Download Firefox
Download Firefox

Wednesday, Dec 13th

Last update05:06:17 AM GMT

Profile

Layout

Direction

Menu Style

Cpanel
You are here МЭДЭЭ Ярилцлага

ЯРИЛЦЛАГА

С.Бямбацогт: "Дэлхийд тэргүүлэх эдийн засагтай байсан бол дэлхийд тэргүүлэх өртэй болчихоод байна

УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дарга, Ховд аймгийн нутгийн зөвлөлийн дарга С.Бямбацогтыг тойрогтоо ажиллах үеэр нь орон нутгийн сэтгүүлчид уулзаж цаг үеийн асуудлаар ярилцсаныг уншигчиддаа хүргэж байна. 

Gishuun-     

Д.Мягмарпүрэв: Тойрогтоо ажиллах хугацаандаа иргэд хөдөлмөрчидтэй уулзаж байна. Иргэд ер нь юу ярьж байна?

-      Тойргоос сонгогдсон гишүүний хувьд улс орны хэмжээнд яригдаж байгаа анхаарал татсан цаг үеийн асуудлаар иргэдэд мэдээлэл өгч харилцан санал солилцож байна. Сонгуулийн хуулийн төслийг хэлэлцэж байгаатай холбоотойгоор МАН-ын бүлгийн хувьд завсарлага аваад байна. Сонгуулийн хууль, санал хураалтыг хар машинаар болон гараар давхар тоолохтой холбоотой ард иргэдийн санал бодлыг сонсохоор ирлээ. Ховд, Эрдэнэбүрэн, Манхан, Зэрэг, Жаргалант суманд иргэдтэй уулзана.

-      Д.Мягмарпүрэв /Олон ястны телевиз/: Танай нам дахиад завсарлага авчихлаа. Үүнийг ажил хаялт гэж нэрлээд байна. Бүлгийн даргын хувьд ямар бодолтой байна. Ажил хаялт хэрхэн үргэлжлэх вэ? Ардчилсан намтай зөвшилцөлд хүрэхгүй бол яах вэ?

-      Боож үхэхэд бор шидэмс дутна даа. Үнэхээр хүнд байна. Бид өөрсдийн эрх ашгийн төлөө ингэж байгаа юм биш. Ардчилсэн намд хэвлэл мэдээлэл бүгд үйлчилдэг. Сонгуулийн хуулин дээр хар машинаар тоолсныг гараар тоолохыг оруулах шаардлага тавьж байгаа. Санал тоолдог хар машин зарим газар, зарим тойрогт программ үйлчлээд худал үр дүн гардаг юм биш биз гэсэн эргэлзээ байгаа. Эргэлзээг тайлахын тулд давхар гараар тоолчихъё гэхээр эх кодыг нь өгөхгүй байгаа юм. Үнэхээр асуудалгүй юм бол сонгуульд нэр дэвшиж байгаа хүмүүсийн төлөөллөөр камер байрлуулаад олон нийтийн өмнө гараар тоолчихъё. Хар машиныг үзье гэхээр нэг хайрцаг авчирчихдаг, программыг нь засдаг эх кодыг нь өгдөггүй. Гараар хяналтын тооллого хийлгэхгүй гээд байгаа нь илүү асуудалтай байгаа юм бишүү гэсэн хардлага төрүүлээд байна. Та юу гэж бодож байна?

-      Д.Мягмарпүрэв /Олон ястны телевиз/: Ер нь тооны машин байхад сампингаар тоолох асуудал яригдаад байна гэж бодоод байгаа.

-      С.Бямбацогт: Их хурлын гишүүдийн гар утаснаас хэн нэгэн рүү мессэж явчихсан тохиолдол хэдэн жилийн өмнө гарч байсан. Утсыг програмчилж болж байгаа юм чинь хар машиныг програмчлах боломжтой гэж гэж үзэж байна. Энд тооны машинаар бодсоныг сампингаар бодчихъё гэдэг асуудал яригдаад байгаа юм. Үнэхээр хар машин, гар тооллого хоёр зөрүүгүй байвал асуудалгүй.

-      Д.Мягмарпүрэв /Олон ястны телевиз/: Та өөрөө Ховд аймгаас хар машинаар сонгогдсон гишүүн. Гэтэл таны хардаж сэрдэж байгаа асуудал тантай хамаатай гэсэн үг үү? Та яагаад итгэхгүй байна?

-      С.Бямбацогт: Би энд зарим газарт хар машины тооллого эргэлзээ төрүүлж байгаа гэж хэлсэн болохоос бүгдийг нь хамруулаагүй. Зарим газар, зарим хар машины програмыг өөрчилсөн байж магадгүй гэсэн эргэлзээг арилгачихъя. Түүнээс биш хар машин луйварддаг, үзсэн харсан гэж би яриагүй шүү. 

-      Д.Мягмарпүрэв /Олон ястны телевиз/: УИХ-ын чуулганаар хэлэлцэж байгаа бүхий л асуудал дээр МАН завсарлага авдаг. Ер нь төрийн ажлыг хойш нь татдаг, цалгардуулдаг нам гэж ард иргэд ойлголт авчихаад байна. Улс орны асуудал шийдэгдэх гэж байхад завсарлага авч хэнийг хохироох гээд хэнийг айлгаад байгаа юм гэж хараад байна. Завсарлага авсны үр дүн юу юм бэ?

-      Төрийн ажлыг аль болох зөв явуулахын тулд, асуудлыг зөв шийдвэрлэхийн тулд завсарлага авдаг. 2012 оноос өмнө буруу зөрүү бодлого, хууль, асуудал дээр хугацаагүй завсарлага авч болдог байсан. Харамсалтай нь 2012 онд АН хүч түрэн хуулинд өөрчлөлт оруулж таван хоногийн хугацаатай завсарлага авч болдог болгосон. МАН-ыг  завсарлага авахаар, төрийн ажил гацаадаг гэцгээж байна. Үүний үр дүнд юу болов. 2012 онд МУ-ын эдийн засаг 17 хувийн өсөлттэй байсан бол өнөөдөр нэг хувийн өсөлттэй, 2012 онд 2 тэрбум ам долларын өртэй байсан бол өнөөдөр 10 тэрбум ам долларын буюу та би, бид, бидний үр хүүхэд хүртэл 14 сая төгрөгийн өртэй болчихоод байна. Бид буруу бодлого бүхнийг зогсоох гэж хичээсэн ч олонхиор хүч түрсэн. Манай улс 2012 онд дэлхийд тэргүүлдэг эдийн засгийн өсөлттэй байсан бол өнөөдөр дэлхийд тэргүүлэх өртэй улс боллоо. Грекээс ялгарах юмгүй. Улс нь, компаниуд нь, иргэд нь бүгдээрээ өртэй, ахмадууд нь тэтгэврийн зээлтэй. Энэ мэт буруу бодлогыг зогсоох гэж асуудлыг зөв тийш нь чиглүүлэх гэж завсарлага авч байсан ч эцэстээ бид төрийн ажлыг гацаадаг нэр аваад хүч түрсэн нөхөд маань улс орныг минь ийм байдалд оруулчихлаа.

-      Ж.Саруул /Эко телевиз/: Сонгуулийн системийн хувьд 2012 оны сонгууль 48/28-аар сонгогдож байсан. Сонгуулийг ямар системээр явагдахыг дэмжиж байгаа вэ?

-      С.Бямбацогт: Миний хувьд өөрийн байр сууриа илэрхийлэхээс гадна бүлгийнхийгээ илэрхийлэх үүрэгтэй. Тэр үүднээс МАН-ын бүлэг хүнээ сонгодог тогтолцоог дэмжиж байгаа. Хүнээ сонгох чинь 48 нь тойрогтоо дэвшдэг, 28 нь улсын хэмжээнд нэр дэвшдэг байж болох юм.

-      Ж.Саруул /Эко телевиз/: 2013 онд өрхийн амьжиргааны түвшин тогтоох судалгаа улсын хэмжээнд явагдсан. Хүүхдийн мөнгийг судалгааг үндэслэж олгохоор болж байх шиг байна. Энэ жил хүүхдийн мөнгөний төсөв танагдсан. Энэ талаар мэдээлэл өгөөч?

