипломат агентуудын үзэж байгаачилан Аллен Даллесийн хуучин онолоор бол бүүр атомийн бөмбөг турших хүртлээ тэд салан тусгаарлах хэрэгтэй болно.  Харин Грузин Украйныг пост зөвлөлтийн орон зайд нэгдэх асуудлыг тулгах замаар хойт атлантийн эвслийг өргөжүүлэн жолоодно гэж тооцолж байгаа нь юунд хүргэх вэ? Энэ бол шуудхан л улс төрийн мөргөлдөөн эрсдэлд хүргэнэ. Ингэснээр тус бүс нутаг дахь холбооны улсуудын нийгэм, эдийн засгийн асуудлуудын хүрээнд зохицуулж болохгүй маргаан, үл ойлголцол үүсэх нь мэдээж. Хэрвээ Грузин гэнэтхэн НАТО-гийн гишүүнээр элсвэл яах вэ? Ингэвэл  Кавказийн бүс нутаг дахь хүчний харьцаа өөрчлөгдөж, хөрш орнуудын аюулгүй байдалд сүүдрээ тусгах нь тодорхой. Ялангуяа Армен, Азербажейны өмнө хүнд асуудал бий болно. Оросын хувьд тун нөлөө багатай хэдий ч Кавказийн бүс нутагт оршин буй олон сая хүн амын хувьд цус асгаруулах эрсдэл нэмэгдсээр байгаа нь хэр зөв шийдэл вэ? Кавказийн олон сая гэр бүл хүүхдүүд, төрөл төрөгсдийн өмнө аюул нүүрлэж байна. Ийм учраас Грузиний ард түмэн тус улсыг НАТО-д элсэх асуудлаар санал нэгдэхгүй байгаа юм.

2008 оны 8 сард Цхинвалид болсон Орос, Грузиний цэргийн мөргөлдөөний сургамж, одоог хүртэл олонхи грунзичүүдийн зүрх сэтгэлд томоохон сануулга болсоор байна. Хилийн чанад дахь НПО-гийн нэр алдартнуудын хэсэг бусаг төлөөллүүд Грузинийг НАТО-д элсүүлэн, “харж үзэх” явдлыг яаравчлуулах талаар саналаа илэрхийлсээр байна. Гэвч ард түмний олонхийн үзэж байгаагаар энэ нь авилгал, хээл хахууль, үндэсний цөөнхүүдийн алагчлал, ялгаварлан гадуурхалт, эдийн засгийн тэгш бус байдлыг цэцэглүүлж, дотоодын мөргөлдөөнийг урин дуудах нь зайлшгүй юм.

Osetin 1

Чухам тэр үед АНУ, Европийн холбоотнууддаа шахалт үзүүлж, “Хойт Атлантын эвсэл дэх Грузиний асуудал” гэгчийг босгож ирэх бөгөөд үнэндээ бол энэ нутаг дэвсгэрт хөрш зэргэлдээх Ираний эсрэг чиглэгдсэн “багт” дайн дэгдээж, зөвхөн өөрийн эрх ашгийн эсрэг сайтар халхлагдсан ээлжит үйл ажиллагаагаа явуулах боломж бүрдэх юм.  

Бас нэг дурсамжийг сөхөж үзвэл Афганистанд болсон “Аюулгүйн ажиллагаа , тогтвортой байдалд дэмжлэг үзүүлэх” чиглэл, (даалгавар) бүхий цэргийн сургуульд оролцогчдын дүгнэлт хэмээн нэгэн сувгаар мэдээлэхдээ “Грузинчүүд цаг үеийнхээ нөхцөл байдлыг нэвтэрхий мэдэрснээр цэргийн техник бүрэн зэвсэглэлд ач холбогдол өгч, НАТО-гийн улс орнуудтай ойртож нөхөрлөх болов. Саакашвили цэргийн зэвсгийн нөөц агуулахуудыг дүүргэж, бүрэн нөөцтэй байлгахаар шийдвэрлэсэн нь үүнийг харуулж байна. Орос улс үүнээс болгоомжилохдоо 2008 онд өмнөд Осетиний ард түмнийг өмнөө сөрхүүлэхийг чухалчилсан” хэмээжээ.

Тэгвэл огтхонч тийм юм болоогүй гэдгийг хэлэх хэрэгтэй. Тухайн бүс  нутаг  дахь Оросын зэвсэг, техникийн нөөц өнөөдөр ч гэсэн хангалттай түвшинд байна. Абхаз болон Өмнөт Осетин нь Орос улсын стратегийн найдвартай холбоотон гэдэг нь илэрхий хэвээрээ байгаа бөгөөд 2008 онд тухайн бүс дэх анхны бие даасан, хараат бус, бүгд найрамдах улс болсон юм. Тбилис энэ орныг цэрэг дайны туршилтын талбарт тооцогддог нутаг орны жагсаалтаас хассан хийгээд тухайн улсын хараат бус тусгаар орших эрхийг Москва ямар ч татгалзах шалтгаангүйгээр хүлээн зөвшөөрсөн билээ. Харин Европын холбоо болон АНУ дээрхийн жишээгээр дэгс, гажуу мэдээллийг түгээн дэлгэрүүлэхийн төлөө ихэд чармайж байгаа юм. Энэ нь тэдний хувьд Оросын холбоотнуудын тархай бутархай бус нэгдмэл холбоо харилцааг сарниулахын тулд нэр хүндийг нь хазайлгах, гутаах гэсэн нэг оролдлого.  Түүнчлэн энэ нь 2008 онд  Абхаз болон Осетинд Оросын Засаглал бий болсноор тэдгээр улсууд нэг гараа алдсан мэт болсон, томоохон алдаа гаргасан хэмээн ухуулж, тухайн улс оронд буй цөөнхүүдийн дунд барууны либераль (хагалан бутаргах) үзэл санааг шургуулан дэлгэрүүлэх тактик гэдэг нь бүхэнд ойлгомжтой.  Өнөөдөр Абхаз болон өмнөд Осетиний хөгжилд дэм болж буй хамгийн сонирхолтой түнш, тусгаар байдлаа тогтвортой хадгалахад нь үнэнч нөхөр болж буй улс орон бол Орос улс гэдэгтэй маргашгүй.

Орос Абхазын харилцааны үйл явцад байгаа нэг засагдашгүй хохиролтой зүйл бол Абхазын эрх баригчдын дунд хэт үнэдсэрхэг үзэлтнүүдийг үй олноор нь оруулж ирсэн явдал. Одоо Абхазын БНУ-д хүний эрх, эрх чөлөөгөөр гул барин, ард түмэн, ялангуяа өсвөр залуусын сэтгэлгээг автоматаар хэт домогжуулан, хийрхүү үзэл сурталд автуулах үйл явц идэвхтэй явагдаж байна. Тухайлбал хөрш зэргэлдээ Турк улс л гэхэд Абхазид “Залуучуудын хэтийн ирээдүй “ хэмээн гоёчилж нэрлэсэн, үнэндээ бол Абхазуудын дунд Туркын элит (тэргүүлэх) суртлыг нэвтрүүлэхэд чиглэгдсэн арга хэмжээнүүдийг нэг бус удаа зохион байгуулах болов. Туркын их дээд сургуулиуд Абхазын ерөнхий боловсролын сургууль төгсөгчдийг үнэ төлбөргүй эслүүлэн суралцуулах, турк хэл сургах саналыг шургуу тавьж, тийм аянууд өрнүүлж байна.  

 Абхазид Исламийн шашин нэвтрэх болов. Одоо тэдэнд намагт шигдэж буй хөлөө яаж болгоомжтой сугалж авах вэ гэдэг асуудал тулгарч байна. Исламийн суртал энэ улсын бүхий л хот, тосгонуудаар тархаж эхэлжээ.Орон нутаг дахь мусульманчууд Абхазид Исламийн сүм барих төсөл хэлэлцсэн аж. Тэгвэл түүнийг ямар арга замаар барих вэ? Анкара энэ улс оронд шашин нэвтрүүлэх дуршлаа огтхон ч нуухгүй байгаа нь нэгийг хэлээд өгч байгаа хэрэг.  Туркээс тус улсад эдийн засгийн олон янзын төсөл хэрэгжүүлэх явдал бол мэдээж үүний хүрээнд хийгдэж буй ажил бөгөөд Абхазын орон нутгийн захиргааны зарим түшмэлүүд ихэд сонирхон дэмжиж, Туркийн холбоотон болж байгаагаа илэрхийлсэн нь ч бий. Өөрөөр хэлбэл Абхаз дахь улс төрийн нөхцөл байдал хэвийн биш болж ирэв. Хэрвээ үнэхээр ийм нөхцөл байдал ноёлох юм бол хэзээ нэгэн цагт Абхаз зөвлөлтийн үеийнх шиг Грузин ССР-ийн бүрэлдэхүүнд орж, автономит эрхтэй болно гэсэн үг.

Нэгэн мэдээллийн агентлагийн сонордуулсныг иш татвал. Австрийн тэргүүлэх дипломат Себастьян Курц  Европын холбооны гүнзгий мөрөөдлийг тунхаглахдаа “орогдол босуулуудыг Европын холбооны улсуудад хувааж тараан байршуулах явдал бол шийдэврлэх хамгийн чухал асуудал” гэжээ. Түүний санаагаар бол Грузин улс үүнд хамгийн сайн тохирох улс юм байна. Грузиний Генштаб (дарга) В.Чачибая өөрийн батлан хамгаалах яамны сайд Л.Изориягаар дамжуулан НАТО-гийн эвслийн тэнгисийн цэргийн хүчнийг “Поти”-гийн боомтуудад тархаан байршуулах санал уламжилжээ. Нэг үгээр хэлбэл Хар тэнгисийн орчимд НАТО-гийн холбоотнуудын цэргийн эвслийг бий болгоно гэсэн үг.  Цаашилбал “Монтрегийн конвенц”-ийн дагуу Туркид цэргээ нэвтрүүлэхийг хэдэнтээ гуйсан тэр гуйлтыг зөвшөөрөх хэрэг бий болох биз. Изориягийн хамтран зүтгэгч Г.Б. Лешь үүнийг мөн дэмжиж байгаа. Цаад санаа нь юу гэвэл маш энгийн. Одоо Орос улс Хар тэнгисийн орчимыг бүхэлд нь эзэмшиж байгаа. Тэгэхээр үүний эсрэг хүчнийг бий болгож, дараа нь Крым рүү нэвтрэх явдал нэн чухал болж байгаа хэрэг.

Грузинчүүд улс гүрнүүдийн түүхийн сургамж, урьд өмнийн явдлыг огт анхаардаггүй нь тоогүй хэрэг. Сануулбаас: урьд нь Европын холбоо ёстой нөгөө Оросын зүйр үгд гардагчилан “элэг буруу шалтаг” гаргаж “зохиолын баатрууд”-аа бидэнд огтхон ч падгүй хэмээн ичгүүр сонжуургүйгээр хөөж туусан. Гэтэл одоо болохоор МИД-ийн гол улс болох Австри улсын лидер мөнөөх оргодлуудыг эсрэгээр нь бамбай болгоод барьчихсан зогсох.

Бас сануулахад: Потид цэрэг байршуулах НАТО-гийн санал нь энэ оронд үнэхээр аюул түгшүүрийг дуудна хэмээн  Балканы улсууд болон Египед бас Грузин улс ч татгалзаж байсан нь саяхан.  

Энд тодорхой аюул нүүрлэж байгааг дурьдвал. Нэгдүгээрт тэд илүү дөнгүүр чадварлаг тэнгисийн цэргийн баазаа Оросын хилд аль болох ойртуулж байршуулна. Бид хариуд нь Сербед “оперативийн бааз”-аа байршуулах боломжтой л доо.  Сербийн ерөнхийлөгч Николай ч үүнийг талархалтайгаар хүлээн авна. Гэвч нэг гол асуудал нь энд өөр аюул бий.

Хоёрдугаарт Европд цагаачны дүрээр нууцаар орогнож буй дундажаар 1000 илүү терористууд бий. Тэд цаг ирэх бүр улам олширно. Өнөө гэхэд бүхий л хориотой бүлэглэлүүдийн төлөөллүүд Сирид нэвтэрч, Оросод заналхийлж байгааг бид мэдэж байгаа. Тэднийг Грузиний нутаг дэвсгэр даяар тархаан байрлуулахыг зөвшөөрөх юм бол чадмаг, түрэмгий хэсгүүд нь баруун Грузиний засаг захиргааг цэргийн бүлэглэлийн түшиц газар болгон хувиргаж, өмнөд Осетин, Абхазийн эсрэг өдөөн хатгалага зохион байгуулж эхлэнэ.  Хэдхэн хоногийн өмнө НАТО-гийн цэргийн хорооны дарга, генерал Петр Павел хэлэхдээ “ОХУ Бүгд найрамдах улсуудаа эргүүлэн татахад урин дуудаж байна. Грузин улс 2008 онд алдсан газар нутагтаа эргүүлэн хяналтаа тогтоохыг маш ихээр хүсэж, ийм ажиллагаа явуулахыг дэлхий дахинд тулгаж байна” гэсэн байна.

Osetin 2Дараагийн нэг ээдрээтэй зураг гэвэл: Орос улсын хилийн дагууд дахин нэг “хүчдэл”-ийн голомт”-ийг бий болгох тухайд санал нэгтгэсэн байна. “Сулбагар оюун санаатай нутгийн үндэстнүүдийг тэмцэлд өргөөд ч ач холбогдолгүй байдгийг амьдрал нотолсон юм” хэмээн Михиал Лерментов нэгэнтээ “Шулмасууд” зохиолдоо бичсэн байдаг. 

“Дайн удаан үргэлжлээгүй”, хулчгар Грузинууд дайжин, зугатаж одсон” Харин дараа нь үүний төлөө баярлан дэвхцэх хэн нэгэн гарч ирэх нь лав. Үүнд бүх талаараа хамгийн сайн тохирч байгаа этгээд гэвэл бармалейчууд буюу тэдний лидер Абу - Бакр аль – Багдад. Тэд л нөөц хүчээ ийшээ илгээх болно.  Тэнгисийн цэргийнхний дэмжлэгтэйгээр цэргүүд болон нутгийн иргэд нэн аюултай бодлогод татагдан орж, түүний золиос болоход ойрхон байна.  Шинэ Цхинвал Грузиний “Град”-ийн цохилтон доор нуран унахад ойртоод байна гэвэл бид гайхах хэрэггүй болж байна.  Түүний хойноос нутгийнхнийг биш зөвхөн гаднын цэргүүдийг ирүүлэхээр хэдийн бэлдчихсэн байх. Манай дэлхийн хамгийн чадварлаг гэсэн цэргийн хүчнийхнээс илгээх нь магад. 

Кавказийн бүс нутаг нийтдээ ийм асуудалтай  биш л дээ. Гэхдээ Грузиний тухайд гэвэл зөвхөн мөрдлөгө мөшгөлтөнд орсон хүмүүс гэлтгүй өндөр түвшний дипломатууд ч ийм бодол эрмэлзэлэлтэй байгаа нь ажиглагдаж байна. Тэд өөрийн чадлаар хөдөлмөрлөж, тэмцэж биш харин далайн чанад дахь эздийнхээ зааврыг биелүүлэгч болохыг илүүд үзэж байгаа нь Оросын өмнөд хилийн дэргэд аюулын голомтыг үүсгэж байгаа юм.

(Үргэлжлэл бий)

Дмитрий СОКОЛОВ

Орчуулсан Г.Төрмөнх 

“Исламийн улс” - дайн ба үхэл

Дэлхий нийтийн өнөөдрийн түгшүүр

Энэ үгүүллийг бичихээр үзгээ авч байх тэр мөчид би 2016 он гармагц тохиолдсон нэгэн үйл явдлын тухай тун ч таагүй мэдээтэй тулгарав. Энэ мэдээг би мэдээллийн гадаад сувгаас олж мэдсэн бөгөөд Сирийн Ракка хот дахь Исламын улсынхны бүлэглэлийн цэрэг хорин настай залуу хүү Исламын улсыг орхи хэмээн хүүдээ /өөрт нь/ ятгасных нь төлөө төрсөн эхийгээ олны нүдэн дээр цаазалсан тухай аймшигт мэдээ юм.

Сирийн хүний эрхийн зөвлөл үүнийг мэдсэн даруйдаа тийнхүү олон нийтэд мэдээлсэн байна. Тэдний мэдээлж байгаагаар цаазлуулсан эх 40 гаруй насны эмэгтэй байсан бөгөөд төрсөн хүү нь түүний гарыг нь ард нугалан хүлж, зуу гаруй хамсаатныхаа хамт гудамжаар авч явсаар хотын шуудангийн тасгийн байшингийн дэргэд өнөөх харгис үйлдлээ гүйцэлдүүлжээ. Тэр эмэгтэй /эх хүн/ Исламын улсын нийслэл хэмээн тунхагласан хотоос дутаан ирж, улмаар хорин настай хүүгээ тэдний эгнээнээс мултлан авахыг оролдсоныхоо төлөө ийнхүү амь алдсан аж. Орчин үеийн тероризм ийнхүү шашны цээр хоригийн хил хязгаарыг ч, хүний амьдралын халдашгүй үнэ цэнэт зүйлс тухайлбал гэр бүлийн нандин эрхэм зүйлсийг мэдрэхээ больсон аж. Үүний тод илрэл нь хөөрхий эхийн үхэл юм. Бүхий л сүсэгтнүүдийн хувьд энэ бол нэн аймшигтай огтхон ч уучилж боломгүй нүгэл хилэнц билээ. Түүхэнд гарч байгаагүй хамгийн гашуун /гаж/ терорист үйл явдал ингэж XX зууны сүүлч XXI зууны эхэн үед илрэн гарч ирэв. Энэ цаг үед тэдний боловсруулан хэрэгжүүлж байгаа тероризмын орчин үеийн стратеги гэгчийг цаг үеэсээ холдуулан зайлуулж хаяхгүй бол үнэнхүү болохгүй болжээ. Өдгөө тероризмын харгис, хайр найргүй, цуст ажиллагаанууд онцгой хурцадмал шинжтэй болж ирж байна. Орчин үед манай дэлхийд бий болсон аймшиг, үзэн ядалт, цочирдлуудын сүүдэр дэндүү тодхон хэвээрээ. Өнөөдөр ч ийм явдлууд өрнөж байна.. Хүн төрөлхтөн сэтгэл зүйн ийм цочирдлоос маш олон жилийн турш гарч чадахгүй байх. Энэ бол аль нэг улс орны хувьд эдийн засгаар сүйрч мөхсөнтэй ялгаагүй үлэмж том гарз хохирол. Хамгийн аймшигтай нь энэ цочирдлын улмаас хүмүүс өөрийгөө болон бусдыг өмгөөлөх хамгаалах мэдрэмж, дархлаагаа алдаж гээх аюулд өртөж буй явдал.