-      Ирэх онд хүүхдийн мөнгө авагчдын тоо 40 хувиар буурна. Урд жилүүдэд 250 орчим тэрбум төгрөгийг улсын төсөвт суулгадаг байсан бол ирэх онд 146 тэрбум болгож бууруулсан. Улсын төсвийн орлого тасалдсанаас болж Засгийн газар боломжтой гэсэн айлын хүүхдэд хүүхдийн мөнгө өгөхгүй шийдвэрлэлээ. МАН баян, ядуугаар нь ялгаварлах бодлогыг хэзээ ч баримталж байгаагүй, баримтлах ч үгүй. Бид хүн амыг өсгөх бодлогыг урьд нь баримталж байсан, баримталсаар ч байна.

-      Х.Алтантуяа /Жаргалант телевиз/: Малчдын орлогын эх үүсвэр болсон мал, малын гаралтай түүхий эдийн үнэ ханш унаж байна. МУ-ын засгийн газраас энэ тал дээр хэрхэн анхаарч байна?

-      С.Бямбацогт: 2010 онд төрөөс малчдын талаар баримтлах бодлогын баримт бичиг, монгол мал хөтөлбөрийг баталж өнгөрсөн хугацаанд амжилттай хэрэгжүүлж ирлээ. Энэ хүрээнд малыг вакцинжуулах, эрүүлжүүлэх, малын гаралтай түүхий эдийн үнэ ханшийг тогтвортой барих, даатгалд хамруулах нэгдсэн бодлогыг баримталж байсан. Харамсалтай нь 2012 оноос Монгол мал хөтөлбөрийг зогсоосноос хойш малын гаралтай түүхий эдийн үнэ буурч, малын гаралтай өвчин гарч байна. Тухайлбал, үндэсний үйлдвэртээ тушаасан ноосны кг тутмаас 2000 төгрөгийн урамшуулал өгдөг байсан бол өнөөдөр заавал хоршооны гишүүнээр элсээд ноосны килограмм тутмаас мянган төгрөгийн урамшуулал авдаг болсон. Энэ асуудал дээр монгол мал хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсээр байсан бол ийм нөхцөл үүсэхгүй байсныг үгүйгэх аргагүй, эсвэл өөр хөтөлбөр бодлого хэрэгжүүлээгүйгээс болж ийм байдалд хүрлээ. Өнгөрөгч наймдугаар сард Засгийн газарт мал аж ахуйтай холбоотой асуудлаар олон ч удаа шаардлага тавьсан, есдүгээр сард арга хэмжээ авагдахгүй болохоор Бурмаа сайдад асуулга тавьсан. Үүний үр дүнд ОХУ, БНХАУ-д мах нийлүүлэх ажил эхлэл тавигдсан ч малын гаралтай өвчин гарснаас болж зогсонги болсон. Харин сүүлийн үед малын гаралтай өвчин гараагүй бүс нутгаас мах нийлүүлэх ажил ахицтай байна. Манай намын бүлгээс энэ асуудал дээр шаардлага, асуулга тавьж хариуцлага тооцох асуудал яриагүй байсан бол тэдгээр хүмүүс хөдлөх байсан уу үгүй юу гэдэг бас л эргэлзээтэй.

-      Х.Алтантуяа /Жаргалант телевиз/: Дотоод, гадаадад малын гаралтай түүхий эдээ борлуулах, малчдаа орлоготой болгох зах зээл манайд бий юу?

-      С.Бямбацогт: Урд, хойд хөрш гэсэн асар том хоёр зах зээл бий. ОХУ-д дэлхийн эдийн засгийн хоригоос шалтгаалж мах, махан бүтээгдэхүүний хомсдол үүсч байгаа. Манай улс 60 гаруй сая малтай, малын гаралтай бүтээгдэхүүнээ эцсийн бүтээгдэхүүн болгон боловсруулж, зах зээл дээр гаргах боломж ч Засгийн газар маань арга хэмжээ авч чадахгүй байсаар байна. Манай улс дотооддоо махны илүүдэлтэй ч гадаад руу гаргах гарцгүй байна. Махыг дулааны аргаар боловсруулаад эцсийн бүтээгдэхүүн болгоод дэлхийн зах зээл дээр гаргах боломжтой. Гэтэл Монгол мал хөтөлбөрөө цаашид хэрэгжүүлээд малаа эрүүлжүүлээд явсан бол өнөөдөр малын гаралтай өвчин гарахгүй, малын гаралтай өвчин гараагүй байсан бол хоёр том зах зээл рүү махаа борлуулж өнөөдрийн энэ нөхцөл байдалд хүрэхгүй байсан.

-      Б.Ундармаа /Ховдын мэдээ сонин/: 2008-2012 онд 200 гаруй тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийгдсэн талаар тоо баримт байсан. Энэ юутай холбоотой тоо баримт вэ?

-      Үндсэндээ аймгийн Засаг дарга Д.Цэвээнравдан дарга бид сүүлийн гурван жилд 1000 км зам барьчихлаа гээд яриад байгаа. Д.Цэвээнравдан даргын үед ашиглалтанд орсноос биш Д.Дэмбэрэл, С.Бямбацогт нар эхлүүлчихсэн байсан юм. Арай ч дээ ингэж бас ярьж чаддаг юм байхдаа гэж миний гэдэн хөдлөөд байгаа байхгүй юу. Ховд хотод дулааны хоёр дахь станц баригдаж, иргэд дулаан амьдарч байна. Энийг бид эхлүүлж, ашиглалтанд оруулсан. 2012 оноос өмнө болон дараа ашиглалтад оруулсан объёктуудыг харьцуулаад гаргаад тоо судалгаа, баримттай гаргаад ирж болно.

-      Н.Цэрмаа /Ховд телевиз/: Шатахууны үнийг бууруулах талаар олон удаа асуудал тавьж байсан. Өнөөдөр шатахууны үнэ буурлаа. Энэ үнэ тогтвортой байж чадах уу? Дэлхийн зах зээл дээр шатахууны үнэ буурч байгаа. Нэмж буурах боломж бий юу?

-      Шатахууны үнэ дахин буурах бололцоо байна. ОХУ-д нэг литр шатахуун 1000 төгрөг, АНУ-д 1200 төгрөг байна. Дэлхийн бүх улс орнуудад 50-80 хувь буурчихаад байна. Манайд л өндөр байсан. Миний хувьд шатахууны үнийг улсын хэмжээнд ижил түвшинд байлгах тухай асуудлыг удаа дараа ярьж байгаа. Ижил болчихсон чинь хүн бүхэн би санаачлаад буурууллаа гээд яриад байгаа юм. Асуудлыг холоос эхэлье л дээ. Би 2011 онд УИХ-ын гишүүн байхдаа бүсийн нэмэгдлийн тухай хуулийг санаачилж, өргөн барьсан. 2012 онд шинэ парламент бүрдсэнээс хойш гурван жил гаруй энэ хууль дарагдсан. Хуулиар алслагдсан бүс нутгийн зардлыг нь бууруулаад орлогыг нь нэмэгдүүлэх асуудал яригдаж байгаа юм. Орлогыг нь цалин, тэтгэвэрт тодорхой нэмэгдэл олгох замаар нэмэгдүүлж болно. Улаанбаатар хотоос алслагдах тусам бараа бүтээгдэхүүний үнэ өндөр, малын гаралтай түүхий эдийн үнэ ханш хямд байдаг. Тэр хэмжээгээр орлогыг нэмэгдүүлэх, зарлагыг нь бууруулснаар төвлөрөл ч багасна. Хаана ч амьдардаг байсан ижил хэмжээний орлого олох боломж бий болно гэж санаачилсан. Алслагдсан бүс нутгийн боомтоор ирж байгаа өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний татварыг тэглэх, хөнгөлөх замаар орлогыг нэмэгдүүлэхээр ярьж байсан. Энэ хуулийг батлахгүй ч гэсэн бензиний үнийг бууруулах боломж байсан. 2013 онд дэлхийн зах зээл дээр 1 баррель нефтийн үнэ 120 доллар байсан, 2014 оны сүүлээр шинэ засгийн газар байгуулагдахад уул уурхайн сайдаар Р.Жигжид томилогдож байхад “Дэлхийн зах зээл дээр шатахууны үнэ 118 доллараас 68 доллар болж 40 хувиар буурлаа. Монголчуудын хэрэглэж байгаа шатахууны үнэ буурах ёстой. 2015 оны нэгдүгээр улиралд буулгах арга хэмжээ авах ёстой. Улаанбаатарт шатахуун АИ-92 бензин 1660 төгрөг, Ховд аймагт 2100 төгрөг үнийн зөрүү 30 орчим хувьтай байна. Энийг бид үеийн үед ярьж байгаа. Мах гурилтай адил нөлөөлж байгаа шатахууны үнийг адил түвшинд барих бодлого барих асуудлыг хаврын чуулган дээр оруулж ирээрэй. Хэрэв энэ хоёр асуудлыг шийдэж чадахгүй бол хариуцлага тооцох асуудлыг ярина гэдгийг хариуцлагатайгаар хэлье. Ийм байдлаар тодорхой бус байдлаар хариулдаг, ажилладаг, цаг нөгцөөж байгаа арга саам хайж байгаа юм шиг ажиллаж болохгүй шүү ” гэж сануулж хэлж байсан. Энэ асуудалд есдүгээр сард арга буюу Ж.Энхбаяр гишүүн бид хоёр асуулга тавьсан. Асуулга тавьсан бол үр дүн нь гардаг. Ижил болгоё, харин бензин шатахууны үнийг бууруулж чадахгүй, төсвийн орлого тасарч байна, цалин тэтгэвэр тавьж чадахгүй, татварыг нэмэгдүүлж цалин тэтгэврээ тавих асуудал ярьсан. Цаашид шатахууны үнийг бууруулах асуудал ярина. Бууруулж чадна гэдэгтээ итгэлтэй байна.

-      Х.Алтантуяа /Жаргалант телевиз/: Нэг талаар шатахууны үнийг эрт бууруулах боломж байсан юм байна. Нөгөө талаар шатахууны үнийг бууруулсан нь Ардчилсан нам төр барьж байхдаа гаргасан түүхэн шийдвэр гээд яриад байгаа. МАН-ын бүлэг шатахууны үнийг буулгасан нь нилээд хүчин зүтгэл гаргасан гэдэг нь таны ярианаас харагдаж байна. Иргэдийн талархлыг хүлээсэн томоохон шийдвэрийг сонгууль болох гэж байгаатай холбоотойгоор нам, улс төрийн хүчнүүд өмчлөөд байна. Энэ тал дээр МАН-ын бүлгийн даргын хувьд хариулт өгөөч?

-      Урьд нь явж байсан зөв зүйтэй бодлогыг зогсоочихоод ингэж ярих нь утгагүй. Атарын гуравдугаар аянаар дотоодын хэрэгцээнийхээ улаан буудайг тариалаад хэрэглээгээ хангачихдаг, гадагшаа экспортолдог байсан. Өнөөдөр дотоодын хэрэглээнийхээ гурилын 50 хувийг гаднаас авч байна. Ингээд хийчих боломжтой байна гээд шахаад шаардаад хийлгэчихээр өөртөө нааж аваад ярьчихна. УИХ-ын дарга Эрүүгийн хууль, хамтын тэтгэврийн тухай хууль, ашиг сонирхлын зөрчлийн тухай хуулийг бид хамтраад баталсан атал бензиний үнийг буулгачихсанаа өөрсдөө хийчихсэн юм шиг яриад байна. Муу бүхнийг МАН руу, сайныг нь АН руу наадаг. Ипотекийн зээлийг Үндсэн хуулийн цэцийн шийдвэрээр иргэн Базарын асуулгаар түр хугацаагаар хаасныг МАН-аас гаргасан шийдвэр гэж яриад байна. Банкуудын санхүүгийн чадавхи буурсан, эргэн төлөлт хангалтгүй байгаа. Үндсэн хуулийн цэцийн шийдвэрийн шийдвэрийг МАН-д тохоод байна.

-      Ж.Саруул /Эко телевиз/: Ипотекийн зээлийг МАН зогсоолоо гээд хараад байна. Та бүхний нөлөөлөл үнэхээр байгаад байгаа юм уу?

-      Манай намын оролцоо байхгүй. Бид зогсоогоогүй. Үндсэн хуулийн цэцээс өмчлөгч иргэний эрхийг ипотекийн зээл зөрчиж байна гэсэн шийдвэр гаргасан. Энэ асуулгыг иргэн Базар тавьсан. Тухайн иргэн бол хуульч мэргэжилтэй хүн байна лээ. Шалтгаанаа МАН руу чихдэг АН-ын заль. Биднээс уучлалт гуй, гүтгэж байна, хэрвээ үгүй бол АН-ын ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгч н.Эрхэмбаяраас нэхэмжилнэ гэсэн байр суурьтай байгаа. Өнөөдөр 3,5 их наядын ипотекийн зээл гарсан. Тэрний хүү 12 хувиар өсвөл 400 орчим тэрбум төгрөгийн ипотекийн зээлийн хүүгийн дарамтад иргэд орно гэж үзэж байгаа. Тэгвэл тэр мөнгийг АН-ын удирдлагуудаас нэхэмжилнэ. Ипотекийн зээл зогсож байгаа юм биш. Өмч нь барьцаанд байхад эзэмшигчийг шилжүүлж болох ч энэ эрх нь хангагдахгүй байгаад асуудал байгаа юм. Иргэдийн эрх ашгийг хамгаалсан Үндсэн хуулийн цэцийн шийдвэрийг улс төржүүлээд юу ч биш болгочихлоо.

-      Д.Мягмарпүрэв /Олон ястны телевиз/: Ипотекийн зээлийн талаар нэмж асуух зүйл байна. Урьд нь МАН-аас зургаан хувийн хүүтэй зээлийг гаргаж байсан. Үндсэн хуулийн цэцээс гаргасан шийдвэрийн дагуу 20 хувийн хүүтэй зээл гаргана гэх юм. Энэ талаар ямар бодлого баримтлах вэ?

-      МАН-аас 2006 онд зургаан хувийн хүүтэй зээл гаргах тухай яригдаж байсан. Анх 4 мянга, 40 мянган айлын орон сууц, Сү.Батболдын засгийн газрын үед 100 мянган айлын орон сууц хөтөлбөрийг зургаан хувийн хүүтэй ипотекийн зээлийг гаргасан. Н.Алтанхуягийн Засгийн газрын үед зургаан хувийн хүүтэй зээл бага байна гээд найман хувь болгосон. Найман хувийн хүүтэй зээлэнд 70 гаруй мянган иргэн хамрагдсан. Үндсэн хуулийн цэцийн хувьд 20 хувь болгочихсон юм ерөөсөө биш. Өмчлөгч үндсэн хуулинд заасан өмчлөх эрхээ баталгаажуулах боломж олгож өгсөн болохоос банкны барьцаанд байгаа байраа банкнаас алдах эрсдэл үүсэх шийдвэрийг гаргаагүй. 20 хувь болгоно гэдэг бол банкуудын хувьд санхүүгийн чадавх муудаж, эрсдэлд орох гээд байгаа учраас шалтаг гаргаж байгаа. Арилжааны банкуудын хувьд Үндсэн хуулийн цэцийн шийдвэрийг далимдуулж, ипотекийн зээл олгохгүй байх, АН-ын хувьд МАН-ын захиалгат шийдвэр гэж харуулах сэдэл явж байгаа. Бид бол ипотекийн зээлийг найман хувиар олгох байр суурин дээр байгаа.

-      Ж.Саруул /Эко телевиз/: Сүүлийн нэг жилийн дотор эрчим хүчний үнэ хоёр ч удаа нэмэгдлээ. Улсын төсвийн орлого хангалттай хэмжээнд бүрдэж чадахгүй байгаа учраас цалин тэтгэвэр нэмэх боломжгүй гээд байгаа. Бүсийн нэмэгдлийн тухай хуулийг дахин өргөн барьсан гэсэн энэ талаар нэмэлт мэдээлэл өгөөч?