2011 оны есөн сард дэлхийн түүхэнд маш том алан хядах ажиллагаа болсныг санацгааж байгаа. Агаарын дөрөвдүгээр сувгийг барьцаалсан, нисэх хүчний хоёр онгоц бүхий “Аль-Кайда”-гийн арван есөн терорист дэлхийн худалдааны төвийн ойролцоох цамхаг болон Пентагон дахь бас нэг барилгыг мөргөж сүйтгэхийн зэрэгцээ Пенсильван муж дахь агаарын дөрөвдүгээр сувгийн удирдлагыг ниргэж орхисон. Үүний золиосонд 2977 хүн газар дээрээ үнсэн товрого болж 1100 хүний хувьд ялгаж танихын аргагүй болжээ. 2002 оны 12 сарын 12-нд Балид болсон терорист ажиллагаа бол Индонезийн түүхэнд болсон хамгийн том алан хядлага байсан бөгөөд 202 хүнийг амьдралаас авч одсоны 164 нь гадаадын иргэд байсан байна. “Жема Исламия” хэмээх хэт туйлширагч байгууллага тэнд болсон гурван дэлбэрэлтийн ард байгаа гэдгээ мэдэгдсэн. Тэгвэл 2002 оны арван сарын 23-26-ны өдрүүдэд Дубровскд болсон алан хядах ажиллагааг авч үзье. /ДК ОАО/ компаний “Московский подшипник” байшинд 916 хүнийг “Норт Ост” хөгжимт жүжиг /мюзикл/ үзэж байх үед хэсэг терористууд барьцаалж, дэлбэлэн сүйтгэсэн ба тэндээс 130 хүн л золионд өртөлгүй амьд гарч чадсан байна. Энэ явдлын хариуцлагыг Шамиль Басаев гэгч өөртэй хүлээхээ мэдэгдсэн байдаг. 2004 оны 2 сарын 6-нд Москвагийн метронд болсон дэлбэрэлтийн улмаас 41 хүн хорвоог орхин одсон. 2010 онд Москвад болсон газар доорх дэлбэрэлтэнд мөн төдий тооны хүн өртөж амь сүйдсэн. Эхний алан хядах ажиллагааны хувьд хариуцагч олдолгүй үлдсэн бол хоёр дахь ажиллагааг Доку Умаров гэгч “дайчин” үйлдсэн болох нь мэдэгдсэн. 2004 оны хавар гурван сард болсон Мадридын парламентийг сонгох ээлжит сонгуулийн үеэр бас нэг дуулиант алан хядлага явагдсан. Тог, цахилгаанаас үүдсэн гэх тэрхүү дөрвөн удаагийн дэлбэрэлтэнд өртсөн 191 хүн амь үрэгдэж, 2050 хүн хүндээр шархадсан байдаг. 2004 оны 7 сард Иракид болсон цуврал алан хядлага. Тус орны таван хотын цагдаагийн хэсэгт үзүүлэх зорилготойгоор энэ ажиллагааг үйлдсэн байдаг ба түүний улмаас 70 хүн амь үрэгдэж, хэдэн арван хүн хүнд шархадсан байна. 2004 оны есөн сард Бесланд болсон алан хядлага бол түүхэн дэх хамгийн хатуу харгис терорист ажилагаануудын нэг юм. Тэнд ихэвчлэн хүүхдүүдээс бүрдсэн 1100 хүнийг хоёр хоног илүү хугацаанд барьцаанд байлгасан бөгөөд 334 хүн амь насаа алдасны 186 нь хүүхдүүд байсан байна. Амьд гарагсад нэгдэж тероистуудыг насан туршид нь хорих ялаар шийтгүүлсэн юм.

2005 оны долоон сарын долооноос 21-нд Лондонд болсон дэлбэрэлтүүд эхний дөрвөн дэлбэрэлт нь Лондонгийн метронд болж 52 хүний амийг аван одож, 700 орчим хүн шархадсан. Харин хоёр дахь удаагийн ажиллагаанд нь азаар хүний амь сүйдсэнгүй. Тикритийн Сабайкар дахь цэргийн баазад ВВС-гийн 1700 сонсогч курсантийг хуугаар нь хүйс тэмтэрсэн алан хядах ажиллагаа 2014 оны 7 сарын 16-нд болсон. Үүнийг Исламын улс ИГИЛ-ийн бүлэглэл үйлдсэн болохоо мэдэгдсэн. Мөн тухайн жилийнхээ зун нь Исламын улсын цэргүүд нийтийн унаагаар явж байсан хүмүүсийг түрэмгийлэн довтлож, 300 гаруй эмэгтэйчүүдийг боол болгон, 500 эрэгтэйг цаазлан хороосон. Тэдэнд олзлогдон боолчлогдсон эмэгтэйчүүд чухам амьдаараа оршуулагдсан гэдэг нь илэрхий.

Тэрчлэн Америкийн цэргүүд Сирий дэх курдуудын Кобани хотыг авахын төлөө тэмцэж буй Исламын улсын цэргийн байрлалыг онилох зорилгоор довтолгоон хийсэн. Энэ довтолгоон үр ашиггүй болж олон зуун энгийн оршин суугчид агаарын цохилтын золиос болсон гэдгийг гадаадын хэвлэлүүд мэдээлсэн. Ямар ч урьдчилсан тагнан турших ажиллагаа явуулалгүйгээр ийм холион бантан шиг юм хийсэн нь байгаа онохгүй байх гол шалтгаан болжээ. Хамгийн гол нь энэ агаарын цохилт зөвшөөрөгдөөгүй дураараа хийсэн зүйл байсан агаад бөмбөгдөлтийг үзэж харсан олон нийтийг тайвшруулахын тулд Исламын дайчидтай тэмцэх давалгаан өрнүүлэх гэгчээр халхавчилав. Хэвлэлийн агентлагуудын /СМИ/ мэдээлснээр үүнээс хэдэн сарын дараа хотыг хамгаалах армийг илгээн хэт туйлшрагчдын довтолгооныг зогсоож, Кобаний дүүргийг түрэмгийлэгчдээс чөлөөлөх ажиллагааг гудамжнаас гудамжинд аажмаар гүйцэлдүүлсэн ба үүнд 370 гаруй хэт туйлшрагчид амь үрэгдэж, 300 гаруй курдууд тархан алга болжээ. РТ телесувгаар мэдээлснээр Сирийн Ерөнхийлөгч Башар Асад тэр нутаг дэвсгэрийг цөлмөсөн аймшигт араатан мэт дайны гэрч болж буй юм.

Тэр үед АНУ-ын ерөнхийлөгч Барак Обама байнга хяналтандаа барьж байх нөхцөлгүй ойрхи дорнотод цэрэг оруулах, Сирийн ерөнхийлөгч Башар Асад болон түүний талыг баримтлагчдын байр суурийг аажмаар устган цэвэрлэх тухайгаа теле эфирээр тунхаглан мэдэгдсэн. Энэ бол Цагаан ордны улс төр, худалдааны ашиг олох зорилгоор явуулж буй “башир” бодлого гэдгийг тэдний далайн чанад дахь бодлого, ажиллагаа нь бэлхнээ гэрчилж байна. Гол нь ойрхи дорнотын бүс нутгийг эрхшээл доороо байлгаж, нефтийн бүтээгдэхүүнийн үнэ ханшийг зоргоороо барьж байх явдал. Энэ бүхэн бол ойрхи бүс нутгуудын мөнгийг өөр лүүгээ урсгах сав, хэтэвч байх гэсэн “Америкийн ардчилал” гэгчийн арга заль. Ойрын үед энэ нь өөрийн Ерөнхийлөгчийг суулаасаа буухаас урьтаж нефт экспортлогч орнуудын бүтээгдэхүүний үнийг доод түвшинд хүргэж, өөрт ашигтайгаар үнэгүйдүүлэн барих, бас давхар Оросын эдийн засагт хөндлөнгийн цохилт өгөх гэсэн санаархал юм.

Дараа нь 2015 оны 10 сарын 31-ны өдөр шиг санаж байна Арабийн хойгийн нутаг дээрх агаарын хилийн тойрогт нэг бус удаа алан хядах ажиллагаа явагдсан. Тэрээр Исламын улсын онгоц хөлөглөсөн нисэгч оросын иргэнтэй холбоо тогтоож, Египтээс Санктпетербург руу нисэж байсан нь маш тодорхой болсон. Энэ бол зөвхөн ойрхи дорнодоор зогсохгүй евроазийн эх газар луу чиглэсэн нэн онцгой аюул занал гэдгийг анхаарах хэрэгтэй. Харин оросын агаарын цэргийн хүчин тэдгээрт цохилт өгч эхлэхээр болсон нь тун аятайхан шийдвэр болсон. Цагаан ордоныхон үүнд түгшицгээсэн нь тодорхой. Башар Асадийн цэргийн хүч үлэмж нэмэгдэх боллоо гэдгийг тэд ойлгосон хэрэг. Үүнийг цаг хугацаа батлан харуулж байна. Харин дараа нь 2015 оны 10 сарын 13-нд Париж руу чиглэсэн алан хядлага явагдаж, Францын онгоцыг газар дундын тэнгист хөнөөсөн. Таван улсын зорчигдыг тээвэрлэж явсан энэ онгоцыг онилсон этгээдүүд мөн л Исламын улсын дайчид байсан нь тодорхой болов. Харин тэгтэл эвсэл хэмээн нэрийдэгсдийн хүчнийхэн үүнийг тал бүрээс нь дэмжлэг үзүүлсэн нь ил тод яригдсангүй. Улмаар Оросын агаар сансрын хүчний /ВКС/-ийн хорооллоос /байршил/ бөмбөгдөгч онгоц илгээсэн мэтээр яриа тархаав. Энэ бүхэн бол чухамдаа өөрсдийн эсрэг үзэл санааны нэр хүндийг гутаах гэсэн Исламын улсын бүлэглэлээс төвлөрүүлэн зохион байгуулж буй ажиллагаа юм. Энэ тоглолтонд Иран, Ирак, курдуудын мэргэжлийн отряд, Афганий хуваагдмал отрядууд болон Сирийн сөрөг хүчнийхнийг хамруулан уруу татаж байгаа нь илэрхий байдаг. Ийм арга барилд дулдуйгч үзэл санаа хэний гарт байдаг вэ? Ихэнхдээ АНУ, Турк, Саудивийн Араб гэх мэт, мөн тэдний улс төрийн хамсаатнууд, ойрын харилцаатай дээд албан тушаалтнуудад хамаатай. Энэ бол ардчилагчдын гаршсан практик гэж болно. 2016 оны нэг сарын 1, 2-ны үйл явдлын тухай тэд хэлэхдээ Иран, Саудын Арабын дипломат харилцаанас энэ арга барил арчигдан арилж буй тухай үгүүлсэн байна. АНУ өөрийн бодлогоо тайлбарлахдаа бүүр үүнийгээ нуулгүйгээр шалтаг болгосон байна. Өнөөдөр яг үнэндээ хэн Исламын улсын эсрэг сөрж зогсож чадаж байна. Бодит байдал дээр зөвхөн Сирийн Ерөнхийлөгч Башар Асадийн арми л зогсож байна. Оросын агаарын цэргийн хүчин тэдэнд туслан агаараас оновчтой цохилт өгч, тэдний хүчийг үлэмж нэмэгдүүлж байна. Харамсалтай нь Америкаар толгойлуулсан эвслийнхний хүчин сүүлийн үед Исламын улсын эсрэг тэмцэлд хүчин зүтгэл гаргах нь хойрго болж байна. Тэдний тэнгисийн цэргийн баазыг манайхан хэрхэн нам жим болгов. Энэ бүхэн Сирий дэх тулалдааны талбараас түгж буй мэдээллээс тодорхой сонсогдож байна. Оросын Оросын агаар сансрын хүчин /ВКС/ хэдэн мянган километрийн алс өөрийн нутаг орноосоо ч тэдний дайснуудад өдөр бүр урьтан цохилт өгч чадаж байна.

Курдийн идэвхтэн Барзан. Тэр сүүлийн таван сарын турш Сирийн Кобани хот дахь Исламийн улсынхны зэрлэг балмад ажиллагааг баримтжуулан авахад хүчин зориулжээ. Түүнийхээ дараа Туркийн хил дээр очоод байх үедээ өөрийн эхнэрийн хамт РТ телевизэд ярилцлага өгөхийг зөвшөөрсөн байна. Үзсэн харсан хүмүүсийн ярианаас тэрхүү бүлэглэлийнхний асар харгис хатуу гэдэг нь батлагдаж байлаа. Барзаны бүрэн хэмжээгээр авсан материалын нэг томоохон хэсэгт тэр чигээрээ хүчирхийлэл аймшигаар дүүрэн байсан ба үүнийг олон нийтэд үзүүлэхэд ч боломжгүй мэт. Түүний ярьснаар энэ бичлэгийг хүмүүст үзүүлнэ гэдэг үнэхээр хүнд хэцүү зүйл юм. Тэнд хүмүүс “Дауны синдром” гэгчид автагджээ. Тэр өөрөө зүг чигээ алдан юу болоод байгааг ч ойлгохоо байж, фронтын шугамыг л орхих одох хэрэгтэй гэдгээс өөрийг анзаарах сөхөөгүй болсон гэнэ. Тэнд хэзээ ирсэн ч бүү мэд Исламийн /ИГИЛ/ цэргүүд толгойлогчгүй болж, эх адгаа алдах үед тэр зургийн аппаратаа газарт хаяж орхиод, гар бичмэлээ л авч гарч дөнгөсөн байна. Дауны синдромд автагсад тэнд “Шашин бурхангүйчүүд бид үхсэн. Тэнгэр бурхангүйчүүд” хэмээн гаслалдаж буй тухай Курдийн идэвхтэн маань ярьсан байна. Түрүүхэн түүний бичсэн химийн дайны тухай бичлэгийг РТ сувгаар үзүүлсэн. Барзан тэр бичлэгийг Кобани дахь курдийн цогцос хадгалах газарт /морге/ авчээ. Цагаан фосфор бүхий олон тооны бурхан болоочдийн бие цогцос. Барзаны ярих нь хөнгөн шархтануудыг ч тэнд үхлээс аварч эмчлэх оролдлого хийлгүйгээр химийн туршилтын золиос болгодог байна. Тэрээр үрэгдэгсдийн санаа сэтгэл үг хэлийг нь хүртэл нэг бүрчлэн туршилтийн обьект гэж үздэг аж. Тэр бидэнд Кобани дахь исламынхны бөмбөг болон бууны суманд өртсөн балчир хүүхдүүдийн зураг бичлэгийг үзүүлэв. Түүний нүдэн дээр зүгээр тоглож байсан тэндхийн оршин суугчдын хүүхдүүд  дэлбэрэлтэнд өртөж амь үрэгджээ. РТ сувгаар курдийн сэтгүүлч Раушань Халилийн ярихдаа Исламын улсад дайчлагдан очсон нэгэн шинэ дайчин дасгалжуулагч залуу тэндээс оргожээ. Түүнийг нэгэн эмэгтэй дайчин оргуулсан агаад Исламийн улсын цэргүүд түүнийг олж мэдээд хөөрхий эмэгтэйг бидний нүдэн дээр зэрлэгээр доромжлон зовоож, тэр ч байтухай өчүүхэн ч сандарч, халгасан шинжгүйгээр  тэр эмэгтэйг амьдаар нь гарыг нь тас цавчиж, толгойг огтолж орхихыг нүд хальтран харжээ. Сэтгүүлч Халиль бас хэлэхдээ “Сирий дэх Исламийн цэргүүд балчир хүүхдүүдийг авч явж хөнөөх нь байнгын үзэгдэл болж байна. Тиймээс цаашид терористуудын талын дайчдаас хүүхдүүдээ хамгаалах арга хэмжээ авах нь эн тэргүүний толгой өвтгөсөн асуудал” гэдгийг онцолсон байна. 2015 оны тавдугаар сард Кобаний хотын сургуулийн ёсдүгээр ангийн сурагчид улсын шалгалтаа өгөөд Алеппо руу зугаалгаар явжээ. Хүүхдүүд 150-уулаа явсан бөгөөд тэднээс ганцхан эмэгтэй сурагч л Кобанид буцаж ирсэн. Бүх эрэгтэй сурагчид цэргүүдэд олзлогдсон болохыг тэр үед сэтгүүлч Халиль РТ сувгаар мэдээлж байсан. Түүний хэлэхээр хүүхдүүдийг Сирийн хойт захад орших Манбиджа хэмээх багашаархан хотод аваачин, удаан хугацаагаар залбирал номлолд сургахаар барьж байсан. Тэнд тэднийг шариатын хуулинд сургаж, бүхий л цагийн турш Кораны номлолыг цээжлүүлэн, судлуулсан байна. Аюулгүйн албаныхан хотод буцаж ирсэн эмэгтэй сурагчтай хамт явж, долоо хоног эрсний эцэст хүүхдүүдийг олж цуглуулж чадсан. Тэрээр олзлогчдийн зорилго нь болж буй энэ дайнтай холбоотойгоор нийгэмд айдас төрүүлэх айлгах зорилго агуулж байсан гэжээ. Гэхдээ гол зорилго нь зөвхөн үүгээр ч зогсохгүй бизээ.

Исламын улсын түүхийг 2006 оны үеэс эхэлсэн гэж үзэж болох юм. Тэр үед Ирак даь Аль –Кайдагийн бүлэг хэсгүүд, тэрчлэн исламын хэт туйлшрагч үзэлтэй өөр бусад бүлгүүд нэгдэж нийлэн Исламын Ирак улсыг бий болгож байгаагаа зарлан мэдэгдсэн. Энэ нэгдлийн төв нь Мосул хот анхны лидер нь Абу Абдуллаха – аль – Багдади болов. Тэрээр эхни өдрүүдээс л өөрсдийн тойрогт идэвхтэй терорист ажиллагаа явуулж буй цэргийн анги хэсгүүдийг татан оруулах явдлыг зохион байгуулсан. 2010 оны тавдугаар сарын дунд үеэр Иракийн эрх мэдэл, тусгаар байдалд сүйрэл учрахын өмнөхөн дээрх нэгдлийг зарласан бол дараа нь 2011 онд Сирийд иргэний дайн дэгдэж, төрийн тэргүүнийхээ эсрэг бослого үүсгэсэн. Тэрхүү босогчдын дунд Исламын цэргүүд голлох үүргийг гүйцэтгэж байгаа нь тодорхой хийгээд энэ улс ойрхи дорнот дахь бас нэг түгшүүрийн голомт болсон нь өдөр ирэх тусам тодорхой болов. Янз бүрийн туйлшрагч хүчнүүдийн урсгал ийшээ зүглэж эхлэв. Багдад дахь үндсэн бүлэглэлийнний ихэнх нь тэндээ үлдэлгүй Сирий лүү цутгах болсон ба 2013 оны дөрөвдүгээр сараас эхлэн энэ бүс нутагт “Ирак Левантийн холбоо буюу Исламын улс” /Исламский государьство Ирак и Леванта/ гэх нэршилийг хүлээн авчээ.

Энэ явдал Аль-Кайдагийн лидерүүд тэр тусмаа Осама бен Ладен, Аймана аз Завахари нарын дургүйцлийг өдөөв. Тэрээр эл үеийг хүртэл Сирий болон түүний орчмын нутаг дэвсгэр Аль-Кайдагийн хяналтан доор байлаа. Тэрээр Сирийн нутаг дэвсгэрт энэ байгууллагын өөр нэг бүлэглэл болох ан Нусрагийн фронт байрлаж байсан юм. Гэтэл дурьдсан цаг үеэс эхлэн тухайн нутаг дэвсгэрийн зарим /тодорхой/ хэсэгт “ИГИЛ” хяналтаа тогтоох болов. 2014 оны дунд гэхэд Сирийн нутаг дахь “ИГИЛ”-ийн засаглал бүхий хэсгийн эзэмших талбай үлэмж тэлж, сонирхогч бусад талууд болон Башар Асадийн Засгийн газар, түүний холбоотнуудтай мөргөлдөөн үүсгэж эхэлсэн. Эцэст нь аз Завахри мөргөлдөөнөөс татгалзан, өөрийн дайчдыг Ирак руу буцаасан бол 2014 онд Аль-Кайда ИГИЛ-ийнхий өмнө хуваагдлаа үзүүлэхгүйгээр, байгаа бүх нөөц хүчээ нэгтгэн Исламын улстай мөргөлдөөн үүсгэв. Аль-Кайдагийн ан Насура фронт болон ИГИЛ-ийн хооронд үүссэн дайнд 1800 орчим цэрэг дайчид амь үрэгджээ.

Барууны эвслийнхэн эхнээсээ л “ИГИЛ”-ийн цэргийн байрлал болон Ан Нусрагийн фронтийн дундуур хааяа нэг агаарын довтолгоон явуулж байсан. Хачирхалтай нь энэ явдал хамтын ажиллагааны тухай хэлэлцээртэй холбоотойгоор болж байсан байна. 2014 онд “Исламийн улс буюу Ирак Левант” нь Сирий, Иракийн нутаг дэвсгэрийн эрхшээлдээ авахыг хичээж, басхүү томоохон хотууд Мосул, Тикритэд хяналтаа тогтоон улмаар Багдадад тулж очив. Энэ давалгаан яван явсаар Багдад дахь халифуудыг уриалан дуудав.

Дээрх үйл явдал нь мусульманчуудыг дэлхийгээр тархаах бүрхэх гэсэн санаархалыг агуулснаараа хэдийний танил үйл явдал шиг. Сүүлдээ тэд үүнийгээ 1924 онд мөхсөн Османы эзэнт улсын төлөөлөгч хоёрдугаар Абдул-Меджидийн алдраар чимэх болов. Ийм байдлаар Багдадуудыг Османий хаант улсын залгамжлагч болгох санаархалаа ахиулсаар нэг мэдэхэд нутаг дэвсгэрт нь хяналтаа тогтоож, энэ үзэл санааг дэмжигч халифатууд дэлхий дахинд газар сайгүй бий болцгоов. Улмаар ийм бүлэглэл буюу зохион байгуулалтуудын бүс нутгуудын холбоог би болгон бэхжүүлснээр “Исламын улс” гэсэн нэр томъёо үүссэн хэрэг.

Дараа нь оросын агаарын болон сансрын цэргийн хүчний агаарын цохилтонд тэсэж үлдэх асуудал тэдний хамгийн хэцүү сорилт боллоо. Тэрээр Исламын улсынан өөрийн түүхээ хэрхэн бичих вэ гэдэгт энэ асуудал шийдвэрлэх нөлөө үзүүлэх биз. Үүний завсраар бас курдуудын гол түшиц Кобань хотыг авах дайн өрнөв. Таарамжтай цагаар нь гэнэт довтолж цохилт өгснөөр тэднийг шахан зайлуулжээ.

Өнөөг хүртэл ойр хавийн тосгодын төлөө л дайн өрнөж байсан бөгөөд тэдний зорилгод санамсаргүй гарз учирч Исламын улсын дайчид өөрсдийн толгойлогч, лидерээ алдав. Гэсэн ч үлэмж хэмжээний нутаг оронд хяналтаа тогтоох ажиллагаа нь үргэлжилсээр зөвхөн бүх нутгаар зогсохгүй дэлхий дахиныг хамруулахаар зүтгэж байна. Гэлээ ч дэлхий дээр Исламын улсыг хүлээн зөвшөөрөх өөрсдөөс нь бусад нэг ч улс орон дэлхий дээр байхгүй. Гэтэл тэд илүү өргөн хэмжээний цэргийн хүчийг хуримтлуулахын тулд Исламын янз бүрийн терорист бүлэглэлүүдийг нэгэн далбаан дор нэгдэхийг орон нутаг дахь халифатуудыг ч өөрсдөдөө нэгдэхийг уриалах болов. Тэрээр Исламын улсын цэргийг Ливийд эзэмшил тогтоон бэхжүүлэхийг урьдаас төлөвлөж, Дерн, Нофалию хотууд руу довтлон Сирт хотод орогнох болов. Бас өмнөд Африкт эзэмшлээ бэхжүүлж эхэлжээ. Ливид Каддафийг түлхэн унагасны дараа Ливийн иргэд олон нийт болон Засгийн газрын хоорондын зөрчил хурцдаж иргэний дайн үүсэх болсон ба Исламын улс үүнтэй зэрэгцэн газар нутгийнх нь багаахан хэсэгт хяналт тогтоож, дайны үйл явц хэрхэн өрнөхийг хүлээн ажиглах болов.

Усман Гази гэгч лидерээр толгойлуулсан “Узбекстаны Исламын хөдөлгөөн” гэгч Исламын улсад нэгдэв. Энэ байгууллага мөн л өгөгдсөн цагт тодорхой нөхцөлийн улмаас гарч ирсэн бөгөөд гол төлөв Афганистан, Пакистаны нутаг дэвсгэр дээр төвлөрч байна. Түүнээс гадна 2014 онд Узбекстаны Дотоод хэргийн яамнаас /МВД/ мөн хамтрана гэдгээ нийтэд мэдэгдэв. Тэгвэл “Ансар Бейт аль-Макдис” гэгч египтийн исламчуудын бүлэглэл мөн л Исламын улсад нэгдэх тухайгаа мэдэгдсэн. Дараа нь Иеменийн шийтүүдийн дунд эргэлт гарч “Аравын хойг дахь Аль-Кайда” –гийнханы цэрэг иргэний нэгдэл бий болов.

Тухайн үед Арабын хойг дахь Аль-Кайдагийн байгууллага /АКАП/ Иемений үлэмжхэн хэмжээний нутаг орныг хяналтандаа авсан. “Бока Харам” гэгч хэт туйлшрагч байгууллага Нигерийн өмнөд хэсгийн газар орныг өөрийн мэдэлд оруулан баруун Африкийн орон нутаг ба Исламийн улс гэсэн эвсэл үүсгэж жинхэнэ дайнд удирдан залах тухайгаа зарлан мэдэгдэв. Түүнчлэн Афганистан, Пакистанд Исламын улсын цэргүүд байгаа нь илэрхий боллоо. Энэ байдлаар бол Исламын улс яг хаана оршиж байна вэ гэдэгт хариулахад ихээхэн ээдрээтэй. Тэрээр өөрсдийнхөө янз бүрийн хэсэг бүлгүүдийг бү дэлхийгээр тархаан байршуулах стратеги баримтлаж байгаа нь илт. Исламын улс суфизм, ваххафизмын үзэл санааг түгээгч, номлогч болж Аль кайдагийн дүрд тоглогчдын хөтлөн залах үүргийг гүйцэтгэсээр. Үүнд өөрийн орны ихэнх хэсгийг татан оролцуулахаас гадна Сирий, Иракийн хүн амын нэлээд хэсэг болон бусад элсэгчдийг ч адил суфизм, ваххафизмын үзэл санаатан болгож болно. Исламын улсын лидер халифатууд болон сунитуудын дотор орж, чухам энэ тоглоомоор тоглож байгаад төгсгөл болсон. Харин одоо Исламын улсын хэт туйлширагчдын олонх хэсэг нь орон нутгийнхан бус харин арабын өөр орнуудаас ирсэн төлөөлөгчид байгаа юм. Бас Европ болон Оросоос ирсэн сайн дурынхан Ичкерийн төлөө тулалдах цэргийн бүрэлдэхүүнд багтаж байна. Исламын улсын терорист үйлдэл тэнд нутгийн хүн амын эсрэг үзэшгүй харгислал явуулж байгаагаар нь илэрч байна. Чухам яргалал алан хядах ажиллагааг тэнд практик дээр туршиж байгаа мэт. Тэдний гол зорилго нь дэлхий даяар халифатын дэглэм тогтоох явдал гэдгийг Исламын улсын удирдагч лидер тунхаглан мэдэгдсэн. Тэдний цэргүүд нь мөн адил өөрсдийн хэтийн зорилгын тухай иймэрхүү утгатай зүйлийг ярьцгаасан байдаг. Эртний Османий эзэнт улсад харъяалагдаж байсан Арабын хойг, Дундад Ази болон Кавказын нутаг дэвсгэр дэх тэдний түрэмгий хандлага бидэнд ч нөлөө сүүдрээ тусгаж байна. Олон улс төрчид өнөөдрийн Туркийн үйл ажиллагааг Исламын улсыг дэмжиж байгаагаа ил тод гаргахгүй байгаа ч “хумсаа нуусан муур шиг” байдал гаргаж байна гэж үзэцгээж байна. Орос болон дэлхий түвшинд терорист хандлага бүхий этгээдүүдийг санхүүжүүлэх, цэрэг зэвсэг нийлүүлэх, холбоо харилцаа тогтоохыг хориглосон газар нутгийн бүстэй зэргэлдээ хэсэгт Турк улс хэт туйлшрагчидтай холбоо бүхий усан онгоцоор цэрэг, зэвсэг тээвэрлэх хилийн коридорыг бий болгосон нь үүнийг гэрчлэнэ. Туркийн ерөнхийлөгч Эрдоган Сирийн тэнгэрт ОХУ-ын нисэх онгоцыг онилж устгасан үйлдлийнхээ тухай хийсэн мэдэгдэлдээ Исламын улс /ИГИЛ/-ын талыг баримталдаг гэдгээ халхалгүйгээр зарласан гэж болно. Тэрээр энэ бол хууль бус нефт нийлүүлэлтэй холбоотой бөгөөд Сирийн нэг хэсгийг түрэмгийлэн эзлэх замаар Иракын газар нутагт олборлолт хийх зорилго бүхий этгээдүүд /Исламын улс ба түүнии холбоотнууд/ Эрдоганы гэр бүл холбоо харилцаатай болохыг урьд нь олон улсын мэдээллийн хэрэгслээр илчилж байсан. Энэ тухайд маш баялаг нөөц бүхий Саудын Арабыг ч үлдээсэнгүй. Тэндээс мөнгө, зэвсэг, хуягт техник тээвэрлэн Исламын улсын цэргийн хүчинд нийлүүлж буйг “цагаан ордон” мэдээгүй дуугүй зөвшөөрсөөр сууна.

Салафитийн үзэл санааг өөрийн нутаг орон дээрээс хэрхэн алслуул, өргөнөөр түгээн тархаах вэ гэдэгт Исламын улсынхан гол анхаарлаа төвлөрүүлж байна. Тэрээр интернет мэдээллийг ашиглан, шууд болон өнгөлөн далдалсан маягаар Оросын эсрэг дэлхийн жихадуудыг турхирах явдал урьд нь хэд хэдэн удаа гарсан. Эдгээр мэдээлэлд Оросын агаарын цэргийн хүчин Сирийн хүн амын гол хэсгийг бөмбөгдөн устгаж байгаа мэтээр гүйтгэлэг тархааж байв. Үнэн хэрэг дээрээ бол оросын агаарын хүчин Исламын улсын /ИГИЛ/ цэргийн байрлалыг урьдчилан илрүүлсний дараа зайлшгүй устгах ёстой байрлалуудыг яг онилон ойр орчмын ард иргэдэд ямар ч нөлөөгүйгээр оновчтой довтолгоо хийж устгадаг. Ийм мэдээллийг тараагч гол эх үүсвэр нь “Pablig” хэмээх интернет сэтгүүл юм. Тэгэхээр энэ хэний гараар хийгдээд байна вэ, хэн ч биш гэжүү, чухам Америкууд ийм арга хэмжээг туршихгүй байгаа гэжүү. Интернет дэх хэт туйлшрагчдын энэхүү блог сервисийг хаах тухай асуудал ярихад Америкууд хүний эрх зөрчигдөж байна гэсэн шалтгаар хамгаалж, эсэргүүцдэг. Чухам энэ нь ямар учиртай хүний эрх, юун сонин эрх чөлөө вэ? Гэтэл өнөө хэт туйлшрагч этгээдүүд цөмийн зэвсэг үйлдвэрлэх болсноо аль хэдийн зарлачихаад байдаг.  Исламын улсынхан хаана хүрч, хаана байршиж байна тэнд дайн бас үхэл хагацал ноёрхож байна. Тиймээс бүх дэлхийн улс орнууд Исламын улс хийгээд тероризмийн голомтын эсрэг тэмцэлд нэгдэх хэрэгтэй. Түүгээр ч зогсохгүй Нэгдсэн үндэсний байгууллага зэрэг дипломатууд агентууд энд бүхий л нөөцөө холбон нэгтгэж, Сирийд олон улсын нийгэмлэгийг бий болгон цэргийн нэгдсэн штаб байгуулж, идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулах боломжтой шүү дээ. Тэрчлэн оросын бусад эерэг санаачлагуудыг хэрэгжүүлэх талаар хамтрахыг ОХУ-ын гадаад хэргийн яамнаас хэдэнтээ уриалсан билээ.

Дээрх үйл явдал нь мусульманчуудыг дэлхийгээр тархаан бүрхэх гэсэн санаархалыг агуулснаараа хэдийний танил үйл явдал шиг. Сүүлдээ тэд үүнийгээ 1924 онд мөхсөн Османы эзэнт улсын төлөөлөгч хоёрдугаар Абдул-Меджидийн алдраар чимэх болов. Ийм байдлаар Багдадуудыг Османий хаант улсын залгамжлагч болгох санаархалаа ахиулсаар нэг мэдэхэд нутаг дэвсгэрт нь хяналтаа тогтоож, энэ үзэл санааг дэмжигч халифатууд дэлхий дахинд газар сайгүй бий болцгоов. Улмаар ийм бүлэглэл буюу зохион байгуулалтууд бүхий бүс нутгуудын холбоог үүсгэн бэхжүүлснээр “Исламын улс” гэсэн нэр томъёо гарч ирсэн хэрэг.

Дараа нь Оросын агаарын болон сансрын цэргийн хүчний агаарын цохилтонд тэсэж үлдэх асуудал тэдний хамгийн хэцүү сорилт боллоо. Тэрээр Исламын улсынхан өөрийн түүхээ хэрхэн бичих вэ гэдэгт энэ асуудал шийдвэрлэх нөлөө үзүүлэх биз. Үүний завсраар бас курдуудын гол түшиц Кобань хотыг авах дайн өрнөв. Таарамжтай цагаар нь гэнэт довтолж, цохилт өгснөөр тэднийг шахан зайлуулжээ.

Өнөөг хүртэл ойр хавийн тосгодын төлөө л дайн өрнөж байсан бөгөөд тэдний зорилгод санамсаргүй гарз учирч Исламын улсын дайчид өөрсдийн толгойлогч, лидерээ алдав. Гэсэн ч үлэмж хэмжээний нутаг оронд хяналтаа тогтоох ажиллагаа нь үргэлжилсээр зөвхөн бүс нутгаар зогсохгүй дэлхий дахиныг хамруулахаар зүтгэж байна. Гэлээ ч дэлхий дээр Исламын улсыг хүлээн зөвшөөрөх өөрсдөөс нь бусад нэг ч улс гүрэн байхгүй. Гэтэл тэд илүү өргөн хэмжээний цэргийн хүчийг хуримтлуулахын тулд Исламын янз бүрийн терорист бүлэглэлүүдийг нэгэн далбаан дор нэгдэхийг орон нутаг дахь халифатуудыг ч өөрсдөдөө нэгдэхийг уриалах болов. Тэрээр Ливид Исламын улсын цэргийн эзэмшил тогтоон, бэхжүүлэхийг урьдаас төлөвлөж, Сирт хотод орогнох замаар Дерн, Нофалию хотууд руу довтлох болов. Бас өмнөд Африкт эзэмшлээ бэхжүүлж эхэлжээ. Ливид Каддафийг түлхэн унагасны дараа Ливийн иргэд, олон нийт болон Засгийн газрын хоорондын зөрчил хурцдаж, иргэний дайн үүсэх болсон ба Исламын улс үүнтэй зэрэгцэн газар нутгийнх нь багаахан хэсэгт хяналт тогтоож, дайны үйл явц хэрхэн өрнөхийг хүлээн ажиглах боллоо.

Усман Гази гэгч лидерээр толгойлуулсан “Узбекстаны Исламын хөдөлгөөн” гэгч Исламын улсад нэгдэв. Энэ байгууллага тухайн цагтаа, тодорхой нөхцөлийн улмаас гарч ирсэн бөгөөд гол төлөв Афганистан, Пакистаны нутаг дэвсгэр дээр төвлөрч байна. Түүнээс гадна 2014 онд Узбекстаны Дотоод хэргийн яам /МВД/ мөн Исламын улсын хамтрагч болно гэдгээ нийтэд мэдэгдэв. Тэгвэл “Ансар Бейт аль-Макдис” гэгч египтийн исламчуудын бүлэглэл мөн л Исламын улсад нэгдэх тухайгаа мэдэгдсэн. Дараа нь Иеменийн шийтүүдийн дунд эргэлт гарч “Аравын хойг дахь Аль-Кайда” –гийнханы цэрэг иргэний нэгдэл бий болов.

Тухайн үед “Аравын хойг дахь Аль-Кайда” –гийн байгууллага /АКАП/ Иемений үлэмжхэн хэмжээний нутаг орныг хяналтандаа авсан. “Бока Харам” гэгч хэт туйлшрагч байгууллага Нигерийн өмнөд хэсгийн газар орныг өөрийн мэдэлд оруулан баруун “Африкийн орон нутаг ба Исламийн улс” гэсэн эвсэл үүсгэж, жинхэнэ дайнд удирдан залах тухайгаа зарлан мэдэгдэв. Түүнчлэн Афганистан, Пакистанд Исламын улсын цэргүүд байгаа нь илэрхий боллоо. Энэ байдлаар бол Исламын улс яг хаана оршиж байна вэ гэдэгт хариулахад ихээхэн ээдрээтэй. Тэрээр өөрсдийнхөө янз бүрийн хэсэг бүлгүүдийг бүх дэлхийгээр тархаан байршуулах стратеги баримтлаж байгаа нь илт. Исламын улс суфизм, ваххафизмын үзэл санааг түгээгч, номлогч болж, “Аль- Кайдага”-гийн дүрд тоглогчдын хөтлөн залах үүргийг гүйцэтгэсээр. Үүнд өөрийн орны ихэнх хэсгийг татан оролцуулахаас гадна Сирий, Иракийн хүн амын нэлээд хэсэг болон бусад элсэгчдийг ч адил суфизм, ваххафизмын үзэл санаатан болгож болно. Исламын улсын лидер нь өөрөө халифатууд болон сунитуудын дотор орж, чухам энэ тоглоомоор тоглож байгаад төгсгөл болсон. Харин одоо Исламын улсын хэт туйлширагчдын олонх хэсэг нь орон нутгийнхан бус харин арабын өөр орнуудаас ирсэн төлөөлөгчид байгаа юм. Бас Европ болон Оросоос ирсэн сайн дурынхан Ичкерийн төлөө тулалдах цэргийн бүрэлдэхүүнд багтаж байна.

Исламын улсын терорист үйлдэл нь тэнд нутгийн хүн амын эсрэг үзэшгүй харгислал явуулж байгаагаар илэрч байна. Чухам яргалал, алан хядах ажиллагааг тэнд практик дээр туршиж байгаа мэт. Тэдний гол зорилго нь дэлхий даяар халифатын дэглэм тогтоох явдал гэдгийг Исламын улсын удирдагч лидер тунхаглан мэдэгдсэн. Тэдний цэргүүд нь мөн адил өөрсдийн хэтийн зорилгын тухай иймэрхүү утгатай зүйлийг ярьцгаасан байдаг. Эртний Османий эзэнт улсад харъяалагдаж байсан Арабын хойг, Дундад Ази болон Кавказын нутаг дэвсгэр дэх тэдний түрэмгий хандлага бидэнд ч нөлөө сүүдрээ тусгаж байна. Олон улс төрчид өнөөдрийн Туркийн үйл ажиллагааг дүгнэхдээ Исламын улсыг дэмжиж байгаагаа ил тод гаргахгүй байгаа ч “хумсаа нуусан муур шиг” байдал гаргаж байна гэж үзэцгээж байна.

Орос болон дэлхий түвшинд терорист хандлага бүхий этгээдүүдийг санхүүжүүлэх, цэрэг зэвсэг нийлүүлэх, холбоо харилцаа тогтоохыг хориглосон газар нутгийн бүстэй зэргэлдээ хэсэгт Турк улс хэт туйлшрагчидтай холбоо бүхий усан онгоцоор цэрэг, зэвсэг тээвэрлэх хилийн коридорыг бий болгосон нь үүнийг гэрчлэнэ. Туркийн ерөнхийлөгч Эрдоган Сирийн тэнгэрт ОХУ-ын нисэх онгоцыг онилж устгасан үйлдлийнхээ тухай хийсэн мэдэгдэлдээ Исламын улсын /ИГИЛ/  талыг баримталдаг гэдгээ халхлахгүйгээр зарласан гэж болно. Тэрээр энэ бол хууль бус нефт нийлүүлэлтэй холбоотой бөгөөд Сирийн нэг хэсгийг түрэмгийлэн эзлэх замаар Иракын газар нутагт олборлолт хийх зорилго бүхий этгээдүүдтэй /Исламын улс ба түүнии холбоотнууд/ Эрдоганы гэр бүл холбоо харилцаатай болохыг урьд нь олон улсын мэдээллийн хэрэгслээр илчилж байсан.