-      Ховд аймгийн тухайд Дөргөний УЦС ашиглалтанд орсон. Дөргөний УЦС-аас 1квт нь 35 орчим төгрөгийн өртөгтэйгээр гурван сумын хэрэглээг хангаж байгаа. Нийт хэрэглээний 30 орчим хувийг Дөргөний УЦС-аас хангаад үлдсэнийг нь ОХУ-аас 270 орчим төгрөгийн өртөгтэй импортоор авч байна. Засгийн газраас эрчим хүчний үнийг чөлөөлөх шийдвэр гаргасан. Эрчим хүчний хэрэглээний үнийг бууруулах, иргэдэд дарамт үүсгэхгүй байх гарц бол Эрдэнэбүрэний усан цахилгаан станцыг ашиглалтанд оруулахаар ажиллаж байна. Эрдэнэбүрэний усан цахилгаан станц ашиглалтанд орсноор гурван сумыг 1квт нь 35 төгрөгийн өртөгтэй цахилгаанаар хангах боломж нээгдэж байгаа юм. Үндсэндээ долоо дахин хямдарна.

-      Ж.Саруул /Эко телевиз/: Эрдэнэбүрэн суманд баригдах усан цахилгаан станцын эдийн засгийн болоод байгаль экологид нөлөөлөх эерэг сөрөг нөлөөллийг хэрхэн харж байна?

-      1992 онд Дөргөний УЦС барих асуудал яригдаж ТЭЗҮ хийгдэж эхэлсэн. 1997 оноос хойш сөрөг мэдээллүүд яригдсаар байсан. Дөргөний УЦС байгаль экологид учруулсан сөрөг нөлөөлөл бага. Дам сураг төдий мэдээллээр том ажлуудыг нураах, харлуулах зүйлүүд хийгдээд байна.

-      Д.Мягмарпүрэв /Олон ястны телевиз/: Дөргөний УЦС баригдаж байхад цахилгааны үнэ хоёр дахин буурах тухай яригдаж байсан. Гэтэл өнөөдөр хоёр дахин өсчихсөн байна. Яагаад бид нар Дөргөний УЦС-ын эрчим хүчийг бусдадаа шилжүүлж өөрсдөө ашиглаж чадахгүй байгаа юм бэ?

-      Баруун бүсийн эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээнд Ховд, Увс, Баян-Өлгий холбогддог. Хэрвээ Ховдыг энэ сүлжээнээс салгачихвал Ховдынхон 35 төгрөгийн цахилгаан хэрэглэж, нөгөө хоёр аймаг 250 төгрөгийн цахилгаан хэрэглэдэг болчихно. Төрийн бодлого, нэгдмэл байх ёстой гэсэн бодлогоор салгадаггүй. Ховдыг тусад нь салгачихад хүч хүрэхгүй байна. Биднээс эрчим хүчний сайд “төрөхгүй” байна. Гэхдээ аль болох хурдан Эрдэнэбүрэний усан цахилгаан станцыг барьж байгуулахыг хичээж байна.

-      Х.Алтантуяа /Жаргалант телевиз/: Хамтын тэтгэврийн тухай хууль батлагдсанаар олон ахмадууд баярлаж байгаа байх. Ахмадууд тэтгэврийн зээлээ өндөр хүүтэй арилжааны банкуудаас авч байна. Энэ хүүг бууруулах боломж гарц юу байна?

-      С.Бямбацогт: Тэтгэврийн зээлийн хүүг бууруулах тухай яриад хоёр жил боллоо. Харамсалтай нь ХАНХХ-ийн сайд С.Эрдэнэ хөдөлж өгдөггүй. ХАНХХЯ 500 орчим тэрбум төгрөгийг жилийн 10 хувийн хүүтэй байршуулдаг ч ахмадууд 20 хувийн хүүтэй зээл авч байна. Сүүлийн үед тэр мөнгөний хүүг авдаг гэх хардлага яваад байна шүү дээ. Чөлөөт эх үүсвэрээр арилжааны банкуудыг аль бага хүү амласанд нь байршуулуулж болно. Хамгийн бага хүүтэй зээл олгох банкинд байршуулж, ахмадуудын тэтгэврийн зээлийг 10 хувь болгочих боломж байна. УИХ-ын НББСШУ-ын байнгын хорооны дэргэд ажлын хэсгийг С.Оюун гишүүнээр ахлуулж байгуулсан. Гэвч С.Эрдэнэ сайд материалаа өгдөггүй гээд гацчихсан байна. Энэ асуудал шийдэгдвэл С.Эрдэнийн хийсэн ажил болно. Ийм байдлаар сонгууль дөхөөд ирэхээр хийх нь утгагүй. Бүтэн хоёр жил ахмадуудаа дарамтанд байлгаж байхаар сонгуулийн үеэр буулгах байх.

-      Х.Алтантуяа /Жаргалант телевиз/: Малчдын тэтгэврийн насыг наашлуулах асуудал яригдаж байсан ч таны санаачилсан хууль дэмжлэг авсангүй. Энэ талаар яриач?

-      С.Бямбацогт: Малчдын тэтгэврийн насыг наашлуулах хуулийн бид 2014 оны 5-р сард малчдын ажилласан нэг жилийг 1,6 жилд тооцох тухай хууль санаачлан өргөн барьсан. Бас л дарагдаж дарагдаж хэлэлцэлгүй хойш нь хаягдаад өнгөрсөн. Харин энэ оны тавдугаар сард УИХ-ын гишүүн Д.Батцогтын санаачилсан малчдын ажилласан жилийн 1,2 жилээр тооцох тухай хууль батлагдахаар болж байх шиг байна. Батлагдсаных нь дараа бид санаачилсан гэлтэй биш. 

-      Х.Алтантуяа /Жаргалант телевиз/: Орон нутгаас сонгогдсон гишүүдтэй хэр ойлголцож чаддаг вэ?

-      С.Бямбацогт: Тэнд бол асуудал байхгүй. Бид гар сэтгэл нийлж ажилладаг. Ховдын төлөө гэсэн ажил дээр намаар талцдаггүй. Харин өөр зүйлүүд дээр улс төржөөд байх юм.

-      Б.Ундармаа /Ховдын мэдээ сонин/:Цаашдаа хийх ажил юу байна? Цэвэрлэх байгууламж, цементний үйлдвэр гэх мэт томоохон төслүүд гацчихлаа. Энэ талаар яриач?

-      С.Бямбацогт: Бямбацогтын санаачилсан ажлуудыг хасчихдаг. Манай аймгийн хувиараа түүхий эдийн бизнес эрхлэгчдэд жижиг үйлдвэрүүд байгуулах чадал бий. Байгуулах тухай ч ярьж байсан. Цэвэрлэх байгууламжийг 2011 онд малын гаралтай түүхий эдийг боловсруулах үйлдвэрийг барих гэхээр цэвэрлэх байгууламж дутуу байсан. Баруун таван аймагтаа анхдагч малын гаралтай түүхий эд боловсруулах үйлдвэр байгуулж, ажлын байр бий болгож, дулааны аргаар махаа боловсруулаад гаргахын бол мах, хонины арьсны үнэ мянган төгрөг болохгүй байсан юм. 2011 онд цэвэрлэх байгууламж барих санаачлагыг эхлүүлсэн ч тухайн үеийн ИТХ дэмжээгүй. 2012 оноос хойш бас л гацаанд орсон. 2012 ондоо цэвэрлэх байгууламж баригдчихсан бол арьс шир, ноос ноолуур, мах, яс боловсруулах олон үйлдвэр ашиглалтанд орчихсон иргэд маань өнөөдөр эдийн засгийн хүндрэлийг төвөггүйхэн даваад гарчих байсан юм. Гэтэл Бямбацогтын санаачилсан ажил гэдгээр шалтаглаж хөндий сэтгэлээс хандсанаас болж байна. Цементний үйлдвэрийг 2011 оноос ярьсан ч өнөөдөр бодит ажил болж хараахан чадаагүй л байна.

-      Б.Ундармаа /Ховдын мэдээ сонин/:Саяхан МАН-ын бага хурал болж өнгөрлөө. Таны хувьд МАН-ын нарийн бичгийн даргаар сонгогдлоо. Энэ хурлын талаар?