Энэ тухайд маш баялаг нөөц бүхий Саудын Арабыг ч үлдээсэнгүй. Тэндээс мөнгө, зэвсэг, хуягт техник тээвэрлэн Исламын улсын цэргийн хүчинд нийлүүлж буйг “цагаан ордон” мэдээгүй дүр эсгэн, дуугүй зөвшөөрсөөр сууна.

Салафитийн үзэл санааг өөрийн нутаг орон дээрээс хэрхэн алслуулж, өргөнөөр түгээн тархаах вэ гэдэгт Исламын улсынхан гол анхаарлаа төвлөрүүлж байна. Тэрээр интернет мэдээллийг ашиглан, шууд болон өнгөлөн далдалсан маягаар Оросын эсрэг дэлхийн жихадуудыг турхирах явдал урьд нь хэд хэдэн удаа гарсан. Эдгээр мэдээлэлд Оросын агаарын цэргийн хүчин Сирийн хүн амын гол хэсгийг бөмбөгдөн устгаж байгаа мэтээр гүйтгэлэг тархааж байв. Үнэн хэрэг дээрээ бол оросын агаарын хүчин ИГИЛ-ын цэргийн байрлалыг урьдчилан илрүүлсний дараа зайлшгүй устгах ёстой байрлалуудыг яг онилон, ойр орчмын ард иргэдэд ямар ч нөлөөгүйгээр оновчтой довтолгоо хийж устгадаг. Ийм мэдээллийг тараагч гол эх үүсвэр нь “Pablig” хэмээх интернет сэтгүүл юм. Тэгэхээр энэ хэний гараар хийгдээд байна вэ, хэн ч биш гэжүү, чухам Америкууд ийм арга хэмжээг туршихгүй байгаа гэжүү. Интернет дэх хэт туйлшрагчдын энэхүү блог сервисийг хаах тухай асуудал ярихад Америкууд хүний эрх зөрчигдөж байна гэсэн шалтгаар хамгаалж, эсэргүүцдэг. Энэ нь ямар учиртай хүний эрх, юун сонин эрх чөлөө вэ? Гэтэл өнөө хэт туйлшрагч этгээдүүд цөмийн зэвсэг үйлдвэрлэх болсноо аль хэдийн зарлачихаад байдаг.  Исламын улсынхан хаана хүрч, хаана байршиж байна тэнд дайн бас үхэл хагацал ноёрхож байна. Тиймээс бүх дэлхийн улс орнууд Исламын улс хийгээд тероризмийн голомтын эсрэг тэмцэлд нэгдэх хэрэгтэй. Түүгээр ч зогсохгүй Нэгдсэн үндэсний байгууллага зэрэг диплом агентууд энд бүхий л нөөцөө холбон нэгтгэж, Сирийд олон улсын нийгэмлэгийг бий болгон цэргийн нэгдсэн штаб байгуулж, идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулах боломжтой шүү дээ. Тэрчлэн оросын бусад эерэг санаачлагуудыг хэрэгжүүлэх талаар хамтрахыг ОХУ-ын гадаад хэргийн яамнаас хэдэнтээ уриалсан билээ.

Бэлтгэсэн Дмитрий СОКОЛОВ (СМИ-ийн мэдээллүүдийг ашиглав)

Орос хэлнээс орчуулсан Г.ТӨРМӨНХ

Исламын улс /ИГИЛ/-ын аюул (2)

/Үргэлжлэл. Түрүүчийн хэсэг нь үүний өмнө нийтлэгдсэн/

Алтайн бүгд найрамдах улсын Сэтгүүлчдийн холбоо болон “Вестник Горно-Алтайска” сонины редакцтай байгуулсан хамтран ажиллах гэрээний хүрээнд ОХУ-ын Сэтгүүлчдийн холбооноос санал болгосноор энэхүү нийтлэлийг орчуулан толилуулж байна.

Дэлхий нийтийн өнөөгийн түгшүүр !

Исламын улс гэгч бол солиотой галзуучуудын бөөгнөрөл биш. Энэхүү шашны бүлэглэл нь өөрийн шашны үзэл номлол бүхий итгэл шүтлэгт суурилсан, айсуу байгаа “төгсгөлийн гэрэл” гэгчийг ойртуулах тангарагтай дайнд шулуудсан нь тодорхой байна. Тийм болохоор энэ явдлыг зогсооход нэгдсэн том стратеги туршилт, ихээхэн чармайлт шаардагдана.

IV. ТЭМЦЭЛ

Исламын улсын үзэл санаанд нэг ашигтай гэхээр зүйл бий. Энэ нь хийх гэж буй зүйлээ урьдаас байнга мэдэгдэж тунхаглахыг илүүд үздэг явдал. Усама Бен Ладен бол энэ мэтийн зүйлийг зөн таамаг хэлж буй мэт сонин нууцлаг байдлаар илэрхийлдэг байж. Түүнтэй хийсэн анхны теле ярилцлагыг тэр оньсого мэт битүүлэг яриагаар дуусгасан. Бен Ладентэй ярилцаж байсан Петер Арнет түүнээс “Та нар цаашдаа ямар төлөвлөгөөтэй байна?” гэж асуухад тэр “бидний тухай сүүлийн үеийн мэдээнээс чи мэдсэн шүү дээ. Хэрэв бид тэнгэр бурханд хүрэх гэсэн л зорилготой гэвэл чи итгэх үү”.. гэж хариулсан байдаг. Исламын улсын хувьд гэвэл харин ч эсрэгээрээ, төлөвлөгөөгөө бүгдийг нь биш ч гэсэн хүрэх ёстой гол чухал зорилтуудаа их л сайрхаж нээлттэй байлгадаг болохоор бид сайтар сонсож, үйл ажиллагаагаа хэрхэн өргөжүүлэхээр бэлтгэж байгааг нь мэдэж ойлгох боломжтой юм.

Исламын улсын нэг хэсэг нь улаан кхмерүүдтэй зэрэгцэн Камбожын хүн амыг хомроголон устгах ажиллагаа явуулсан ба хүн амын бараг гуравны нэг хувь нь энэ ажиллагаанд өртсөн. Улаан Кхмерүүд ч Камбожын газар нутагт Нэгдсэн үндэсний байгууллагыг оруулахад чармайлт тавьж байна. Исламын улс өөрийн холбоотнуудаа хэт даврах үзэл, ажиллагааныхаа гар хөл болгож байгаа нь илэрхий. 1648 оны үед гарч ирсэн “сүүлчийн гэрэл” гэх ойлголт болон “Вестфальск”-ийн үзэгдлийг гэгчийг орчин үеийн олон улсын харилцааны хүрээн дотор оруулж ирэх тэрчлэн тэдний үзэл санааг үл тоосон, дурамжхан байгаа улс орнуудын хил хязгаарыг ажиллагааныхаа түшиг тулгуур болгохоор бэлтгэх болов. Энэ нь Исламын улсын хувьд амиа хорлохтой утга нэгэн явдал гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөөс аргагүй. ХАМАС болон “Мусульман ахан дүүс” бүлэглэлийн төлөөллүүд ардчиллын далбаан дор олон улсын нийгэмлэгүүдийн гишүүнээр элсэж, тэднийг уруу татахад санаархах хандлага ч бий болсон байна. Энэ нь гол төлөв Нэгдсэн үндэстний байгууллагын салбарууд оршин байгаа газар нутагт хамаатай. Талибанчуудтай хэлэлцээр хийж, зарим тохиолдолд ухралт, буулт хийх зэрэг уян хатан тактик ч барьж буй нь ажиглагдана. (Исламын улсын хараанд байгаа Талибанчуудад нэр хүндтэй орнууд болох Саудын Араб, Пакистан, Арабын нэгдсэн Эмират зэрэг орны элчин сайдын яамтай харилцан Афганистан дахь Талибануудыг солилцох ажилагаа явуулсан) Сүсэггүйчүүдийг хэрхэх тухай ажиллагаа болон дээр дурьдсануудаас өөр боломжит хувилбар Исламын улсад үгүй бололтой.

Нэгдсэн улсууд Исламын улсын энэхүү шахамдуулсан будлианд хариу үйлдэл үзүүлэлгүй байсаар хэтэрхий хожимджээ.

Олон нийтийн дунд тарсан мэдээлэл (цуу яриа) сэлтээс үзэхэд бүлэглэлүүдийн ойрын жилүүдийн стратеги, эрх ашгийн хандлага нь 2011 оны үед л тодорхой болоод байсан. Тэр үед терористуудын олонхи нь нэгдэж, цаашид “Исламын улс”-ыг бий болгох шийдэлд хүрсэн бололтой. Бүлэглэлийн “спикер” Аднани урьд нь хийсэн мэдэгдэлдээ “бидний ашиг сонирхол дахь дараагийн ажиллагаа бол “исламын халифатуудын бослого” гэсэн бөгөөд ойртон айсуу “төгсгөлийн гэрэл” гэгчтэй тулгарахад тун бонино хугацаа үлдсэн”-ийг сануулсан байдаг. 2011 онд Багдадад болсон “үнэн сүсэгтнүүдийн “хөтөлбөр”” хэмээх ажиллагааныхаа үеэр Аднани “бид дэлхийг “Коран”-ын номлолын дагуух халифатын арга барилаар “өөрчлөн зурах”-д бэлэн. Манай зорилго бол “Исламын улс” буюу зөнчдийн /Пророка/ номлосон “хил хязгааргүй улс”-ын бүтцийг бий болгох явдал юм” хэмээн мэдэгдэж байв. “Тэр цагт Ракку хийгээд Сирийн нийслэл орчмын бүс нутгийн хагас сая илүү хүн амыг гартаа авч, үлэмж тооны гадаадын сайн дурынханыг ч элсүүлэн, өөрийн үзэл суртлаа номлон дагуулах болно” гэж бас хэлжээ.

Хэрвээ АНУ-ын ерөнхийлөгч эртхэнээс Исламын улсынхны санаархлыг таньж ойлгох зориг эрмэлзлэл гаргасансан бол Сирий болон Иракид энэ талаар арга хэмжээ авах хангалттай орон зай, боломж бололцоо байсан. Гэвч тэгсэнгүй Иракийн хилийг Сири улсаас таслан хааж, түүнийгээ бэхжүүлэх, Сунитуудтай хэлэлцээр хийх замыг чухалчилав. Үр дүнд нь халифатуудын цахим суртал ухуулга идэвхижиж, гэнэтхэн Иракын хотуудын бараг тал хувийг хамрах болов. Орон нутгуудад дүрвэн очигсдод энэ нь хүчтэй нөлөөлөл үзүүлэв. Энэ бүх үеийн турш Барак Обама олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр “Исламын улс” бол Аль Кайдагийн “бяцхан хамтрагч” мэтээр мэдэмхийрэн, бурсаар л байлаа. Анхны оролдолого нь зүгээр л сагсуурал байж гэж болохоор. Харин одоо курдуудын гараар (гараар могой бариулан) Исламын улстай дайтаж байна. (Бас агаарын цохилт өгөчдийнг туслалцаатайгаар) Гэвч энэ стратеги нь өнөөдрийг хүртэл тэдгээр улсын нутаг дэвсгэр дээрх Исламын улсыг хэсэглэн хувааж, тарамдуулж чадсангүй. Нөгөө талаар тэд одоо Шийт болоод Курдуудыг нэгтгэхгүйн тулд Исламын улсыг Багдадаас Эрбиляд бүү довтлоосой гэж, “залбирч” буй.

Барууны зарим ажиглагчдын үзэж байгаагаар мөргөлдөөныг шатлан өргөжүүлэхийг уриалж байгаа гэх. Хүмүүсийн ердийн амьдралд хөндлөнгөөс оролцож (Макс Бук. Фредрих Каган) арван мянга гаруй америк цэргийг тийш шилжүүлэн суурьшуулахыг шаардаж байгаа гэнэ. Энэ дайчилгаа зогсохгүйгээр, хөнгөн давалгаан мэт үргэлжилсээр бүүр яриангүй геноцид ажиллагааг эхлүүлэх балмад явдлын хаалгыг тогшиж байх шиг. Тэд өмнө нь эдгээр нутаг дэвсгэрт дэглэм тогтоох нэрийдлээр өдөр бүр энгийн ард олныг алж устгаж байлаа.

Исламын улсын түйвээн сүйтгэх хүчин чадал нь өөрсдийн талуудад үхэл сүйрлийг авч ирж буй сөрөг үр дагавар ч ажиглагдаж байна. Тухайлбал Сирий, Иракийн дайны тусгалыг бүгд харж байна шүү дээ. Одоо тэд Сири, Иракд Халифатын засаг захиргааг тогтоож байна.

Харин “Аль-кайда”-гийн хувьд гэвэл мухардалд орсон мэт байдал ажиглагдах болов. Тиймээс тэд яг жоом шиг аргаар нүхнээс амьд гарах боломжийг хүлээж байх шиг. Аль - кайда Исламын улсын дэргэд тийм ч хүчирхэг биш. Гэхдээ л Халифатуудад цохилт өгөх гэж хэт улайрснаар Сирий, Иракийг алдах эрсдэлтэй. Халифат “нүхэнд” амьдарч чадахгүй тийм болохоор тэдний амьдрах зайлшгүй нөхцлүүдийн нэг нь бидний үзэж байгаагаар тэндхийн нутаг дэвсгэр дээрх салан тусгаарлалт. Энд тангараг, итгэл ер хамаагүй шахам болоод ач холбогдолтой бус. Тэгэлгүй яахав. Хуучин вассалууд барууны ертөнц дэх өөрийн дайснуудын толгойг авах “фрилансери” маягийн түрэмгийллээ үргэлжлүүлж болно. Халифатын суртал ухуулгын үнэ цэнэ ч үгүй болох магадлал бий. Харин тэдний шашин л хаа очсон газарт нь хамт нутагшиж, тасралтгүй үйлчлэх нь зайлшгүй.

Исламын улсын гарт буй Дабик руу Америкийн цэргийн хүч бүрэн машстабаар цөмрөх нь гарцаагүй болсон үед тэнд чухам үнэнч дайн явагдаж болох. Хэрэв Исламын улс Дабикын дэргэд бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ тулалдах аваас үүнээс хэн ч хожихгүй, хэнийх нь ч зөв болохгүй үлдэх юм. Ингэснээр тэдний хамтдаа үүрсэн эрсдэл нь улам л даамжирна. Нэг талд нь Америкийн үндсэн хүчин бас нөгөө талд нь Исламын улс бүхлээрээ.

Нэгэн бичлэг дээр хар баг өмссөн “зандалчин” Ерөнхийлөгч Обама руу шууд хандан, түүнийг нэрээр нь дуудаж, “Америк л биднийг гарцаагүй дайнд татан оруулахыг хүссэн. Тэгснээр бүх дэлхийг хамарсан том ялалтанд жихадуудыг өдөөж байна. Халифатууд тийшээ очих үгүйгээс шалтгаалахгүйгээр АНУ шинэ христийн шинэ давалгааныг бий болгон тогтоож, бүх мусульманчуудыг устгахыг санаархсан. Шинэ халдлага, шинэ түрэмгийллийг бэхжүүлэх үзэл санаа бүхий сайн дурынхныг үлэмж нэмэгдүүлэхэд улайрсан. Болж өнгөрсөн түрэмгий ажиллагаанууд нь үүнийг бэлхнээ гэрчлэнэ. Өмнөхөн нь Заркавид болсон түрэмгийллийг, бас түүний мөрөөр болсон үйл явдлыг дурьдаж болно. Эцсийн эцэст үүний улмаас л Исламын улс бий болсон юм. Дахиад чухам ямар “зандалчилга” явагдах гэж байгааг хэн хэлж мэдэх вэ?” хэмээн мэдэгдэл хийхийг харав. .

Исламын улсын тухай илэрхий байгаа зүйлүүдийг бүгдийг сайтар бодож тооцож, /агаарын хүчний тусламж гэх мэтчилэнгээр/ удаан цус асгаруулахгүй, муугаас сайн хувилбаруудыг авч үзэх хэрэгтэй байсан юм. Курдууд ч, Шийтүүд ч ялгаагүй Сунитуудын бүх нутаг дэвсгэрийг захиргаандаа оруулж чадахгүй. Тэнд нэгдүгээрт үзэн ядалт, хоёрдугаарт ямар ч жолоодлогогүй мэт тийм балмад этгээдүүд бий болж байна. Сар тутам Исламын улс тэлэн өргөжиж байгаа таагүй мэдээ чих дэлсэж, ойрхи дорнод ээлж ээлжээр хүчин мөхөсдсөн засаглал бүхий ард түмний дүрд шилжиж байгаа нь, нэгэн цагт байсан зөнч Мухамедийн “дайнч улс”-ын хэрэг явдлыг эрхгүй санагдуулахад хүрэх болов.

Исламын улсын жинхэнэ үнэ цэнэ нь үнэндээ хүмүүнлэг чанарт л орших ёстой. Дэлхийд тэдний аюул занал багадахгүй байгааг хүн төрлөхтөн харж байна. Тэднийг Аль Кайдатай адилхан л хүлээн авч заншжээ. Баруунд Аль Кайда бол жихадуудын бүлэглэлийн дундах “холын дайсан” гэдгээрээ алдартай. Гэвч одоо үндсэндээ санаа зовних хамгийн чухал асуудал гэвэл өөр нэг жихадуудын аюул занал болоод байна.

Исламын улс эргэн тойрондоо дайснуудтай. Харин тэдний лидерүүд ньүүнийг Америкийн хорон явуулга гэж үзэж, халифатуудын нутаг дэвсгэрт шариатуудыг оруулах нэн том давалгааныг өрнүүлэх болов. Багадад үүнийгээ нуусангүй арван нэгддүгээр сард Саудын Араб дахь өөрийн хүмүүстэй тушаал өгч “рафидууд”-тай (шийтүүд) бас Аль –Сулултай (саудын хаант засгийн бүрэлдхүүн дэх сунитуудын нэг хэсэг) “учраа ололцох” асуудлыг эхлүүлсэн. Энэ нь тэдний хувьд “загалмайтны дайчид”-тай учраа ололцохын урьтал нөхцөл аж. Гадаадын сайн дурынхан эцсийн ганц боломжоо Сири рүү явах билет авахад зориулцгааж байна. Тэд шариатад үнэнч амьдарч, тарчлан зовогсдыг эрж олох, туслахыг хүсэх аж. Ер нь боломж л байвал халифатуудын дэргэд амьдралаа тушаахыг үнэн итгэлтнүүдээс өөрийн номлол нь шаардаж, тэд номлолдоо хөтлөгдсөөр.

Цус асгаруулагчдын нэгэн багаахан ведио группынхан Франц, Британи, Австралийн паспорттай байсан гэх. Луврт дарааллаа хүлээж буй тэдгээр хүмүүсийн хэргэлдэг нэгэн этгээт дохионы хэл нь өөрийгөө дэлбэлж амиа золиослоод дахин шинэ төрөлдөө очих онол, эсвэл Сиднейгийн нэгэн дэлгүүрт байгаа бүх хүмүүсийг бүрэлгэхэд хэн нэгнийг золиос болгох явдалд ашиглагддаг бололтой.

Исламын улс өрнө дахины дунд “ганцаардсан чоно” шиг санагдах ч өөрийн талуудын хамтаар тэрхүү өрнийн ертөнцийг бүхэлд нь хараалсан аллага хядлагад ханцуй шамалсаар байна. Энэ нь үндсэндээ Исламын улсад очих гэсэн тэдний холбоотон этгээдүүдийн үзүүлэх бичиг поспортыг хураан авах зэрэг хориг арга хэмжээг өрнийнхөн авч байгаа, түүнчлэн бусад асуудлуудтай холбоотой хариу үйлдэл гэх. Баруун руу дайрах энэхүү дайралтыг Исламын улсынхан цугаар сайшаан дэмжиж байгаа ч одоогоор тэдний нэг нь ч (эдгээрт Аль-Кайдагийн “Charile Hebdo”-гийнхны явуулсан Парижийн буудалцаан нэртэй ажиллагаа зэргийг авч үзэж болно) тодорхой төлөвлөгөө тэр тусмаа санхүүгийн төлөвлөлт гаргаагүй гацсан байдалтай байгаа аж.

Өнгөрсөн арванхоёрдугаар сард Мосул Юргену Тоденхофер немцийн “тарган цатгалан жихадууд”-ын төлөөлөлтэй ярилцахдаа Европ дахь танай нөхдүүдээс хэн нь ч байх ёстой газартаа /төрхөмдөө/ харьж буцахгүй байгаа нь алан хядлага үйлдэх санаархалтай нь холбоотой юу?” гэж асуусан байна. Тэгэхэд нь мөнөөх жихад “харьж буцсан нөхдүүдийг жихад гэж, тэр тусмаа цэрэг эрс гэж тооцох боломжгүй болно. Ер нь бол Исламын улсаас явсан нь өөрийнхөө тэр байдлын төлөө үлэмж гэмшлийг эдлэх ёстой” гэж хариулжээ. Исламын улсын шулуудсан үйлдлийг тогтоон барих зөв хэлбэр гэвэл өөрсдийгөө өөрөө нурааж устгах тийм байдалд оруулах, түүний холбоотон болохгүй байх, холбоотон элсүүлэх замуудыг нь мухарлах явдал. Энэ бол хамгийн найдвартай үзэл санаа.

Хяналтандаа авах нутаг дэвсгэрийн хэмжээг өргөсгөж тэллээ ч гэсэн тэднийг дагах хүн зон үгүй аваас тэд аргагүй болно. Чухам ингэж мухардуулах байдлаар хүчийг нь сорж, сулруулах аваас тэд тэнгэр бурханы дүрд хэтэрхий улайран тоглосныхоо горыг амсаж, түүний нэхлийг үүрэх эрсдэлд унах, тэгсний улмаас төрөлх нутаг орнууд руугаа буцаж суурьших л гарцтай тулгарах нь магад юм. Басхүү хэт туйлширагч исламистуудын үгээгүй гуйлгачин амьдралын тухай мэдээлэл гадагш тархахын хэрээр дэлхий нийтэд нэр хүнд нь унана. /Түүхэнд гарч байсан тийм албадлага хүчирхийллийн замаар одоо шариатын урсгалыг тогтоон бий болгохыг ихэд чармайж байна/

Гэхдээ яаж үзлээ ч гэсэн Исламын улс тийм хурдан хугацаанд 3амь тавьчих”-гүй л болов уу. Өнөөдрийн байдлаас харахад тийм ч амар зүйл биш юм. Хэрэв Исламын улсынхан “Аль-Кайда”-гаас андгай тангараг хүлээж авахад хүрвэл өөрийн бүх талуудаа нэгтгэж, үлэмж хүчирхэгжих ба “дарагдашгүй дайсан” болж хувирна.

Сүүлийн хэдэн сард Исламын улс, Аль-Кайда хоёрын дунд нэгдэл, хагарал бутралын аль, аль нь хүчтэй өрнөж байх шиг санагдана. Исламын улс дахь “Дабик” сонины арванхоёр сарын дугаарт нийтлэгдсэн нэлээн урт үгүүлэлд Аль-Кайдагаас оргон гарч ирэгсэд урьдны бүлэглэлээ үр нөлөөгүй, үхширмэл байдалтай байна хэмээн хурцаар шүүмжлэн, зүхэж а Завахирийг ард олноос алслагдсан хаана ч ашиггүй лидер хэмээн нэр хоч өгсөн байна. Үүнийг бид ч анхаарч, үүсээд байгаа нөхцөл байдалд тохируулан алхамаа тооцоолох хэрэгтэй биз.

Эрбильд довтлох аюул занал үүсэхгүй, ерөөсөө ямар ч тохиолдол болохгүй байлаа ч, эсвэл бүр сүйрэл нүүрэлсэн ч мөр ялгалгүй байдлыг дордуулсан нөхцөл үргэлжилсээр байх төлөвтэй.

V. МАРГААН

Асуудлыг зэвсэг хэрэглэхгүй байх замаар хялбар шийдэж болж байсан нь ч бий (Исламын бус чиглэлийн асуудал) Исламын улсын талынхны эцэслэн сонгосон тодорхой хувилбар гэвэл шашныхаа суртал номлолыг аль болох нээлттэй тайлбарлан таниулах, тэрчлэн цаг ямагт Исламын улсыг болон Исламчуудад дутагдалтай байгаа, сөрөг үр нөлөө үзүүлж буй зүйлүүдийг зарлан мэдэгдэх, онцгой тохиолдолд Мусульманий удирдагчдийн тушаал зааврыг сонсгох зэргээр ажиллаж, зориулагдсан бичвэр материалуудыг, бас тэнд буй Исламын улсыг шууд сайшаан дэмжсэн бичвэр, бичлэг зэрэг зүйлсийг өөрсдийн үйл ажиллагаандаа олонтоо ашиглаж байна.

Одоо Мусульманчууд рабын ертөнцөд хууль бус зүйлсийг цэцэглүүлж байна гэж хэлж болно. Тухайлбал загалмайд хадаж алах гэх мэтийн өнөө цагт байж боломгүй хүн ёсноос гадуур зүйлсийг дэлгэрүүлэхийг хичээж буй. Ийм жишээ олныг ярьж болно. Мусульманий /зөнч, бурхад/-ын амьдралаас сэдэвлэгдсэн Коран судрын эсрэг үйл биш гэж үзэх учраас Арабын ертөнцөд дээрх бусармаг үйлүүдийг шүүн, таслах боломж үгүй юм.

Исламын улсын үзэл суртлаар тодорхой сөрөг оюун санаа, сөрөг номлол бүхий хүмүүсийн хүчтэй засаглал бий болж байгаа нь бодит үзэгдэл. Тэдний хувьд урьдны үнэн нүүр царай нь үгүй болж, хоёр нүүртнүүд, хоёрдмол санаатнууд болж өөрчлөгдөж байна. Мусульман бусчууд нь мусульманчуудад зааж зөвлөж болохгүй. Ийм итгэл үнэмшил нэгэнт бий болжээ. Мусульманчууд бүүр эртнээс хоорондоо ийм асуудлаар хэлэлцдэг байж. Ийм итгэл бүхий исламчуудын нэг салаа мөчир нь одоо Исламын улсын бий болгож буй хэт туйлширмал хэрнээ олон хувилбарт (альтернатив) – ер мөчөөгөө өгдөггүй, тэрс үзэлтэн маягийн исламчууд юм. Мусульманы ийм салаа салбарууд чамгүй олон бөгөөд тэд аз жаргалтай байлаа ч, азгүй, зовлон гунигтай байлаа ч алхам бүртээ хүслээ барьж, заавар тушаалыг л гүйцэтгэх учиртай гэсэн эртний уламжлалыг баримтлаж хэвшжээ.

Бас Исламын улсын талуудад арай өөр хандлагатай мусульманчууд ч бий. ”Коран”- номлолыг үл ойшоогч хэсэг. Коран судрыг уншдаг ч нарийвчлан ойлгох гэж төдийлөн мэрийлт чармайлт гаргахгүйгээр дагаж дэвэрдэг жинэхэнэ заналхийлэгч үзэлтнүүдийн төлөөлөл гэх зэрэг.

Багдад – салафит. “Салафит” гэсэн үгийг одоо терорист гэж ойлгох нь олонтоо байна. Терористууд салафитын далбааг бахархал омогшлийн бэлгэ тэмдэг, дайны туг болгох нь тун чиг олон тохиолдол дээр бодит үзэгдэл болов. Хэрэг дээрээ салафитуудын ихэнх нь жихад биш юм.

Тэд бол Аль –Ислам буюу “исламийн газар” -ыг тэлэхэд чин үнэнчээр зүтгэж, бүхий л хүнд хүчир, ёозгүй байдлуудад рабууд шиг байж, гарыг нь тас цавчсан ч хүчээ өгсөөр байх тийм улс (нөхөд) болж мэдэх. Тэд юуны түрүүнд шашны бясалгал эрэгцүүлэл, хувь хүний гэгээрэн цэвэрших бүх зорилгыг хорлон эвдэх журамгүй дайны зорилготой холбоотойгоор, шашны мөргөл залбирал ёслол хүндлэлийн үед ч сүйтгэн хөнөөх гэх мэт байж боломгүй хориотой зүйлсийг чухалчилж байна.

Исламчуудын бурхан ийнхүү маш хувирамтгай, олон хувилбартай болж иржээ. Исламчуудын өдөөж буй эсэргүүцлийн нэн хурц хэлбэрүүд, түүний огт бууж өгөхгүйгээр, улайран зүтгэх дүр төрх зэргээс ийн дүгнэж болно. Ихэнх салафитууд Мусульманчуудын улс төрийн засаглал бүрэлдэн тогтох нь зайлшгүй зүйл гэдэгт итгэдэг аж. Энэ бол ямар ч хууль журамд суурилаагүй Исламын улсын засаглалыг “дуугүй” хүлээн зөвшөөрч байгаагаар илрэх агаад зөнч төлөгч номлогчид нь улс төрийн нам хийгээд сонгуультай адилаар бурхан тэнгэрээс бултах, мэхлэн зайлсхийх нь элбэг ажиглагдана. Захирах захирагдах ёсыг эмх замбараагүй хаос байдалтай болгон зааж зааварлах болсон агаад засаглах ёс, нүгэл, буяны тухай, “коран”-ы сургаал номлол, зам замналын тухай марган хэлэлцэх нь тэдний дунд олонтоо гардаг байна.

Исламын зөнч /эш үзүүлэгч/ хэлэхдээ “Одоогийн засаглагчид яг л “цөхөрдөггүй бурхангүйчүүд” юм. Тэдэнд гэмшил хэрэгтэй” гэжээ. Тэдний бүхий л сонгодог “итгэлийн ном”-уудад нийгмийн хувьсгалын тухай өгүүлдэг. Салафитуудын “Тихим”–д ч /Аядуун үзэл/ мусульманчуудын дундах задрал бутралыг хатуу хориглосон байдаг. Жишээ нь ард олныг хагацал, гунигт автуулахыг.

“Аядуун” /Тихие/ сударт салафитын итгэгчид мөргөл үйлдэх, номлол сургаальд шамдах, ариун цэврийг нягт сахих гэх мэтээр өөрийгөө цэвэршүүлэн гэгээрүүлэх, хүчтэй болгож, хүчирхэгжүүлэх үйл хэрэгт амьдралаа зориулах ёстойг номлосон байдаг Исламын улсынхан эдгээр баталгаатай өгөгдлүүдийг зөвшөөрч Багдад дахь өөрсийн сурталд ашиглаж байгаа. Гэвч бас дургүйцсэн, бүүр үзэн ядсан маягийн янз байдал ч илэрч байгаа нь твиттер хуудсан дахь түүнийг ад шоо үзсэн, тохуурхан доромжилсон бичвэр болон бичлэгүүд юм. Тэд салафитуудыг “Салафитын орхиц-ууд” буюу “сарын тэмдэг” гэх мэтээр доромжлон нэрлэсэн нь энэ тал дээрх маргаан мэтгэлцээний дотоодод үймээн самууны шинж тэмдэг үүссэнний битүү дохио гэж болно. Энэ тухайд бидэнд “Бархасбадь гаригаас хуурай хүнстэйгээр, унадаг дугуйгаар зорчиж сүмд морилох”-той адил яаралтай шийдэл шаардагдаж буй. Судалгаа шинжилгээ ч хийх хэрэгтэй. Энэ бол маш чухал хэрнээ ухаалаг шийдэл биз. Салафитийн “Аядуун” /Тихие/ номлол хэдий ийнхүү заримынх нь дургүйцлийг төрүүлж буй ч Багдадын загвар болон жихадуудыг эсэргүүцэх хорын ерөндөг болж болох юм. Жихадууд ч тэр мусульманчууд ч тэр алалдах хөнөөх сөнөөхөөс өөр гаргалгаагүй гэсэн үзэл хандалагадаа хүмүүсийг чөдөрлөн барихын төлөө дөргүй зүтгэдэг, хэт хуучинсаг баримтлалаа зөвтгөх шалтгийг хайсаар байх шиг. Ийм шалтгаа олж авсан нь “үхэшгүй мөнхийн ислам” гэх томьёлол юм. Ихэнх исламчууд энэ тал руу хэт хэлбийж туйлшрамтгай ханддаг. Үүний үнэн төрхийг нь яг “хоёр нүүртэн”, “ариун шүтээнээ бузарлан самууруулагч” гэж тодорхойчлон нэрлэж болохгүй байх л даа. Яагаад гэвэл хоёр нүүртэн гэх нь залуу үеийнхний хувьд үзэл санааны тэвчишгүй хэлбэр нь. Харин энэ нь барууны улс төрийнхнийг бурхан тэнгэрийн тухай маргаанд оролцохоос зайлсхийх хандлагад түхлэж болох.

Барак Обама исламчуудын нутаг дэвсгэр дээгүүр дайраад өнгөрөх дашрамдаа “Исламын улсын тухайд “тэд бол исламчууд” биш хэмээн мэдэгдсэн. Мэдээж энэ бол хувь заяаны тоглоом гэлтэй. Юу гэвэл тэр өөрөө мусульманчуудын хүү (удам) боловч мусульман бус, “сүсгээ гээгч” нэгэн гэдгээ бусад сүсгээ гээгчиддээ албан ёсоор зарлан илэрхийлж буй. Энэ үйлдэл нь жихадууд түүнийг шоолон элэглэхэд хүргэж байна. Мусульманчуудын зарим томоохон хэсэг нь ямар ч атугай Обамагийн санаа зорилгыг үнэлсэн явдал бий гэх. Энэ ерөнхийлөгч нэгэн үе биднийг Багдадаас, болон мусульман бусчууд, шовнистуудаас хамгаалахыг хичээсэн, бас ч үхвэл зохих нүгэлтнүүдийн гэм ялыг гэмшүүлэхэд бэлэн байдаг хэмээн Обамаг сайшаасан, бас яг үнэн хэрэгтээ ихэнх мусульманчууд жихадуудтай нэгдэхийг хүсэхгүй байгаа хэмээн Америк тайлбарлаж байгаа. Гэвч тэд зөвхөн өөрсдийнх нь зөв гэдэгт нь итгэж байгаа хэсгийн итгэл үнэмшлийг бэхжүүлэх гэсэндээ л ийн худал залж бололтой.

Исламын улс бол чухамдаа оволзон түрхэрэх амь амьдрал дахь өөрийн номлол сургаалийн хил хязгаарт бий болсон хүч энергийн бүтээл гэлтэй. Тэдний чимээгүй эзэгнэн захирах засаглал, мөргөл сүсэггүй байдал гэх мэт амьдралын хэв маягийг сонсоход урьдаас нөхцөлдүүлсэн журам дэглэм ч юм шиг. “Зөнч Мухамедын далбааг тэд Цагаан ордон дээр өргөн мандуулах болно” гэнэ.

Тэрчлэн Монголыг ч Исламын улсын зүгээс аюул занал отолхийлж байгааг үгүйсгэж болохгүй. Юу гэвэл Исламын улсын гар, хөлүүд Монгол орны оршин ахуй төв азийн нутаг дэвсгэр тийш сунаж болзошгүй болсон нь ажиглагдаж байна. Ийм байдал үүслээ гэхэд, аюулаас хамгаалахын тулд АНУ-д хандахад хэтэрхий алс хол, харин “нөгөө этгээдүүд”-ийн хувьд Монголд хүрэх нь түүнээс харьцангуй ойрхон юм. Үүнтэй холбогдуулан үгүүлэхэд нийгэм дэх зугаа цэнгээний асуудалд ч хянамгай байж, тодорхой хязгаар тогтоох нь зөв байх. Ийм асуудлыг журамтай ухаалаг байлгахад ихээхэн анхаарах хэрэгтэй. Жорж Оруэл 1940 оны гурван сард болсон “Майн кэмп”-ийн үйл явдлыг тэмдэглэн хэлэхдээ “Гитлер хэзээ ч туршин шалгах авьяас чадалтай байгаагүй, бас түүний зорилго нь хэзээд хулчгар хэрнээ дайсагнагч шинж чанартай байдаг байлаа. Хэрэв түүнд хулгана алах хэрэгтэй байсан бол энэ нь түүнд луутай тэмцэх гэж буй мэт сэтгэгдэл төрүүлдэг” гэсэн байдаг. Хүмүүс исламын улсын шинж байдлыг үүнтэй төсөөтэйгээр үзэцгээж байна. Тэд амьдралдаа тохиолдох том үйл явдал, том дайны оролцогч хэмээн,итгэцгээнэ. Чухам энэ нь шудрага зөв талуудаа нугалан бөхийлгөх драмын жүжиг болж хувирч байна.

Фашизмын талаар Оруэл үргэлжлүүлэн хэлсэн нь “...Амьдралыг үзэх сэтгэл зүйн ийм туйлширмал үзэл одоо ч хүчинтэй шахам байна. Социализмын үед ч капитализмын үед ч байсан. Тэглээ ч тэд бол тийм зөнч мэргэн хүмүүс биш. Таны амьдралыг сайн сайхан болгоно гэцгээдэг. Гитлер тэдэнд хэлэхдээ: “..би та нарт тэмцэл, аюул, үхлийг санал болгож байна. Үр дүнд нь хаа сайгүй бүх үндэстнүүд хөл доор маань сөхрөнө......... Энэ бол сэтгэлийн хөөрлөөр үнэлж боломгүй тийм хүчирхэг дуудлага” гэсэн байдаг. Харин одоо болж буй Исламын улсын үйл явдлыг авч үзэвэл дээрх хандлага дээр шашны номлолыг нэмжээ. Эсвэл нэлээн оюунжсан бас сонирхол татахуйц байдалтай ч юм шиг Тэдний заавал дагаж биелүүлэх ёстой гэж үздэг ягшмал, туйлширмал лүндэн, номлол бол Исламын улсын хөдлөшгүй байр суурийг атгагч нь юм. Тэд уулзсан болгоноо бараг толгой дараалан устгахад баяртайгаар бэлтгэж байгаа агаад зөнчдийн зөгнөсөн хууль номыг мөрдөж, бурхан тэнгэрийн аврал ивээлд багтахыг орчин тойрныхондоо номлон итгүүлэхэд идэвхийлэн зүтгэцгээнэ. Энэ янзаараа бол тэдний сэдсэн дайн төгсгөлгүй мэт урт удаан үргэлжлэх төлөвтэй ажээ.Â

Бэлтгэсэн Дмитрий СОКОЛОВ /The Atlantic цахим хуудасны материалыг ашиглав/

Орос хэлнээс орчуулсан Г.ТӨРМӨНХ

«ИГ»: война и смерть

Тревоги наших дней

Взяться за перо написать эту статью меня подтолкнул один очень неприятный факт, свершившийся уже после наступления 2016 года. Из иностранных СМИ узнал, что 20-летний боевик группировки "Исламское государство" в сирийском городе Ракка на глазах толпы казнил свою мать за призывы покинуть ИГ. Об этом сообщил Сирийский наблюдательный совет по правам человека. Женщина погибла от рук сына в присутствии сотен людей у почтового отделения, где она до этого работала. По информации правозащитников, ей было около 40 лет.

Мать пыталась убедить уговорить 20-летнего сына покинуть ряды группировки и бежать из самопровозглашенной столицы «ИГ.» ("Исламское государство" — террористическая группировка, деятельность которой запрещена в ряде стран, в том числе в России).

Современный терроризм не признает ни границ, ни религиозных табу, никаких семейных ценностей. Убить мать – это страшный и непрощаемый грех во всех вероисповеданиях.

История показывает, что все самые громкие террористические события современности приходятся на конец XX начало XXI веков. Именно в этот период разрабатывается стратегия современного терроризма, совершенствуется и оттачивается его тактика. Терроризм стал особенно изощрен, кровав и безжалостен.

В нашем современном мире примеры ужасающей ненависти и злости не перестают шокировать даже сегодня. Люди потом много лет не могут оправиться от психологического шока. Наносят большой урон такие акции и экономике стран, где гремят взрывы. Самое страшное, что люди теряют чувство защищенности.

Крупнейший теракт в мире произошел 11 сентября 2001 года. Четыре авиалайнера захватили 19 террористов "Аль-Кайды". Два самолета врезались в башни-близнецы Всемирного торгового центра и еще один в здание Пентагона. Четвертый авиалайнер разбился в штате Пенсильвания. Жертвами терактов стали 2977 человек, порядка 1100 человек так и не удалось опознать.