-      С.Бямбацогт: Ууган улс төрийн хүчин, Монгол улсын хөгжил цэцэглэлтэд хамгийн их үүрэг гүйцэтгэсэн намын нарийн бичгийн даргаар сонгогдсон нь миний хувьд нэр төрийн хэрэг. Өнөөдөр намын бүлгийн дарга, намын нарийн бичгийн дарга гэх сөрөг хүчний хариуцлагатай ачааг үүрүүлж байгааг даах гэж хичээх болно.  Баяртай байгаа.

-      Н. Цэрмаа /Ховд телевиз/: Залууст чиглэсэн ямар ажлуудыг санаачилж хийв?

-      С.Бямбацогт: 2012 он хүртэл харьцангуй ойлголцоод ажиллаж болдог байсан. Өнгөрсөн хугацаанд хүүхэд залуучуудын парк, сургууль, цэцэрлэг, соёлын төв гээд олон газар ашиглалтанд орлоо. Жижиг дунд үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, ажлын байр нэмэгдүүлэх чиглэлээр олон үйлдвэрүүд үүдээ нээлээ. Цементийн үйлдвэр, цэвэрлэх байгууламж ашиглалтанд орсон бол олон хүн ажилтай, орлоготой болох бололцоо байлаа.

-      Д.Мягмарпүрэв /Олон ястны телевиз/: Монголчууд төрийн сүлдэндээ залбирдаг ард түмэн. Гэтэл сүүлийн үед төрөө хараадаг боллоо. 76-ын нэг нь та. Энийг сонсоход хэр байдаг вэ?

-      С.Бямбацогт: Эмзэглэдэг. Бид төрийн минь сүлд өршөө, төр минь төвшин, түмэн олон минь амгалан байг гэж хэзээнээс нааш залбирч ирсэн ард түмэн. Дэлхийн анхны төрт улсуудын нэг. Нэг талаас сонгогдож байгаа нөхдүүдэд асуудал байна, нөгөө талаас бидний үйл ажиллагаа ил тод нээлттэй явж байна, бид хэт их нам улс төрийн хүчнээрээ талцаж хуваагдах байна. Бид нэгнийхээ дээр гарахын тулд нэгнээ гутаах гутаахгүйгээр гутааж байгаатай ч холбоотой. Эрх барьж байгаа нам ард иргэдийнхээ амьдралыг унагаагаад байхаар харааж зүхэх нь аргаа барсан хүний үйлдэл юм даа. Эцэстээ намууд алдахаас гадна ард иргэд маань алдаж байна. Хоорондоо ойлголцоод шийдэлд хүрээд явсан бол өнөөдрийн нөхцөл байдал үүсэхгүй байсныг үгүйсгэхгүй. Харамсалтай нь ардын нам ярьж байгаа зүйл зөв ч байсан буруу ч байсан “хад мөргүүлж” олонхийн хүчээр шийдэж байснаас болсон.

-      Д.Мягмарпүрэв /Олон ястны телевиз/: Олон улс төрийн намын талцлаас болоод ард иргэд хохироод байгаа. Монголчууд эвтэй байхдаа хүчтэй гэсэн сайхан үг нэг хэсэг явлаа. Үлдсэн хугацаандаа хамтдаа бүх асуудлаа шийдчих боломж байхгүй юу? Авсан завсарлагаа хэзээ дуусгах вэ?

-      С.Бямбацогт: Зөв төртэй зөв бодлоготой болохын тулд ард иргэд дөрвөн жилд нэг удаа төрийн эрхийг барьдаг. Тэр нь сонгууль. Сонгууль нь үнэн зөв, ил тод, шударга, ямар нэгэн булхай луйваргүй явагдах сонгуулийн хуулийг батлахыг хүсч байгаа. Үүний төлөө бид эцсээ хүртэл явна. Зөв төртэй болвол ажилгүйдэл, ядуурал, өр төлбөрөөс гарна. Монголчуудын эрх ашиг хэзээд нэг шүү гэдгийг л ойлгох ёстой. Асуудлыг хагарч талцаж биш, зөвшилцөж ойлголцож шийдэх ёстой гэдэг байр суурин дээр урьд нь зогсож байсан, цаашид ч зогсох болно. Миний хувьд Монгол улсын урт хугацааны хөгжлийн бодлогыг анх санаачлаад УИХ-д өргөн барих гэж байна. Энэ бодлогыг баталчихвал улс төрждөг, талцдаг, хуваагддаг асуудал цэгцэрнэ. Монгол улсыг хөгжүүлэх, нэг бодлого, нэг замтай болно. Сонгуулиар ард иргэд нь саналаа өгөхдөө Монгол улсыг хөгжүүлэх урт хугацааны бодлогод хэн хурдан хугацаанд амжилттай зөв хүрэх вэ гэдгийг харж байж сонгодог болно. Хөгжлийн бодлогод хэрэгжүүлэх, хяналт тавих, хариуцлага тооцох асуудлыг ч тусгасан. Хөгжлийн урт хугацааны бодлогын ажлын хэсгийг гурван намын бүлгийн дарга нар ахлаад явж байна. УИХ-аас өнгөрсөн хугацаанд хийж байгаа нэг гэрэлтэй гэгээтэй ажил энэ. Энийг хийх гэж тэмүүлж байгаа. Цаашдаа улс төржилт, хуваагдлыг цэг тавина гэж найдаж байгаа. Эцэст нь бид нэг монгол, нэг л жаргал зовлонтой шүү гэдгийг л хэлье дээ.

-      Ярилцсан баярлалаа

                          Г. Энхжаргал

 

Б.Хишигсүх “Дараагийн хуралдаанд зайлшгүй оролцуулах судлаачид бий”

Hishigsuh

 “Баруун Монгол түүний хил залгаа нутгийн байгалийн нөхцөл ард түмний түүх соёл” олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралд оролцсон МУИС-ийн багш, доктор Б.Хишигсүхтэй ярилцсан товч ярилцлагыг толилуулж байна.

- Ховд аймагт хэд дэх удаагаа ирж байна вэ?

- Анх удаагаа л ирж байна.

-  “Баруун монгол түүний хил залгаа нутгийн байгалийн нөхцөл түүх соёл гэсэн олон улсын энэ хурал маань олон удаа зохион байгуулагдаж байсан. Өмнөх хуралдаануудад оролцож байв уу?

- Баруун бүсийн байгаль экологийн талаарх хуралд анх удаа л оролцож байна даа.

- Анх удаа оролцож байгаа хүний хувьд хурлын талаар ямар сэтгэгдэл төрж байна?

- Би өнгөрсөн онд зохион байгуулагдсан Галдан бошигт хааны мэндэлсний 370 жилийн ойн хуралд ирэх сонирхол маш их байсан боловч хараахан боломж бүрдээгүй. Гэвч эмхэтгэлийг нь бол олж авсан. Энэ удаад бол үнэхээр зорьж байж ирсэн. Сэтгэгдэл маш сайхан байна. Томилолтын хугацаа маш бага байлаа. Арай урт байсан бол орон нутагтай танилцаж, өшөө их зүйлийг үзэж харах байлаа. Дараа хувь хувьсгалын ажлаар энэ сайхан нутагт ахин ирэх болно.

- Та өөрөө аль нутгийн хүн бэ?

- Би Баянхонгор аймгийн Галуут нутгийн хүн. Хуучнаар бол Ламын  Гэгээний нутаг юм. Миний нутаг говь хангай хосолсон сайхан нутаг бий.

- Хурлын цар хүрээний талаар. Баруун бүс нутгийг судлах гэдэг утгаараа хэр санагдав?

- Олон улсын хурлыг дүгнэж цэгнэнэ гэдэг миний хувьд ахадсан ажил. Хурал бол маш сайхан болсон. 80 гаруй олон улсын судлаач эрдэмтэд ирсэн байна. Зургаан салбар худалдаан болсноос хүмүүнлэг, нийгмийн талын салбар хуралдаан нэлээн өндөр ач холбогдолтой боллоо гэж үзэж байна. Би өөрөө тэр салбарын хүн болохоор тэр талмруугаа илүү хандлаа. Бусад салбарын хуралдаанд орох цаг зав хараахан гарсангүй. Хүмүүнлэг, нийгмийн талын салбаруудаа дотор нь Баруун монголын нутгийн аялгуу, хэл соёл, утга зохиол, шашин, гүн ухаан гээд илүү нарийсгаад явах юм бол маш олон судлаачид оролцох болов уу гэж бодож байна. Ялангуяа баруун монголын хэл аялгуу нь монголыг дэлхийд таниулах төв цэг шүү дээ.