Террористические акты на Бали случились 12 декабря 2002 года. Самый крупный теракт в истории Индонезии унес жизни 202 человек, 164 из которых были иностранцами. Ответственной за три взрыва была признана радикальная организация "Джемаа Исламия". Трое организаторов были приговорены к смертной казни.Теракт на Дубровке датируется 23- 26 октября 2002 года. 916 заложников несколько дней удерживала группировка террористов в здании ДК ОАО "Московский подшипник". На людей напали в тот момент, когда они смотрели мюзикл "Норд-Ост". Операция завершилась уничтожением всех боевиков. Но без жертв не обошлось – погибли 130 заложников. Ответственность за события взял на себя боевик Шамиль Басаев.Взрыв в московском метро 6 февраля 2004 года унес жизни 41 человека. Столько же человек погибли из-за двух взрывов в 2010  в московской подземке. Ответственность за первый теракт на себя никто не взял, за второй — боевик Доку Умаров.

Теракты в Мадриде прогремели за несколько дней до выборов нового созыва парламента в марте 2004 года. Четыре взрыва в электричке стали причиной смерти 191 человека, еще 2050 получили ранения.Серия терактов случилась в Ираке в июне 2004 года. Под прицелом террористов оказались полицейские участки в пяти городах страны. Погибли более 70 человек, десятки получили серьезные ранения.

Террористический акт в Беслане в сентябре 2004 года признан одним из самых жестоких в истории. Более двух суток террористы удерживали в заложниках около 1100 человек, преимущественно детей. результате теракта погибли 334 человека, из которых 186 – дети. Единственный выживший террорист был приговорен к пожизненному заключению.

Взрывы в Лондоне произошли седьмого и 21 июля 2005 года. Первые четыре взрыва в лондонском метро унесли жизни 52 человек, ранив еще около 700. Вторая серия терактов, по счастью, обошлась без жертв. Все выжившие террористы были преданы правосудию. 

16 июня 2014 года было совершено убийство 1700 курсантов училища ВВС на военной базе Сабайкар в Тикрите. Ответственность за это взяла на себя группировка «ИГИЛ». Летом этого же года боевики тогда казнили 500 мужчин из общины езидов и захватили в рабство около 300 женщин. Известно, что некоторые из жертв были похоронены заживо.

И только тогда американские беспилотники нанесли серию авиаударов по позициям боевиков «Исламского государства» в борьбе за курдский город Кобани в Сирии. Но эти удары были неэффективными и, как свидетельствуют иностранные СМИ, часть авиабомб упала на  жилые кварталы, среди мирного населения были жертвы.Тогда зачем потребовалось воздушное вмешательство, без предварительной разведки, без уточнения точек поражения? И самое главное эти удары не были согласованными. Бомбили, видимо, просто так, чтобы успокоить мировое сообщество: вот, мол, боремся с боевиками. И это только один пример неэффективных военных ударов по позициям боевиков. После нескольких месяцев ожесточённых боёв защитники города, по сообщениям СМИ, все же остановили наступление радикалов «ИГ» и постепенно, улицу за улицей, освободили захваченные районы Кобани. По данным сирийских наблюдателей, были убиты более 370 экстремистов, потери курдов составили менее 300 человек. По информации телеканала RT , войска президента Сирии Башара Асада, стали свидетелями ужасных зверств боевиков на оккупированной территории. В то же время президент США Барак Обама, который, безусловно, держит под контролем каждый шаг американских войск на Ближнем Востоке,в телеэфирах ратует за то, чтобы необходимо немедленно убрать президента Сирии Башара Асада и заменить его другой кандидатурой. Кем? Не говорится. Вероятнее всего, как свидетельствуют сами заокеанские политологи, это просто политический торг главы Белого дома с американскими деловыми кругами, которым выгоден «контролируемый хаос» на Ближнем Востоке. Как же, поставки вооружений в ближневосточный регион, сдерживание цен на нефть – все это идет как бы в «общую копилку американской демократии». Низкая цена на нефть, по свидетельству тех же американских политологов в преддверии президентской гонки 2016 года, это еще и косвенный удар по экономике России.

После того, как 31 октября 2015 года, в небе над Аравийским полуостровом был совершен еще один теракт уже в отношении российских граждан летевших самолетом из Египта в Санкт- Петербург, стало ясно, что «ИГ» несет серьезную угрозу не только населению ближневосточного региона, но и всему евроазиатскому континенту. Было принято решение о начале точечных авиаударов по позициям боевиков российскими воздушно-космическими силами. Белом доме заволновались. Там прекрасно понимали, насколько будет сильна поддержка войскам Башара Асада. И время это подтвердило. А после теракта в Париже 13 ноября 2015 года в Средиземное море вышли и французские войска. С авианосца Пятой республики так стали наноситься удары по территории, занятой боевиками «ИГ». Но что-то не слышно об эффективности  авиаударов по позициям боевиков со стороны так называемых коалиционных сил. Более того, стали раздаваться призывы о якобы бомбардировках российскими ВКС кварталов, где проживает мирное население Сирии, о якобы жертвах среди него. Все это делалась и делается для того, чтобы дискредитировать саму идею создания единого координационного центра по противодействию «ИГ» с участием региональных игроков, таких как военные силы Ирана, Ирака, специальных отрядов курдских подразделений, афганских вооруженных формирований и различныхотрядов сирийской оппозиции. Кому на руку дискредитация этой, фактически базальтернативной идеи? Больше всего США, Турции и Саудовской Аравии. И политические круги, близкие к официальной верхушке, это демонстрируют на практике: речь идет о событиях 1 и 2 января 2016 года, когда наметился раскол в дипломатических отношениях Ирана и Саудовской Аравии. Американские политологи в своих комментариях по этому поводу даже не скрывают этого.

Кто сегодня реально противостоит боевикам «Исламского государства»? Реально только армия Сирийского президента Башара Асада. Эффективно помогают точечные авиаудары российских воздушно-космических сил по позициям боевиков. К сожалению, коалиционные силы, возглавляемые американскими военными, в последнее время особого рвения в борьбе с «Исламским государством» не проявляют. Как-то все у них поутихло на их военных базах и кораблях. Это видно по сводкам с полей сражения в Сирии и слышно по отзывам сирийских военных, которые каждый день после предварительных ударов Российских ВКС отвоевывают по нескольку километров родной земли и очищают ее от боевиков.

Барзан – курдский активист. последние пять месяцев он документирует зверства «Исламского государства» в сирийском городе Кобани. После пересечения турецкой границы он и его жена согласились дать интервью RT. Они подтвердили то, что говорят очевидцы о жестокости боевиков этой группировки. Большая часть отснятого Барзаном материала содержит сцены насилия, на которые невозможно смотреть, при этом слышать его рассказы оказалось не легче.

«Там был человек с синдромом Дауна. Он был дезориентирован, не понимал, что ему делать, нужно ли покинуть линию фронта. Когда пришли боевики «ИГИЛ», они обезглавили его, после чего сфотографировали и выложили снимки в соцсети с подписью: «Мы убили атеиста, безбожника». У него был синдром Дауна», - рассказывает активист.

Он описал RT химические атаки, которые осуществляли террористы, последняя из которых, по сообщениям, была совершена всего несколько недель назад.

Барзан имеет видеокадры, снятые в курдском морге в Кобани. Многие тела обожжены белым фосфором. Он говорит, что даже при самом лёгком ранении жертву ждёт неминуемая смерть.

По словам активиста, люди в буквальном смысле слова выгорали, как только химикаты попадали в кровь. Он показал нам снимки кассетных бомб, которыми исламисты обстреливали Кобани. Многие из них не разорвались и просто лежат на земле. Он говорит, что местные дети принимают их за игрушки, поднимают и взрываются вместе с ними. Один из этих детей, Абдель, умер на месте.

Курдская журналистка Раушан Халиль рассказала RT об одном из способов, к которому прибегает «Исламское государство» для тренировки новых боевиков. «Женщин-военных, которые попадают в плен к боевикам («Исламского государства». – RT), точно обезглавливают. Их жестоко убивают, над ними жестоко издеваются. У них не дрогнет рука отрезать голову женщине», – отмечет журналистка.

Еще одна курдская журналистка Халиль также рассказала, что экстремисты ИГ в Сирии зачастую берут в плен детей, чтобы в дальнейшем заставить их воевать на стороне террористов.

«В мае  2015- го проходили выпускные экзамены у девятого класса. Дети поехали их сдавать в город Алеппо. Их было 150 человек, из которых обратно вернулись только девочки. Всех мальчиков боевики взяли в плен», – поделилась Халиль с RT. По её словам, захваченные подростки долгое время удерживались в мечети небольшого города Манбиджа на севере Сирии. Там их обучали правилам шариата, всё время было посвящено изучению Корана.

Прожив неделю в безопасной Турции, Барзан собирается вместе с женой вернуться в Кобани. Их задача – показать обществу ужасы этой войны, которым не видно конца.

Историю «ИГ» принято отсчитывать с 2006 года, когда на основе объединения части иракской ячейки «Аль-Каиды» и некоторых других мусульманских экстремистских группировок было объявлено о создании образования «Исламское государство Ирак». Центром этого объединения признали город Мосул, а первым лидером – Абу Абдуллаха – аль - Багдади. С первых дней своего существования организация принимала активное участие в боевых действиях и террористической деятельности в Ираке. С середины мая 2010 года после гибели предшественника главой группировки стал Багдади с титулом эмира. После начала в 2011 году в Сирии гражданской войны между президентом Асадом и борцами с его режимом, среди которых были и многочисленные исламские боевики, эта страна тоже стала очагом нестабильности в Ближневосточном регионе. Сюда начали стекаться различные экстремистские силы. Не осталось в стороне и группировка, возглавляемая Багдади. В связи с приходом в Сирию она с начала апреля 2013 года приняла новое наименование: «Исламское государство Ирака и Леванта». Это вызвало возмущение лидеров «Аль-Каиды», в частности, преемника Усамы бен Ладена Аймана аз-Завахири. Ведь данная группировка до этого времени считалось подконтрольной «Аль-Каиде» организацией, а на территории Сирии уже действовала другая её ячейка – «Фронт ан-Нусра». Тем временем «ИГИЛ» взяло под свой контроль значительную часть Сирии. К середине 2014 года под его властью находилось большая площадь сирийской территории, чем у любой другой стороны конфликта, включая правительство Асада. После того как Багдади отказался внять призыву аз-Завахри вернуть своих боевиков в Ирак, в 2014 году руководство «Аль-Каиды» заявило о полном разрыве с «ИГИЛ» и о том, что данная структура не является её подразделением. Более того, начались боевые действия между «ИГИЛ» и официальной ячейкой «Аль-Каиды» – организацией «Фронт ан-Нусра». В ходе конфликта между ними погибло около 1800 боевиков с обеих сторон. Удивительно, но с началом применения редких авиаударов западной коалиции по позициям боевиков между «ИГИЛ» и «Фронтом ан-Нусра» Â все же была заключена договоренность о совместных действиях.2014 году боевики «Исламского государства Ирака и Леванта» захватили значительные территории в Сирии и Ираке, а также ряд крупных городов, в том числе Мосул и Тикрит, подойдя вплотную к Багдаду.

На этой волне волне Багдади провозгласил себя халифом. Это было знаковое событие, ведь титул халифа означал претензию на верховенство над всем мусульманским миром. Последним, носившим это звание, был представитель династии Османов Абдул-Меджид II, лишенный его в 1924 году. Таким образом, Багдади претендовал на правопреемство от султанов Османской империи и, соответственно, на территорию, когда-то контролируемую ею. Вместе с тем он поддерживал идею создания всемирного халифата. В связи с этим было решено убрать региональную привязку в названии организации, и теперь она стала именоваться так: «Исламское государство».

Группировка «Исламское государство» после начала точечных авиаударов российских воздушно-космических сил потерпела самое тяжелое, как считается, поражение в своей истории. Особо это проявилось после боев с курдами за город Кобань. Несмотря на то, что боевикам удалось временно захватить этот город, они затем были выбиты из него. До настоящее время идут бои за окрестные деревни. Но, несмотря на целый ряд неудач и гибель своих лидеров, боевики «Исламского государства» продолжают контролировать значительные территории, и на данный момент являются угрозой не только для региона, но и для всего мира. Хотя «Исламское государство» не было признано ни одной страной мира, после провозглашения халифата и значительных военных успехов данной организации к нему стали присоединятся различные исламские террористические группировки по всему земному шару, объявив себя провинциями «Халифата». Прежде всего, боевики ИГ смогли закрепиться в Ливии. Они захватили города Дерн и Нофалию, и осаждают Сирт. И в Северной Африке стало укрепляться «Исламское государство». Ливия после свержения Каддафи раздираема гражданской войной между Всеобщим национальным конгрессом и парламентом. ИГ пока контролирует там сравнительно небольшие территории, выжидая, как будут развиваться боевые действия между основными силами противостояния.

Одним из первых присоединилось к ИГ «Исламское движение Узбекистана» во главе со своим лидером Усмоном Гази. Эта организация на данный момент ведет деятельность, главным образом, на территории Афганистана и Пакистана. Ещё в 2014 году сотрудники МВД Узбекистана сообщили общественности об этом. Тогда же о присоединении к «Исламскому государству» заявила египетская исламистская группировка «Ансар Бейт аль-Макдис». После шиитского переворота в Йемене и начала там гражданской войны объединение «Аль-Каида на Аравийском полуострове» (АКАП)  заявило о том, что порывает связи со своей материнской организацией и присягает «халифу» Багдади.

На данный момент АКАП контролирует в Йемене значительные территории. Экстремистская организация «Бока Харам», которая подчинила себе земли на севере Нигерии и ведет настоящую войну с коалицией государств, объявила себя «Западноафриканской провинцией Исламского государства». Кроме того, боевики «Исламского государства» обозначили свое присутствие в Афганистане и Пакистане. Там на сторону ИГ перешли некоторые группировки талибов. С другими же боевиками Талибана «Исламское государство» начало противостояние. Таким образом, на вопрос о том, где находится «Исламское государство», односложного ответа не будет, так как различные его отделения разбросаны по всему миру. «Исламское государство» отошло от узкой идеологии суфизма и ваххабизма, которая играет ведущую роль в «Аль-Каиде». Этим оно смогло привлечь на свою сторону большее число сторонников, что закономерно, ведь для большей части населения Сирии и Ирака суфизм и ваххабизм являются чуждыми. Лидеры ИГ умело на этом сыграли, объявив себя халифами всех суннитов. Но значительная часть экстремистов «Исламского государства» является не местными жителями, а представителями других арабских стран. Также  есть добровольцы из Европы и России, в частности боевики, сражавшиеся за Ичкерию. Действия террористов «Исламского государства» по отношению к противникам и местному населению являются крайне жестокими. Часто практикуются пытки и показательные казни.

Лидеры «Исламского государства» декларативно заявили, что их главной глобальной целью является установление всемирного халифата. Но в тоже время боевики говорят и о задачах на более ближнюю перспективу. К ним относится захват территории, ранее принадлежавшей Османской империи, Аравийского полуострова, Средней Азии и Кавказа. Многие политологи тут усматривают некоторые противоречия, ведь сегодня Турция чуть ли не открыто поддерживает «ИГ», создавая пограничные коридоры для прохода боевиков, поставляет вооружения экстремистам, финансирует ряд организаций, запрещенных в России и во всем мире. Президент Турции Эрдоган после инцидента с российским самолетом, сбитым турецким истребителем в небе над Сирией, уже так не маскировал своей приверженности к «ИГИЛ». Известно, что к поставкам нелегальной нефти, добытой на территории Ирака и оккупированной частью Сирии, имеет самое непосредственное отношение вся семья Эрдогана, уже скомпрометировавшая себя перед мировым сообществом. е остается в стороне и богатая нефтью Саудовская Аравия. Оттуда поступают деньги, вооружение, бронетехника для боевиков «ИГИЛ».И все это делает с молчаливого согласия Белого дома. Как и распространение салафитской идеологии в удаленных от своей территории районах. Уж сколько раз в Интернет-сообществе звучали подстрекательские призывы к «мировому джихаду» против России: прямые и косвенные, открытые и закамуфлированные под необходимостью сдерживания точеных авиаударов российских воздушно-космических сил по позициям боевиков «ИГИЛ» и якобы попадания российских авиабомб на головы мирного населения Сирии. Это растиражировал интернет журнал «Pablig». И ведь не кто иной, как американцы, не пытаются принять мер, закрыть явно экстремистские блог-сервисы год предлогом нарушения прав и свобод. Каких прав и каких свобод? Когда экстремистами уже заявлено, что они работают над созданием ядерного оружия.

Страны всего мира должны объединиться в борьбе с терроризмом ИГ, ведь туда, где находится «Исламское государство», приходят война и смерть. И здесь нужно включить все ресурсы, в том числе и дипломатические – Совбез ООН для легитимизации действий международного сообщества в Сирии, в том числе и воссоздание военно-штабного комитета, а также реализации других позитивных российских инициатив, завяленных министерством иностранных дел РФ.

Подготовил Дмитрий СОКОЛОВ по информации СМИ.

Исламын улс /ИГИЛ/-ын аюул

Дэлхий нийт - өнөөгийн түгшүүр!

Алтайн бүгд найрамдах улсын Сэтгүүлчдийн холбоо болон “Вестник Горно-Алтайска” сонины редакцтай байгуулсан хамтран ажиллах гэрээний хүрээнд ОХУ-ын Сэтгүүлчдийн холбооноос санал болгосноор энэхүү нийтлэлийг орчуулан толилуулж байна.

/ОХУ-ын дээд шүүхээс тус улсад аливаа терорист байгууллыг хориглох шийдвэртэй/

Исламын улс гэгч бол солиотой галзуучуудын бөөгнөрөл биш. Энэхүү шашны бүлэглэл нь өөрийн шашны үзэл номлол бүхий итгэл шүтлэгт суурилсан, айсуу байгаа “төгсгөлийн гэрэл” гэгчийг ойртуулах тангарагтай дайнд шулуудсан нь тодорхой байна. Тийм болохоор энэ явдлыг зогсооход нэгдсэн том стратеги туршилт, ихээхэн чармайлт шаардагдана.

I. ИСЛАМЫН УЛС ЯАХ ГЭЭД БАЙНА ВЭ?

Тэд хаанаас гараад ирэв юуг хүсээд байна? Энэ энгийн асуултанд барууны лидерүүд тодорхой ойлгомжтой хариулт олж чадахгүй байна. Ойрхи дорнот дахь тусгай үүрэг бүхий цэргийн захирагч хошууч генерал К. Майкл, Нагата нар өнгөрсөн арван хоёр сард “Нью юрк тамес” сонинд нууц итгэмжлэлтэйгээр тайлбар өгөхдөө Исламын улсын бий болсон шалтгааныг шүүн тунгаах явдал одоо эхлэл төдийхөн байна. “Бид одоо тэднийг ер ойлгохгүй түвшинд байна. Үзэл санааг нь устгана гэдэг боломжгүй мэт” гэцгээсэн байна.

Тэгвэл өнгөрсөн онд АНУ-ын ерөнхийлөгч Обама Исламын улсыг чухам Исламчууд биш “Аль-Кайди”-гийн үргэлжлэл, хойч үе нь хэмээн нэрлэв. Исламын улсын доршоон үздэг ойлголтоороо ингэж нэрлэсэн бөгөөд энэ нь хэзээнээс бий болсон АНУ-ын стратеги тооцооллын ноцтой алдааны шалтгаан болж болохыг үгүйсгэмгүй.

Исламын дайчид саяхныг хүртэл Их британтай зэргэлдээ газар нутгуудыг хяналтандаа авсан байв. 2010 оноос Исламын улсын захиргаа нь Аль-Багдад, Абу-Бакр-д төвлөрөх болов. Өнгөрсөн жил хүртэлх Иракын зэлэн түрэмгийллийн ид үеийн Букка дахь лагерийн үйл явдал, шорон гяндангийн булингарт бүүдгэр дүр төрх бүхий гэрэл зураг зэргээс түүний нүүр царайг харж болно. Анхны Халифуудын зуун жилийн төлөө, Рамаданы үзэл номлолыг дэлгэрүүлэн түгээхийн төлөө тэд өнгөрсөн оны долоон сарын таванд Мосулед их Мечети Аль-Нуриг шашны индэрт өргөн гаргав.Тэд хөөгдөж туугдан зовж зүдрэгсэдийн байрлалд буй партизаны командлагчдын нууц байранд дахь мусальманчуудын удирдагчын дүрд тоглосон гэрэл зураг видео бичлэгийг үйлдэн тарааж байна. Хариуд нь дэлхийн бүх этгээдээс жихадуудын урсгал урьд өмнө үзэгдээгүйгүй түрцтэйгээр тэдэн лүү цутган орох болсон нь үнэхээр халагламаар тоогүй зүйл болж байна. Энэ байдал улам даамжирах төлөвтэй.

Исламын улс – нууц хаант улс /хаанчлал/ тэндээс эргэж буцах нь хэн байна?. “Багдадууд” нэг удаа камерийн өмнө ярихдаа “тал талаас ийм үзэл суртлыг дэлгэрүүлэгч номлогчид хандаж байгаа, ийм төрлийн ведио хийгээд тайлбар номлолууд үе үеийнхэнд хадгалагдаж буй. Халифтууд тал бүрд хаа сайгүй энэ үйл хэрэгт зүтгэж байгааг мэдэж болно” гэж байв.

Тэд бол дэлхийг эргүүлэх гэсэн зарчимтай, геноцида ажиллагааг шаарддаг, тэдэнд урваж дагагсдыг “ дулих”-гүй байх, тэгснийх нь төлөө тэдгээр дагагсад зөвхөн эсэн мэнд үлдсэндээ баярлах ёстой гэсэн, өөрсдийгөө дээдлэн сурталдах шашны номлолд суурилсан, дэлхийн сүйрлийг төлөглөсөн судрыг түрцтэйгээр номлон түгээх гол үйл ажиллагааг идэвхийлэн явуулдаг зэрэг онцлог шинжүүдтэйг нь батлан үгүүлж болно.

ИГИЛ буюу Исламын улс “Ирака Аль Шама” нь (интернетээр түгээмэл байгаа орос хэл дээрх үндсэн материалуудад Исламын улс Ирака ба Леванта хэмээн нэрэлсэн бий) исламын янз бүрийн үйл байдал бүрийд өөрсдийн үзлийг ягштал баримталж, цагаатган тайлбарлах нь бий. Тэдний үзлээр бол тэдний стратеги алсын бодлого ажиллагаа нь “шүүлтийн өдөр”-т шууд нөлөөтэй – энэ нь баруун дахь өөрийн дайснууд тэдний байр байдлыг таних, урьдаас мэдэхэд их тустай гэх.Исламын улсын засаглалын хувьд дурсаад байх юм бага. Жишээлэхэд Египт дэх мусульман ахан дүүсийн ялгуусан гавьяаг санаж болно. /дашрамд хэлэхэд тэд Исламын улсыг сүсгээ гээгчид тэрслэгчдэд тооцож байв/. Энэ бол бодит байдлаас ангид эртний үл гүйцэлдэх үзэл гэж болно.

Исламистуудын бүрэн засаглалыг хэдэн зуун хүн биш арван сая хүн хүлээн аваад байна гэнэ. Исламын ус орон нутгуудын түвшинд байгальтай харьцахдаа хоёр зүйл дээр алдаа гаргаж байна. нэгд “бул чулуунуудыг хэрхэн дардан их зам болгох” тухайд. Харин “Аль кайда” байгууллага эл асуудлыг бүхэлд нь даван туулж чадсан сүрхий туршлагатай байв. Исламын улсынхан болон хамсаатнууд нь хэдийнээс бен Ладентэй холбогдож, харилцаж ирсэн ба түүнийг эрх сүрийг хүндэтгэж, “шейх Осама” хэмээн нэрлэдэг байв. Жихадууд ч энэ цагтай хамт “Аль кайда”-гийн үйл хэргийг цэцэглүүлэгчид болон өөрчлөгдөв. /1998-аас 2003 он хүртэл тэд үлгэр дууриал болж байсан/ олонх жихадууд өнөөгийн удирдагчдыг үзэн ядаж байгаагаа нээлттэй илэрхийлэх боллоо.

Халифатууд Бен Ладений үхлийг үзсэн нь тероризмийн шинэ эхлэлийн шалтгаан болсон бөгөөд амьдралд санаандгүй тооцоолоогүй зүйл болж ирэв. Тэд уян хатан зохион байгуулалтанд орж, үүр салбаруудаа хаа сайгүй бий болгон, дэлхийн газар нутгуудыг торлосон мэт бүтцийг үүсгэх боллоо. Исламын улсынхан ядуурал, дутагдал гачигдал газар авсан нутаг орнуудад дээр дооргүй өөрсдийнхнийг шургуулж үлдээн, захиргааг тэдгээрт төвлөрүүлэхийг хичээж байгаа ба /орон нутгийн иргэдийг дайчлан цэрэгт элсүүлэх зорилго бүхий бүртгэх товчоог хэсэглэн зохион байгуулах үйл ажиллагааг ч явуулсаар байна/

Барууныхны бодлогын бас нэг алдаа нь Исламын улсынхны шүтдэг дундат зууны үеийн шашныг үгүйсгэх, түүнд хуурмаг санаагаар хандсан хандлага юм. Петер Бергений Бен Ладентай ярилцсан ярилцлагын анхны ном 1997 онд хэвлэгдсэн. Зохиогч тэр номоо “Ариун дайны бутрал” гэж нэрлэсэн байдаг. Номонд үгүүлснээр Бен Ладен дэлхийн нэгдэл нягтрал, зөвлөлдөх бүтцийг чухалчилан үздэг байж. Бен Ладен тероризмын бүлгүүдтэй харилцахдаа нэр болон бэлгэ тэмдгийн эрхээ нэгдсэн байдлаар хэрэглүүлэх замаар тэднийг нэгдэлд уриалдаг байв. Тэр улс төрийн тодорхой ухралт буулт хийхийг шаардаж байсан. Тухайлбал Саудын Аравд хийсэн Америкийн дайны байдалд өгсөн дүгнэлт. Түүний явган цэргүүдийн ажиллагаа бол орчин үед энх тайван тогтооход л чиглэгдэж байсан гэжээ.

Бодит байдал: Исламийн улс – Исламын, Ердөө Исламын. Тиймээ үндсэндээ европод болон ойрхи дорнотод мусульманчууд төлөвшиж тогтоогүйгээс л тийм солиотой, балмад ажиллагаанд өөгшөн хөгждөг. Шашин, түүнийг баримтлан дагагч мухар сүсэгтнүүд, энэ явдлыг уран гоёор шүүн хэлэлцэх нөхөд ч адилхан үүнд хамаатай.

Хяналтандаа авсан газар нутаг: Тал бүрд нь нүдэнд нь харагдаж байгаа нутаг орнуудыг тэд Исламын улсын засаглалын үндэс суурь гэж үзэж байна. Энэ зураглалыг Ариун дайны төлөөх судалгааны хүрээлэн (Institute for the Study of War) –ээс хийсэн судалгааны үндсэн дээр зохион гаргасан бөгөөд өнгөрсөн 12 сарын 21-ны байдлаарх Халифатын бүлэглэл, түүний анги салбаруудын хяналтанд оршин байгаа бүх нутаг дэвсгэрийг багтаан үзүүлжээ. Исламын улсын эзэрхэл хаана бий болно тэнд татвар хурааж, үнэ тогтоож, шүүх засаглал байгуулж, хүн амын боловсрол, эрүүл мэнд теле харилцаа холбооны нөхцөлд хүртэл өөрсдийн байгууламжийг санал болгож, хяналтандаа оруулахыг хичээж байна.

II. ИТГЭЛ

Өнгөрсөн зуунаас хойш өдий хүртэл Европд шашны мөргөлдөөн дайн дажин төгсгөл болсон мэт байсан. Үнэндээ энэ хугацаанд Европчууд сургааль номлолын төлөө үхэн дайтах ийм нүсэр тохиолдолтой тулгарч байсангүй. Исламын улсын үзэл санааны хэв маяг, онол номлолыг баруунд хүлээн зөвшөөрөх боломжгүй хүсэлгүй гэдгийг учирлан тайлбарлаж болмоор санагдана. Исламын улсын бүхий л үйл хэрэг, итгэл сүсгээс олонхи татгалзаж байна гэдгийг эсвэл тэдний цэрэг дайны үйл ажиллагаа нь хуучирч хоцрогдсон, баригдмал үзэл суртал гэдгийг мэдүүлэх арга саам байж ч болох. Тэдэнд үл итгэх гутранги үзэлтнүүд гэдгийг нь ойлгуулж болмоор. Өнгөрсөнд барууныхан мусульманчуудын мухар сүсэг, сохор юм шиг байдлыг буруушаан яллахаас гадна ямар нэг академик түвшиний онол сургаалийг тухайлбал Эдвард Сайдын амар тайвныг эрхэмлэх номлол сэлтийг тайлбарлах, түгээх, ийм замаар тэдний түрэмгий байдлыг намжаах арга замаар ажиллаж болох байсан мэт. Шүүмжилж шаардахын зэрэгцээ муу засаглал, нийгмийн хурцадмал асуудлууд, зөвхөн газар доорх нефтийн үнэ ханшийн улмаас дэлхий дээрх амьдрал хямралд өртөх нөхцөл байдал тулж ирээд байгаа зэргийг ойлгуулан таниулах үзэл сурталын арга боломжуудад ач холбогдол өгөх нь чухал мэт.

Ингээд сайтар дэнсэлвэл Исламын улсын өнөөгийн нөхцөл байдал бол тийм ч даамжирсан зүйл биш байж болох. Бодож үзвээс хэрвээ Вашингтон Берлинд шашны асуудал гол тоглогч биш байх аваас Ракке, Мосулед ч энэ тийм чухал биш. Аллах Акбар хэдийнээс сүсгээ гээгчдийн “толгойг мухарлана” хэмээн ярьдаг байсан авч заримдаа энэ нь ердөө л шашны шалтгаанаас гэдэг нь мэдэгддэг. Мухамедийн анхдагч дайн нь хамгийн цэвэр түүх биш гэдгийг бүх мусульманчууд ойлгоно. Энэ нь эхлээд хууль ёсны дайн байснаа сүүлдээ Коран судрын төлөөх дайн болж хувирсан, хамгийн хэцүү хатуу цаг үе болсон тухай эш үзүүлэгч мэргэдийн айлдварт байдаг юм билээ. Исламын улсын дайчдын баримтлан дагаж буй тэр эртний исламын үнэн номлол, хууль ёсны дайн гэдэг бол ер үхширч ялзарсан хэрэггүй болсон зүйл гэлтэй.

Шашны номлогчдын зохиол номууд нь өнөөгийн бодит амьдрал, хийгээд хүн төрөлхтний харилцаатай нийцэхгүй байгааг тэд ойлгож таних дургүй байгаа нь мэдээжийн зүйл. Боолчлолын ёс, загалмайд хадаж алах, толгой тас цавчих гэх мэт харгислал – эдгээрүүд бол жихадуудын солиорол, сэтгэцийн гажуудал бус харин урьд өмнийн хуучирч хоцрогдсон, өөрсдийнх нь ариун шүтээн гэх сургааль бичвэрээс үлдэж хоцорсон зүйлс, дундат зууны заншил суртлыг өртөөлөн авч ирсэн үр урхаг гэдэг нь маш тодорхой. 

Загалмайд хадаж алах нэгэн харгис шийтгэл байдгийг Коран сударт “исламын дайснуудад таарах “ хэмээн нэрийджээ.

Коран судрын есдүгээр бүлэгт энэ тухай бий бөгөөд христчүүдэд татвар ногдуулан хураах үүргийг Ат-Тубад даалгажээ. Тэрээр үнэн сүжигнүүдийн шаардсан эл зүйлийг биелүүлээгүй исламын дайснуудыг амьдралынх нь гол хүч болсон гарыг нь мухарлаж, хүч тамиргүй номхон хүлцэнгүй болгох шийтгэл оноож байх ёс ийнхүү бий болсон гэх. Бүхий л мусульманчууд болон тэдний номлогч толгойлогчид үүнийг Рабын засаглалд байх ёстой зүйл хэмээн үздэг бололтой. Исламын улсын удирдагчид одоо тэрхүү номлогч /вивангардич/-ийг заавал дуурайх ёстой гэж үзэхээр барахгүй хэдэн зууны өмнөх тэрхүү мартагдсан, баларсан зан үйлийг сэргээн хэрэглэхийг ихэд чухалчилж байна.

Цэвэр ракидал үзэлт номлогч “Вивангардич”-ийн номлол сүүлийн удаа нийгмийн байгуулалтанд хүчтэй тархаж байгаа нь XVIII зууны ваххабитуудын үзэл номлолыг сэргээх үндэс нь болж байна. Тэрчлэн тэд Саудын арабын нэг хэсэгт томоохон дайн үүсгэж тэнд хадгалагдсан исламын хатуу дэглэмийг “шариат”-ын гэх өөр хувилбараар задлан баяжуулах болов. Хүчирхийлэхийн тулд л хүч хэрэглэж байгаад нь ваххабитууд ч дургүйцэж байна. Мусульманчууд одоо эртний мусульманий газар нутаг дээрх ваххабитуудын нутгийг эзлэн авч байна. Исламын улсыг байгуулж, эртний үеийг дахиад шинээр бий болгохыг хичээх болов. Мусульман бусчуудыг тойрон анхны үеийн мусульманчууд Исламын улс эзэрхэх болсноор адармаатай, сүүдэртэй нөхцөл байдал улам л газар авах болов.

Хэрвээ Аль –Кайда”-гийнхан хэзээ нэгэн цагт Рабын засаглалыг бий болгохыг хүссэн бол тэр тухай дуугүй байхгүй билээ. Энэ тухайгаа сануулж, тунхаглаж, цуу яриа дэгдэх нь магад байсан. Бүхнийг татан оролцуулах, сэтгэл зүйг нь нэгтгэн залуурдах гэсэн стратеги тооцооллоо мөдхөн хэрэгжүүлэхээр шамдаж байгаа хэр нь тэд тийм сэдлэг ер илэрхийлээгүй. Исламын улсынхан Рабад түрэмгийлэх болсноос түүний бусад талынхан зарим нэг хатуу ширүүн байх сууриасаа ухрах буцах болсон. Халифатууд ч янз бүрийн шахалт, бачууралгүйгээр “загалмайтны эсрэг“ харгис зан үйл сэлтийг хүлээн авах болсон. Исламын улсын “спикер” Андани нэгэнтээ өрнөдөд хандуулан тэдний зохицуулагчдын бэлтгэн түгээсэн видео захидалд дурьдахдаа “Бид танай Римд довтолж, танай загалмайтнуудыг дарангуйлна. Танай эмэгтэйчүүдийг боолчилно” хэмээн сүрдүүлэн мэдэгдсэн байна. Тэр бас “Хэрэв бид үүндээ хүрч амжихүй бол манай хүүхдүүд, үр ач нар маань та нарын хүүхдүүд, үр ач нарыг рабын зах дээрх боолын худалдаа руу хөөн аваачих болно” гэжээ. Энэ мэтээс болж өрнөдийн орнуудаас дүрвэгчид үерийн ус шиг цутгах болов. Тэнд нэг ёсны чимээгүй дайн, түрэмгийлэл эхэлжээ.

Исламын улсад гардаг “Dabiq” нэртэй нэгэн сэтгүүлийн өнгөрсөн оны 10 дугаар сарын дугаарт “Төрөлх Рабдаа болзсон цагаас өмнө” нэртэй үгүүлэл нийтлэгджээ. Эл үгүүлэлд бичсэнээр “тосгон дахь курдын бүлэглэлийн хэсэг гишүүдийг “сүсгээ гээгч” мусульманчуудтай яриа хэлэлцээр хийлгэх нэрийдлээр эсвэл хэл, заншилтай нь холбоотойгоор Раб руу хөөн аваачсан аж. Рабд мусульманчууд иймэрхүү ажиллагааг хэдийн хэрэгжүүлж эхэлжээ.

III. ГАЗАР

Исламын улс руу бусад орнуудаас арван мянган мусульманчууд цагаачлан очжээ. Эдгээр нь Франц, Их Британи, Бельги, Германи, Голланди, Австрали, Индонези, АНУ болон бусад олон газраас очсон мусульманчууд юм. Тэдний олонхи нь амиа золиослоход бэлнээр байлдан тулалдахаар очсон гэх.

Халифтууд үүний өмнөхөн Османий хаант улс гэж байсан ба XVI зуунд хүчирхэгжлийнхээ оргилд хүрсэн. Дараа нь төгсгөл хүртлээ урт удаан оршин тогтносон ба одоогийн Туркийн бүгд найрамдах улсыг үндэслэгч Мустафа Кемаль Ата-Турк тэр улсын төгсгөл дээр өөрийн улсыг байгуулсан аж. Одоогий Исламын улсын угшил нь мөнөөх Османы улс юм. Гэвч халифтууд үүнийгээ бүрэн танин мэдсэн нь юу л бол. Тэнд исламын хууль бүрэн үйлчлэхгүй, аллага хядлага зонхилсон бас халифатуудын  хойч үе Эш үзүүлэгч зөнчид – Курайш овгийнхон өсөж үржихгүй ийм л нөхцөл нүүрлэжээ.

Халифтын босогчид амьдралгүй болж, хоосон нэр төдийхнөөс цаашгүй үлдсэн нь бүх мусульманчуудын үүргийг сануулсан нэг хүчин зүйл гэж болох. Тэгээд тэдний газар нутаг дээр зохицож таарах халифтын шинэ нэгдлийг тунхаглахаар яарах болов. Долдугаар сарын сүүлчээс Багдадийн номлогчид жихадуудын шинэ хүчнийг Сирид өдөр бүх илгээх болов. Немцийн зохиолч, /нэртэй улс төрч байсан/ Юрген Тоденхофер өнгөрсөн 12 дугаар сард зөвхөн хоёр өдрийн дотор Исламын улсаас шинээр мянга орчим сайн дурынхан Туркийн хил дээр ирсэн байсныг мэдээлэв. Тэр бас дараа нь мэдээлэхдээ түүнээс хойш ч гаднын үй олон сайн дурынхан цутгах болсон гээд тэд бүгд дайн түрэмгийллийн оролдлого хийх зорилгоор бэлтгэгдэгсэд болохыг сануулжээ. Халиф шариатуудыг өдөөн турхирах үүрэг хүлээнэ. Шариатаас өөриийн дураар холдож салахыг хүсэх аваас халифд итгэлтэйгээр зүтгэхээ илэрхийлж тангараг өргөнө. Халифтууд түүний алдаа эндлийг хянаж, засаж залруулах ба тангараг өргөгч нь орон нутгийн ядуу зүдүү иргэдийн нүглийг зайлуулах болон өөр бусад чухал үүргүүдэд зүтгэдэг ёстой. “Би энэхүү төвөгтэй, нүсэр үйл хэргийг үүрдэг. Энэ бол төвөг чирэгдэл ихтэй хийгээд хариуцлагатай, хүнд үүрэг юм” гэж Багдадийн номлогч өөрөө хэлсэн байна. Хариуд нь Халиф сонсохыг шаардаж болно. Бас мусульманчууд нь мусульман бусчуудын засаг захиргаанд гэм буруугаа сонсож хүлээхийг шаргуу шаардаж, түүгээр ч зогсохгүй тэдний нүглийг урьдаас тайлбарлан таниулахад зүтгэх учиртай гэнэ.

Шариатуудын “хангамжийн багц”-д үнэ төлбөргүй байр орон, хоол унд, хувцас бусад бололцоотой зүйлүүд ажил үүрэг гүйцэтгэхэд шаардлагатай бүхэн ордог ба эдгээрийг хүсэж хангуулах боломж нь нээлттэй байдаг ажээ.