- Та өөрөө баруун Монголын хэл соёлын талаар багагүй судалгаа хийсэн байх гэж бодож байна. Одоогийн байдлаар танай сургууль ч юм уу, таны хамтарч ажилладаг бусад судалгааны байгууллагуудад энэ чиглэлээр барьж авч хийж буй ямар зүйл бий вэ?

- Бээжийнгийн их сургуулийн монгол хэлний салбар, Монгол улсын их сургуулийн хэл, утга зохиолын салбар, ӨМӨЗО-ны Монгол судлалын дээд сургуулийн хэл шинжлэлийн салбар зэрэгтэй хамтарсан төсөл хөтөлбөрүүд хэрэгжиж байна.  2017 онд дуусах гурван жилийн хугацаатай баруун монголын нутгийн аялгууны том төсөл хэрэгжиж байна. Хөвсгөл, Дархан, Увс, Ховд аймгууд руу экспипицээр явж судалгаа хийж байгаа зүйлүүд бий.

- Саяын таны дурдсан судалгааны ажлуудын үр дүнгийн талаар энэ хурал дээр яригдсан уу?

- Энэ удаагийн хуралд тэдгээр судалгаан дээр ажиллаж байгаа эрдэмтэн судлаачдаас амжиж ирсэнгүй. Тухайн төслийн бүтээл хараахан хэлэлцэгдэж чадсангүй. Магадгүй төслийн ажлаа дууссаны дараагаар бүтээлээ гаргаж магадгүй.

- Ховд их сургуулиас тухайн төслүүдэд оролцож ажиллаж буй судлаачид бий юу?

- Манай Монгол хэл утга зохиолын салбарын доктор Цэрэндаваа багш Торгууд аман аялгууны судалгаан чиглэлд нь оролцож ажиллаж байгаа юм байна лээ.

- Дараагийн хуралдаан дээр одоо хэрэгжээд явж байгаа том төслүүдийн үр дүнг харуулсан бүтээлүүд хэлэлцэгдэх боломжтой юу?

- Би бол өөрийн ажлын чиглэлийн хүмүүст санал хүргүүлнэ гэж бодож байгаа. Ирэх оны намар Ойрад судлалын том хурал болох гэж байна. Ховд их сургуулийн Монгол хэл уран зохиолын сургуулийн хамт олон зохион байгуулах гэж байгаа юм байна. Тэгэхээр хүмүүст нэлээн эртнээс саналаа тавиад, төлөвлөлт зохион байгуулалт бэлтгэл ажлуудаа ч эртнээс хийж эхлэх юм бол тэдгээр төслийнхөн ирэх байх гэж найдаж байна.

- Оросын Алтайн хязгаараас ирсэн эрдэмтдийн илтгэлд “Ховдын процесс” гээд нэр томьёо яваад байна. Тэр талаар та ямар ойлголттой байгаа вэ?

- “Ховдын процесс” гэдэг нэр томьёог энэ баруун Монголыг судалдаг гадаадын тэр тусмаа Оросын Монголч эрдэмтэд гаргаж ирсэн гэж ойлголоо. Ийм нэршил бий болж байна гэдэг Ховдод эрдэм шинжилгээ судалгааны олон улсыг хамарсан эрчимтэй эргэлт хөдөлгөөн явагдаж байгаагийн илрэл гэж бодож байна.  Манай салбарын хуралдаанд Томскын их сургуулийн хэл шинжлэлийн профессор Злоткин гэж хүн оролцож, илтгэл тавьлаа. Томск чиглэлийн монголтой хил залгаа байгаа Оросын нутгуудад иргэдийн хэдэн хувь нь Орос хэдэн хувь нь Турк, бас хэдэн хувь нь Казак хэлээр ярьдаг тухайд нарийн судалгааг гаргасан байна. Тэр их сонирхолтой санагдлаа.

- Өөр танд онцлож хэлэх зүйл юу байна?

- Хурлын явцад цөлжилтийн асуудал нэлээд хөндөгдлөө. Тэр их сэтгэл эмзэглүүлж байлаа. Байгальтайгаа зүй бус харьцсаны хор хөнөөлийг бид өөрсдөө л амсана. Ард иргэд маань байгаль эхийгээ хайрлаасай л гэж хүсэж байна.

- Ярилцсанд баярлалаа. Таны цаашдын ажилд амжилт хүсье.

- Баярлалаа. Танай редакцын ажилд ч амжилт хүсье.

Г.Мөнх

А.С. Ревушкин: “Бид төв Ази, Сибирийн талбар дахь түншүүд”

 ЯРИЛЦЬЯ

Есдүгээр сарын 18-19-ны өдрүүдэд Ховд хотод болсон “Баруун Монгол түүний хил залгаа нутгийн байгалийн нөхцөл ард түмний түүх соёл” хэмээх олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралд оролцсон ОХУ-ын Алтайн хязгаарын Томскийн Улсын их сургуулийн профессор, ОХУ-ын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн Александр Сергеевич Ревушкинтай ярилцсан ярилцлагыг толилуулж байна. 

A.S.R

- Энэ удаагийн эрдэм шинжилгээний хурлын талаар өөрийн сэтгэгдлээ хуваалцана уу?

- Энэ хурлын тухай хамгийн чухал зүйлийн нэг нь бид үүнийг тогтсон уламжлалт зүйл болгон хэвшүүлсэн явдал. Ийм үйл ажиллагааг өрнүүлье гэсэн санаачлагыг анх гаргаад 1991 онд анхны хуралдааныг зохион байгуулсан юм. Тэгэхэд хурлын маань сэдэв зөвхөн байгалийн нөхцөл, биологийн нөөц гэсэн чиглэлд зориулагдаж байлаа. 1997 онд хуралдааныг Томскийн улсын сургуультай нэгдэж зохион байгуулсан. Энэ нь Ховд их сургууль болон Томскийн их сургуулийн хооронд байгуулагдаад байсан хамтын ажиллагааны гэрээний дагуу явагдсан гэсэн үг. Чухам тэгэхэд бид эрдэм шинжилгээний хурлаа зөвхөн байгалийн ухааны сэдвээр хязгаарлахаасаа татгалзаж, түүх, соёл, эдийн засаг нийгмийн асуудлыг ч багтаах нь зүйтэй гэж үзэцгээсэн юм. Уламжлал болсон энэ хуралдаан маань өдгөө арван хоёр дахь удаагаа явагдаж байна. Жил ирэх бүр цар хүрээ нь өргөжиж судалгааны орон зай тэлж, томорч байгаа гэдгийг хэлэх хэрэгтэй. Тийм болохоор бидэнд энд олон төрөл чиглэлийн эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлуудын шийдвэрлэх асуудлыг нэг зангилаан дээр хэлэлцэх боломж бүрдсэн гэж хэлэх байна. Хэлэлцэж буй асуудлын маань цар хүрээ зөвхөн баруун Монголын судалгаагаар хязгаарлагдахгүй Орос, Хятад, Казакстаны нутаг орон байгалийн нөхцөлтэй холбоотой судалгаа, шинжилгээнүүдийг ч багтаасан цогц шинж чанартай болж ирж байна.

- Энэ хурлын хувьд өмнөх олон удаагийн хуралдаануудаас ялгарч товойх онцлог лав бий байх. Энэ талаар та юу хэлэх байна. Тухайлбал хуралдаантай холбоотой хамгийн онцлууштай асуудал нь юу байна?

           - Голчлон авч үзэх онцлог зүйлүүд гэвэл энэ хуралдаанд биологийн нөөц болон биологийн олон янз байдлыг хамгаалах, түүнчлэн байгаль орчны тулгамдаж буй асуудлууд рүү чиглэсэн усны нөөц болон ашиглалтын судалгааны илтгэлүүдийг тусгай хэсэг секц болгон хэлэлцүүлснийг авч үзэх ёстой. Тэрчлэн энэ симпозиумд ОХУ-ын Алтайн хязгаарын Барнаул хотын Усны экологийн хүрээлэнгээс ач холбогдол өгч оролцсоноос гадна чуулганыг хамтран зохион байгуулагчаар элсэж байгаа нь нэн чухал. Магадгүй тэмдэглэж хэлэлгүй үлдэж боломгүй бас нэг зүйл бол энэ удаагийн хуралд их олон залуу судлаачид оролцож, илтгэл тавьж хэлэлцүүлж байна. Ховд их сургуулийн эрдэмтэд судлаачдын бүрэлдэхүүн залуужиж, залгамж халаагаар сэлбэгдэж байгаа нь харагдаж байна. Мэдээжийн хэрэг эрдэм шинжилгээ судалгааны энэ чуулганыг санаачилж эхлүүлэх, уламжлуулан зохион байгуулахад байнга оролцож ирсэн судлаач эрдэмтэн хийгээд сурган хүмүүжүүлэгчийн хувьд үүнийг хараад би баярлаж байна л даа. Учир юу гэвэл эрдэм шинжилгээ судалгааны ажлын талбарт маань авьяслаг залуу судлаачид орж ирж хамтарч ажиллах тусам үр дүн нь эрчимжиж, дараа дараагийн хуралдаанууд илүү хурц сонирхолтой болно гэсэн үг.

- Миний санаж байгаагаар 2011 оны намар өдийд энд болсон хуралдаанд та ирж оролцсон. Түүнээс хойш нэлээд хэдэн жил өнгөрчихлөө. Хэдийгээр та манай нутагт олон удаа ирсэн танил дасал болсон ч гэсэн холын хүний нүдээр харж байгаа нь магад Тухайлбал Ховд их сургуулийн хувьд хэрхэн өөрчлөгдөж, хөгжиж байна гэж бодож байна?

- Би 1997 онд анх энд ирж үзэж байлаа. Тэгэхэд Баруун Монголын байгалийн нөхцөл хэмээх энэ эрдэм шинжилгээний хуралдаан гурав дах удаагаа зохион байгуулагдаж байсан. Одоо тэр цагаас хойш арван найман жил өнгөрчээ. Энэ арван найман жилийн хугацаанд миний танил Ховд хот болон Ховд их сургууль ихээхэн өөрчлөгдсөн гэдэг нь мэдээжийн асуудал миний бодож байгаагаар бол тэр цагаас хойш хөгжлийнхээ бас нэг шинэ шатан дээр гарч ирсэн. 1997 онд намайг энд ирэхэд бэрхшээл их байсан. Тог цахилгаан хязгаарлагдмал болохоор ажиллах, арга хэмжээ зохион байгуулахад хүндрэлтэй байсан. Энэ нь явуулын миний хувьд тийм том бэрхшээл биш ч гэсэн ажил төрөл амжуулахад бас л саад учруулж байсан юм. 2000 он гарснаас хойш энэ байдал арилж эрчимтэй хөгжиж эхэлсэн гэж санаж байна. Харин одоо бол саяын миний хэлсэнчилэн хоёр дахь шинэ шатандаа гарч иржээ. Тохилог, цэвэрхэн зоогийн газар ресторанууд, шинэ үйлдвэр аж ахуйн газрууд, бас шинэ сайхан худалдааны төв, шинэ шинэ зочид буудлуудтай болсон харагдаж байна. Ховд их сургууль маань зөвхөн Монгол орноор зогсохгүй хөрш болон бусад гадаадын их сургуулиуд, эрдэм шинжилгээний байгууллагуудтай өргөн харилцаатай, боловсрол, шинжлэх ухааны томоохон төв болон хөгжиж байна. Ингээд ярихаар дахиад л арван найман жилийн өмнөхтэйгээ орооцолдчихлоо. Учир гэвэл тэр үед Ховд их сургууль маань Монгол улсын их сургуулийн салбар сургууль гэсэн статустай байлаа. Гэсэн ч өндөр зэрэгтэй мэргэжлийн багш нар цөөхөн, магистр, докторуудыг бэлтгэх сургалтын эрх ч бараг олгогдоогүй байсан цаг. Одоо харж байхад оюутнуудыг сургаж буй мэргэжлийн төрөл, оюутан  элсүүлэх цар хүрээ нь ч илүү өргөжсөн юм шиг. Материаллаг бааз нь мэдэгдэхүйц өөрчлөгдөж дэвшил гарсан байна. Нэлээн хэдэн жилийн өмнө хичээл, сургалтын үйл ажиллагаа явуулах байр нь өргөжиж, хоёр корпустай болсныг харж байсан бол одоо хээрийн судалгаа явуулах нөхцөл нь сайжирч, угсаатны онцлогийг судлах хөдөлгөөнт судалгааны хэрэглэгдэхүүнийг ч ашиглаж байгаа нь ажиглагдлаа. Тиймээс энэ сургуульд жилээс жилд сайн мэргэжилтнүүд бэлтгэгдэх боломж бүрдэж байгааг анзаарлаа.

- Томскийн их сургуулийн хувьд боловсролын интеграцчиллын асуудалд хэрхэн анхаарч, яаж хандаж байна?

- Сүүлийн жилүүдэд манай Томскийн их сургууль дэлхийн голлох их сургуулиудаас сонгох замаар харилцааны хүрээллийг бүрдүүлэх бодлого баримтлаж ажиллаж байна. Оросын сургалтын тусгай хөтөлбөр ч энэ чиглэл рүү явж байна. Тухайлахад Оросын арван таван их сургууль нэгэн хүрээллийг бий болгож, нэгэн цогц хөтөлбөрөөр сургалт явуулахаас гадна санхүү, зохион байгуулалтын нэгдлийг ч бий болгосон явдал бий. Энэ хүрээнд бид эрдэм шинжилгээ судалгаа, сургалтын чанараа сайжруулж, дэлхийн олон орноос оюутнуудыг элсүүлэн сургах нэгдсэн бодлого зохицуулалтыг эрхэмлэж байна. Оросын гурав, дөрөвдүгээр зэргийн магадлан итгэмжлэлтэй сургуулиуд гадаадын олон орноос оюутан элсүүлэн сургах боломжтой байдаг. Ховд их сургууль ч манайтай харилцдаг тэдгээр сургуулиудын нэгэн адил сонирхол татахуйц, найдвартай түнш маань болсон гэж болно. Ховд их сургуулиас манай сургуульд оюутнууд ч суралцаж байна. Энэ хамтын ажиллагаа маань цаашид бүх талаар үр өгөөжтэй байх болно гэж найдаж байна.

- Эрдэм шинжилгээний хурал дээр таны үгүүлж байсан нэр томьёог одоо санаж байна л даа. “Волонский процесс” гэх энэ үзэгдэл европийн шинжлэх ухаан боловсролын интеграцчилалд ямар нөлөө үзүүлж байгаа талаар ярьж өгөхгүй юу?  

          - Волоний процесс хэмээн томьёлогддог энэ үйл явц одоо ч үнэ цэнээ алдаагүй нэг талаар бол зүй ёсны үзэгдэл гэж хэлэхийг хүсэж байна. Өнгөрсөн зууны наяад оны үеэс улс орнуудын удирдагчид олон улсын боловсролын системийн ялгаатай байдалд анхаарлаа хандуулах болсон. Тэрээр нэг чиг хандлага руу нэгдэх үйл явц хэрэгтэй байсан гэсэн үг. Өнөөгийн нөхцөлд Европын олон улс орон энэхүү Волонийн үйл явцыг чухалчилан эрхэмлэх үүднээс боловсролын бүтэц тогтолцоогоо өөрчилөн сайжруулах явдал байсаар байна. Хэрэв өмнө нь бид энгийн мэргэжилтнүүдийг бэлтгэхэд харилцан туслалцдаг байсан бол одоо зайлшгүй баклавар, магистр, докторуудыг харилцан бэлтгэхэд сургуулиудын хамтын ажиллагааг чиглүүлэх явдал чухал байна. Ховд их сургууль ч мөн ялгаагүй ийм зарчмыг мөрдөж байгаа. Түүнчлэн Ховд их сургуулийн хувьд аль арван хоёр удаа олон улсын эрдэм шинжилгээний энэ чухал чуулганыг зохион байгуулсан чадварлаг сургуулийн хувьд үйл ажиллагаа нь улам өргөжиж, төв азийн болон сибирийн шинжлэх ухаан боловсролын нэгдсэн үйл явцад идэвхтэй оролцогч болсон гэдгийг хэлэх байна. Энэ бол бидний сайн түншийн харилцаа улам эрчимжиж, амжилттай явагдаж байгаагийн илрэл.