IY. ЕРТӨНЦИЙН СҮЙРЛИЙН ТУХАЙ НОМЛОЛ

Гагцхүү тэнгэр бурханд л илэрхий байдаг болов уу гэмээр ирээдүйн энэ хувь заяаны домгийг бүх мусульманчууд мэднэ. Коран сударт байдаг эш үзүүлэгчийн айлдсан тэр айлдвар нэгэн цагт хүмүүст үзэгдэх төдий сөхөгдсөн хэмээн тэд үгүүлдэг. Харин Исламын улсын хувьд тэрхүү тэнгэр бурханы дүрд өөрсдөө тоглож байгаа нь бусад бүх жихадуудын итгэл бишрэлээс ялгаатай юм шиг санагддаг.

Аль - Кайда улс төрийн нууц ажиллагаагаа өргөн агуулгатайгаар явуулж байна. Өмнө нь бүх цаг үед дэлхий дээрх өөрсдийн оршин тогтнож байсан газар нутагт хяналт тогтоох, мусульман бусчуудыг Аравын хойгоос хөөн гаргах, Израйл улсыг татан буулгаж устгах, Баруун дахь исламчуудын оршин байгаа бүх орныг хэсэглэн хуваах диктатур тогтоох гээд нэн олон зүйлийг амжуулахыг хичээх аж. Исламын улсад бас нэг анхаарч халамжлах зүйл байгаа нь (өөрийн газар нутаг дахь ус дамжуулах хоолойнуудын засвар, хог хаягдал хуримтлуулах газруудыг бүрэн хяналтандаа авах явал аж.

Бен Ладен ертөнцийн “төгсгөлийн гэрэл” гэгчийн тухай хааяа нэг дурьдасхийгээд өнгөрсөн байдаг нь сонин нууцлаг агуулгатай. Тэр энэ тухай шууд ил хэлээгүй бөгөөд “шилэн хүзүү рүүгээ цохиулах тэр агшинд тэнгэр бурхнаас гэрэл зурсхийх” тухай цухуйлгадаг байсан гэх. Америкийн түрэмгийллийн сүүлийн жилд тэрхүү сүүлчийн гэрэл хаа сайгүй ойртон буйг Иракын эцэг, Исламын улсыг үндэслэгч харсан хэмээн гэрчилсэн гэх.

Тэд мусульман тэнгэрийн урьдаас томилогдсон элч жолоодогч “Махди”-г мөргөлчний хэлбэрээр ирж үзэгдэхийг хүлээж байгаа бөгөөд он жилүүдийн урсгалд ертөнцийн сүүлчийн гэрэл үзэгдэхээс урьтаж мусульманчуудыг ялалтанд хүргэнэ хэмээн итгэдэг байна.

Иракийн нөлөө бүхий нэгэн исламист урьдчилан 2008 онд тэр тухай Бен Ладенд захидал илгээсэн агаад, сүсэгтэн саятнуудын бүлэглэлийн захирагчийн хувиар мөдхөн ирж үзэгдэх учиртай “Махди”-гийн талаар стратегийн эцсийн шийдэлд хүрэх зорилго бүхий хэлэлцээрийг байнга санал болгодог байв.

Исламын улс Алеппогоос холгүй Сирийн Дабик хотыг асар том хот болгоход ач холобгдол өгч байна. Исламын улсын суртлын нэгэн сэтгүүлд цэрэг дайны стратегийн ач холбогдол муутай түүний зэргэлдээх болон ойр орчны жижиг хот тосгодыг дагуул хотоор хөгжүүлэх тухай үгүүлжээ. “Вивангардич”-ийн номлол ёсоор бол энд үнэхээр Римын армийг бут ниргэж, өөрийн лагерийг бий болгох баталгаа бий аж. Энэ ёсоор бол Исламийн арми Дабигаас хөдлөж, Римд тэд уулзалдан, улмаар тэнд шинэ “Ватерлоо” эсвэл “Энтитем”-ийг бий болгох гэнэ.

Эдгээрээр бол Дабик нэгэнтээ Исламын улсынх болсон бөгөөд бас тэнд дайснуудыг хүрч очихыг хүлээж “ертөнцийн төгсгөл”-д нь буцаах гайхам жигтэй үйлийн эхлэлд бэлтгэж байгаа гэнэ. Өрнөдийн хэвлэлээр цацагдсан мэдээлэлд цөлөгдөгсдийг Дабик руу нэвтрүүлэхэд тэндхийн хирдхийм битүүлэг нөхцөл байдал, “цаазын төлөвлөлт”-ийн тухай ер сануулга өгөхгүй байгаа бөгөөд багтай зандалчин Кэссигагийн хүмүүнлэгийн яамны ажилтан Питер буюу Абдул Рахманы толгойг цавчихдаа “Бид Америкийн анхны загалмайтнуудын үр садыг Дабикад булшлахын тулд танай армийг ирэхийг тэсэж ядан хүлээж байна” гэсэн аж. Ийнхүү Дабик “олзонд орсон том хот” болон хувирах буй.

Иракад довтолсон арван хоёр сарын дайны үед можахедууд Исламийн улсын твиттерт мэдээлэхдээ тэр мэдээлэлд /”алдаанаас итгэл”/ гэсэн гарчиг өгөөд, дайнд оролцогч америк цэргүүдийн тухай “гэрийн эзэн ихэд сульдаж ядарсан ч хаалганыхаа дэргэд байгаа анхны зочноо хараад баяртайгаар “татвалзан” гарч одлоо” гэх мэтээр бичсэн байдаг.

Халифуудын Дабик дахь сүүлчийн байлдаан хальж Стамбулыг тонон цөлмөхийг завдах болов. Хавь ойрын бүхий л газрыг бүрхэж магадгүй гэх тэр урсгал явсаар бүүр Босформд тулж зогсох бололтой. Дараа нь өнөөгийн Ираны нутаг дахь Хорасанаас Даджаль дахь алдартай үдийн мөргөлд очихыг зорьцгооно. Тэдний ихэнх нь Халифтийн дайнд үрэгдэх ба Иерусалимын ойролцоо очиход таван мянга орчим нь эсэн мэнд гарсан байна. Даджальд хүрэх үед Ийсусыг эргүүлэх сүүлчийн тулгаралтанд бэлтгэцгээнэ. Хоёр дахь хамгийн хүндтэй исламын номлогч тэдэнд мусульманы ялалтыг номлоно.

Исламын улсад урьдаас зөгнөсөн хамгийн муу өдөр гэж бий. Тэр нь арван сард болдог чухамхүү оросын агаарын цэргийн хүчин Туркийн хууль бус нефтийн урсгалыг зогсоохын тулд Исламын дайны лагерийг устгах үйл ажиллагааг явуулах болсон тэр өдөр.

/Үргэлжлэл бий/

Бэлтгэсэн Дмитрий СОКОЛОВ /The Atlantic цахим хуудасны материалыг ашиглав/

Орос хэлнээс орчуулсан Г.Төрмөнх

Монгол Bиктор Чулков

“Вестник Горно Алтайска” сонин болон Ховдын толь сонин

www.tsahim-toli.mn-ын редакцийн хамтын ажиллагааны хүрээнд

Алексей Ивашкин (ОХУ-ын Гавьяат сэтгүүлч)

Mongolie Viktora Chulkova. Potograp doc

Төрөлх Горний Алтай, Акташаасаа алс холд олон жил сууж, бараг л Монгол хүн гэж хэлэгдэхээр болсон хашир инженер Виктор Иванович Чулкова өдгөө 75-ны сүүдэр зооглож, насны ой нь болж байгааг тохиолдуулан, түүний тухай багашаархан хөрөг найруулал тэрлэж, Монгол орны уншигчдад хүргэхийг зорив.

Уул уурхайн бүтээн байгуулалтын амьд гэрч болсон энэ хүн “Бор өндөр”-ийн олборлох уурхайд баяжуулах үйлдвэрийн ерөнхий инженерээр 1986-1991 оныг хүртэл 5 жил ажилласан юм. Уулын инженер маань чухам ямар учрал ерөөлөөр ах дүү Монгол оронд очиж “газрынх нь хөрсөн доор” мөрөө дархлах болов оо.

Өнгөрсөн зууны наяад он гэхэд тэр гэр бүлээрээ Горний Алтайн Улаганский мужийн Акташад аж төрж байхдаа гадаад оронд ажиллахаар санал шулууджээ. Уулын инженерийг маань Никарагуа, Мали, Монгол гэсэн орнуудын аль нэгийг нь сонгох сонголт хүлээж байсан бөгөөд бодох юмгүйгээр ойрын хөрш орноо сонгожээ. Тэгээд л Бүгд Найрамдах Монгол Ард улсын уурхайн баялгийг үр ашигтайгаар боловсруулахад өөрийгөө дайчилж, хамгийн гол нь боловсруулалт гэсэн зорилтыг өөртэй үүрчээ. Виктор Иванович өөрийн чадвар, туршлагандаа тулгуурлан, хайхрах эзэнгүй шахам болоод байсан баяжуулах фабрикийн асуудлын цаана маш өргөн цар хүрээ бүхий томоохон хэтийн төлөв байгааг олж харснаар барахгүй түүнийг ажил болгохын төлөө зүтгэж байлаа. Акташад байхдаа 1942 оноос эхлэн хүдэр олборлолт явагдсан томоохон уурхайд ажиллаж байсан болохоор түүний уулын ажлын туршлага, хуримтлуулсан мэдлэг нь Монгол дахь “Бор Өндөр”-ийн уурхайн нөхцөл байдалд сүрхий тохирчээ. Орчин нөхцөлдөө ч амархан дасаж зохицов. Хамт ажилладаг Монгол мэргэжилтнүүдийн олонхи нь орос хэл мэддэг, түүнтэй төвөггүй ойлголцдог байсан нь ажиллахад тун ч дөхөмтэй хийгээд бас урамтай. Асар удалгүй Чулков ч Монголоор ойлголцдог болж, улам улам зүгширсээр.

Энэ мэт сонирхолтой хууч дэлгэж суугаа Виктор Иванович Чулков Монгол дахь уул уурхайн аж үйлдвэрийн түүхэн зурвас, нөр хөдөлмөрийн он жилүүдийнхээ тухай дурсах дуртай нь илт. “Хамгийн сонирхолтой нь байжуулах үйлдвэрийг хайхрахгүй байсан ч гэлээ бид бас хөдөлмөрийнхөө үр шимийг харах ёстой шүү дээ. Уулын геологийн нөхцөл, боловсруулалтын арга ажиллагаа, технологийн асуудал нь уурхайчид болон инженер ажилтнуудын өмнө шаггүй хурцаар тавигдаж байлаа. Техникийн боломж, хүчин чадал муутай учир эдийн засгийн хувьд үр ашиггүй гэж үгүйсгэх нөхөд ч байлаа. Гэсэн ч уурхайчид маань шантраагүй юм. 1988 оны 10 сард бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийнхээ анхны чанарын үнэлэмжийг үзэж, хамт олноороо алтан медалиар шагнагдлаа. Виктор Иванович маань инженерээс захирлын албанд дэвшив” хэмээн бахархалтайяа дурсаж байв.

Одоо түүний сэтгэл зүрхэнд уурхайчин мэргэжил нь хамгийн үнэт өв хөрөнгө болон үлджээ. Монгол нутгийн уужим хөх тэнгэр, нүднээ дасал болсон уулс, толгод, танан цагаан гэрүүд, ахуй заншил, сэтгэхүй соёл нь түүний зүрх сэтгэлд огтоос бүдгэрч арилахгүй тодоос тод орон зайг бий болгосон хэвээр. Энэ нутаг орны бүх зүйл нь дэндүү энгийн, эгэл боргил мөртлөө юухан хээхнээс ч амар тайван, аз жаргалыг олж болдогоороо гайхалтай гэж тэр бас хэлсэн.    

Гавьяаныхаа амралтыг эдэлж буй Виктор Чулков одоо хотын нэгээхэн хэсэгт ач, зээ нараараа хүрээлүүлэн, бас ч зүгээр байхгүй цэцэрлэг, таримлын ажлаа эрхлэж, дурсамжын хуудсаа эргүүлж сууна. Дашрамд сонирхуулахад тэднийд Монголд байх үеийнх нь олон сайхан зургууд бий бөгөөд тэдгээрт түүний нэгэн үеийн амьдралын түүх шингэж хадгалагдсан гэлтэй.

Хамт ажиллаж байсан Монгол нөхдөөс нь үе үе захидал ирнэ. Тэр үедээ мань хүний сэтгэл нь ихэд сэргэж, би чинь Монгол орны уулын хүдэр баяжуулах үйлдвэрийн үндсийг тавихад энэ биеэ зориулж тусалж явсан хүн шүү. Хөдөлмөрийн маань үр шим алга болохгүй. Үр өгөөж нь их олон жилээр хэмжигдэх учиртай хэмээн бахархах, бардамнахыг хослуулна.

Тэрээр нэгэнтээ “Вестник Горно – Алтайска” сонинд Монголын аж үйлдвэрийн хөгжил ид оргилж байх үеийн тухай сонирхолтой үгүүлэл нийтлүүлсэн бөгөөд энэ үгүүлэлдээ Горний Алтайн уулын үйлдвэрлэлийн салбарт байгаа боломж нөөцийг ашиглахгүй, идэвхгүй хашин хойрго аястай байна гэсэн шүүмжлэлэр асуудал хөндөхөө ч мартсангүй. “Одоо Монголын “Эрдэнэт”-д маш сонирхолтой дүр зураг харагдаж байна. Оросын хоёр том уулын үйлдвэр болох ГМК буюу “Норильск”-ийн никелийн үйлдвэр, Уралийн металлургийн үйлдвэр хоёрын аль хэдийнээ туулж өнгөрүүлсэн үеийг одоогийн Эрдэнэттэй харьцуулж болох юм. Эрдэнэтийн үйлдвэр жилд 25 сая тонн хүдэр боловсруулж, 530.0 мянган тонн зэс, гурван мянган тонн молибдений кенцентраци гаргах хүчин чадалтай. Зэсийн баяжмал, молибдений хүдэр олборлолтоор Азидаа тэргүүлэх үйлдвэрүүдийн нэг. Дэлхийн зэсийн зэс олборлолтын 7 хувь, молибдений хүдэр олборлолтын 5 хувь, Монголын аж үйлдвэрийн салбарын бүтээгдэхүүний 35 хувь нь Эрдэнэтэд ногдоно. Монголын төсвийн бараг тэн хагасыг тэндээс бүрдүүлэх боломжтой” гэхчлэн сонирхолтой баримтуудыг эл үгүүлэлдээ дурьджээ.

Монголоос ирснийхээ дараахан тэр эрдэм, чадвар нь төрөлх орондоо илүүдээгүйг харуулж, Алтайн Бүгд Найрамдах улсын дээд зөвлөлийн депутатаар сонгогдсон. Бас Монгол Оросын хамтарсан Асгатын мөнгөний уурхайд очиж 5 жил ажилласан ба энэ хүн тэнд гарцаагүй үгүйлэгдэж байсан учраас тэр гэдгийг дурьдах нь илүүц биш байх. Түүнээс гадна АБНУ-ын Турочак мужийн коксжих нүүрсний уурхайг удирдан ажиллав.

Шавхагдашгүй туршлага, мэдлэг, баялаг намтраараа сонирхол татсаар байх Виктор Чулков инженер маань Монгол улсын гавьяат уурхайчин гэдгийг дашрамд дуулгасуу.

                                                                             Орос хэлнээс орчуулсан Г.Төрмөнх

 

Хаврын баяр - Нарны баяр

“Ховдын толь” сонин, /www.tsahim-toli.mn/ болон

“Вестник Горно –Алтайска” сонины хамтын ажиллагааны хүрээнд

                 Алексей Ивашкин (“Вестник Горно-Алтайска” сонины редактор)  

                Nayriz zurag

               Горний Алтай хотын төв талбайд 3 сарын 23-ны ням гарагт хотын иргэд хийгээд хүндэт зочид цуглан, Казак үндэсний Наурыз буюу Хаврын баярыг уламжлал ёсоороо найрсаг сайхан тэмдэглэлээ. Туркийн ард түмний уламжлалт нарны зурхайгаар энэ өдөр нь шинэ оны эхний өдөр юм.

               Нарны баярын ёслолын ажиллагаанд цугларсан олны өмнөх чимэглэл бүхий тайзнаа Горно – Алтай хотын депутатуудын зөвлөлийн дарга Ю.В. Нечаев, Кош - Агачийн районы нутгийн захиргааны боловсрол хариуцсан нэгдүгээр орлогч А.А. Шонхоров, Алтайн мужын захирагч Ж.А. Охтаубаев, мужийн хүндэт иргэн ахмад зүтгэлтэн К.Д. Сакитова, нарын хүндэт зочид үг хэлж, хүндэтгэл илэрхийлэв.

                Баярын үйл ажиллагаанд зориулсан концерт, театрын үзүүлбэрүүдийг казак, орос хэл дээр тоглосон нь гайхалтай байсан бөгөөд тэнд байсан бүх хүмүүсийн баяр талархалыг төрүүлж байлаа. Түүнчилэн Астана хотоос ирүүлсэн баярын цахилгааныг тэнд баясан хүмүүст уншиж сонсгосон.

Хаа газар байгаа Казакчууд Наурызын баяраа бүтэн долоо хоног тэмдэглэдэг заншилтай. Манай хотод ч энэ ёс түгээмэл юм. ОХУ-ын Алтайн бүгд найрамдах улсад 15 мянга орчим Казак угсаатан амьдардаг бол нийслэл “Горно–Алтай” хотын Оросын мужид л гэхэд 2.0 мянган Казак иргэн бий.

                Баяр, ёслолын үеэр хүүхдүүд таавар оньсого таалцаж, түргэн хэллэг хэлэлцэн, тэмцэлдэж, хөгжилдсөн ба тэднийг шагнал бэлэг дурсгалаар урамшуулж байлаа. Мөн сонирхогчдын спортын тэмцээн уралдаанууд явагдаж, тэдгээр тэмцээнд оролцогсдыг бусад нь гал цогтойгоор уухайлан, халуунаар дэмжиж байсан нь баярыг улам ч хөгтэй болгов.

Тэмцээний манлайлагчдыг танилцуулбал

               Алтайское камчы хэмээх төрөлд

1 байр - Телесов Арчын

2 байр – Бабаев Алексей

3 байр – Карлагашев Эзен

             Гар барилдаан - баруун гар

1 байр – Садыров Дильмура

2 байр – Колтунов Андрей

3 байр – Григорьев Григорий

                         Зүүн гар

1 байр – Колтунов Андрей

2 байр – Григорьев Григорий

3 байр– Шаманаев Дмитрий

           2 гартай 16 килограммын хос гир өргөх тэмцээн

1 байр – Екчибеев Руслан - 120 раз

2 байр – Шаксуваров Рагим – 113 раз

3 байр – Садыров Дильмурад – 111 раз

                   Казах үндэсний кураш бөхийн тэмцээн

1 байр – Алиев Рустам

2 байр – Кудюшев Руслан

3 байр – Юстуков Солун

4 байр – Кыпчаков Аржан нар тэргүүлэв

           Бүх төрлийн тэмцээний ялагчдад диплом бусад шагнал гардуулав. Мөн хотын депутат Аскара Тулебаевагийн санаачлагаар Горно-Алтайн спортын клубүүдийн дунд цэрэг спортын тэмцээнийг энэ өдөр эхлүүлсэн нь гардан тулааны үзүүлбэрээр нээлтээ хийлээ.

           Баярт уригдсан зочдыг хонины махан амтат зууш, халуун цай, казак үндэсний гал тогоонд болгосон казак хоол ундаар дайлсан нь амттай байлаа. Ёслолын ажиллагаа ийнхүү бүтэн өдөр үргэлжилсэн юм.  

                                                                                                             Орос хэлнээс орчуулсан Г.Төрмөнх

Ховдын Толь Шинэ дугаар гарлаа

    Khovdiin-toli

Ирээдүйн Толь шинэ дугаар гарлаа

ireeduin-toli

Бизнес Толь шинэ дугаар

biznes-toli

ТАНЫ СОНОРТ

galdaТүүхэн хүмүүн

Цаг агаарын мэдээ