- Тэгвэл одоо евроазийн шинжлэх ухаан боловсролын интеграцчиллийн тухайд таны бодлыг сонирхье?  

- Миний бодлоор энэ бол ерөөсөө Евроазийн зарчим нь. Өөрөөр хэлбэл дорно дахины болон европын уламжлалт хослол юм. Тухайлбал Монгол болон Казакстаны их сургуулиудын зарчим гэж би хэлэх гээд байна. Европоос зөвхөн Мадридад энэ үйл явцыг нэлээд сайн судалсан байдаг. Ховд их сургууль ч энэ зарчмаар хөгжиж буй гэж боддог.

Ярилцсан Г.Төрмөнх

“Баруун Монголчуудын элэгсэг, нээлттэй зан чанар миний сэтгэлийг хөдөлгөлөө”

ЯРИЛЦЬЯ

Есдүгээр сарын 18-19-ны өдрүүдэд Ховд хотод болсон “Баруун Монгол түүний хил залгаа нутгийн байгалийн нөхцөл ард түмний түүх соёл” хэмээх олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралд ирж оролцсон ОХУ-ын Алтайн Бүгд найрамдах улсын Горно-Алтайска хот дахь Улсын их сургуулийн Эрдэм шинжилгээ инновацийн төвийн удирдагч, шинжлэх ухааны дэд доктор Долгова Наталия Владимировнатай ярилцсан товч ярилцлагыг хүргэж байна.

Nataliya zurag

- Манай нутагт зочилсонтой тань холбоотой. Энэ өдрүүдийн тухай таны сэтгэгдэл хийгээд эрдэм шинжилгээний хурлын тухай бодол саналыг тань сонсож болохсон болов уу?

- Энэ нутаг надад их ойрхон мөртлөө баялаг сайхан сэтгэгдлийг төрүүлж байна. Би анх удаа ирж байгаа ч гэсэн Монгол орон тэр дундаа Ховд аймгийн мэргэжил нэгт нөхөд ижил төстэй салбарынхантай цаашид гар нийлж ажиллах чин хүсэл төрж байгааг зориуд илэрхийлмээр байна. Танай орны байгаль газар нутаг ч гэсэн надад тун их онцгой соньхон сэтгэгдэл төрүүллээ. Хил залгаа нутгийнхаа байгаль газар орны тухай болон өөр бусад зүйлүүдийнх нь тухай ч одоо болтол таньж мэдэж амжаагүй байсан маань тоогүй санагдаж байна. Энд байх хугацаанд надад онцгой сэтгэгдэл үлдээсэн зүйлүүд гэвэл хуралдаанд оролцсон газар газрын олон эрдэмтэн судлаачид нэгэн зүйлийн төлөө ойртон нягтарч байгаа явдал, түүнчлэн бидний хувьд эрдэм шинжилгээ судалгааны чиглэлээр Ховд их сургуультай болон бусад эрдэмтэн судлаачидтай урт удаан хамтын ажиллагаа, нөхөрсөг харилцааны боломж нээгдэж байгаа  явдал юм.

Зөвхөн шинжлэх ухааны талаар ч биш соёлын болон бусад салбарт ч адил өргөнөөр хамтран ажиллах учиртай юм. Бид хэдийгээр нэг л удаагийн хуралдаанд оролцсон ч гэсэн түүх, соёл, философи түүнчлэн байгалийн шинжлэх ухааны чиглэлээрх зарим судалгаануудаа үүнд хамруулж чадлаа. Бид цаашид Ховд их сургуультай харилцаа, хамтын ажиллагаагаа хөгжүүлж тодорхой, хүсэн хүлээж буй түвшинд хүргэх, хамтын ажиллагааны чиглэлүүдээ яг таг тодорхойлж, гэрээ хэлэлцээрүүд байгуулан, үр өгөөжийг нь улам баяжуулах хүсэл эрмэлзлэлтэй байгаа. Түүнчлэн бид хамтын ажиллагааг эрчимжүүлэх нэгэн шинэ ажлыг санаачлан өрнүүлж эхлээд байгаа нь 1966 онд болж өнгөрсөн Зөвлөлт Монголын оюутан залуучуудын их наадмын 50 жилийн ойн хүрээнд АБНУ-ын Горно-Алтайска хот, Горно-Алтайн улсын их сургууль, сэтгүүлчдийн холбоо болон бусад байгууллагууд Монголын нэр бүхий байгууллагуудтай хамтарч Орос Монголын оюутан залуучуудын чуулга уулзалтыг ирэх оны өдийд Алтайн Бүгд найрамдах улсын Манжерок суурин болон аялал жуулчлалын бүс нутагт зохион байгуулах явдал юм. Энэ үйл явдалд залуучууд оюутны төлөөлөл олноор оролцож, нийгэм соёл, боловсролын болон бусад чиглэлээр мэдээлэл солилцох, сонирхолтой бусад ажлуудыг зохион байгуулахаар төлөвлөгдсөн бий. Газар газраас олон оюутнууд, багш нар сэтгүүлчид, судлаачид хүрэлцэн очиж, үндэснийхээ түүх соёлын талаар баялаг мэдээллүүдийг түгээх нь дамжиггүй.

- Өмнө нь та Монгол оронд, тэр дундаа энэ нутагт ирж байсан уу?

- Би энэ нутагт ч Монгол оронд ч анх удаагаа ирж байна. Чухам тийм болохоор надад бүх юм үлэмж сонирхолтой, бас их таалагдаж байна. Хүмүүсийнх  нь элэгсэг, нээлттэй зан байдал надад тун таатай сэтгэгдэл төрүүлж байна. Энэ дундаас сонирхолтой холбоо харилцаа тогтоох боломжуудыг эрж олох, улмаар цаашдын хамтын ажиллагааг амжилттай өрнүүлэх сайхан завшаан ч олдож байна. Саяхнаас манай хоёр улс хоорондоо визгүй зорчих болсон нь бидэнд аятай боломжийг бий болгосон. Энэ нь цаашид Монгол орныг Орос оронтой эгээ адилхан цэцэглэн хөгжихөд түлхэц болох нэгэн чухал хүчин зүйл болно гэж бодогдож байна.  Танай Ховд их сургууль болон Монголын үндэсний томоохон сургуулиудийн алинтай нь ч адилхан өргөн хүрээнд хамтран ажиллахад бид бэлэн. Бидэнд аливаа санал тавих нь чөлөөтэй гэдгийг хэлэх байна.

- Ховд их сургууль болон танай сургуулийн харилцаа хамтын ажиллагаа цоо шинэ зүйл биш гэж бодож байна?

- Тэгэлгүй яахав. Манай сургууль болон Ховд их сургуулийн хооронд урд нь тогтоосон харилцаа, хамтын ажиллагааны суурь бий. Хуучны энэ харилцаагаа л цаашид сэргээн үргэлжлүүлж байгаа юм.

- Нэгэнт ийм боломж олдсоныг ашиглаад та бас эрдэм шинжилгээний хуралд оролцохын дашрамд манай Ховд их сургуулийн удирдлагатай уулзаж, хамтын ажиллагааны чиглэлээр болон бусад ажил хэргийн яриа хэлэлцээ өрнүүлсэн байх гэж бодно? 

- Тиймээ бид сургуулийн удирдлагатай уулзаж санал солилцсон. Ховд их сургуулийн захирал Ж.Янжмаа болон бусад удирдах ажилтнууд эрдэм шинжилгээний хурлын үеэр өрнөсөн бүхий л үйл ажиллагаануудад тухайлбал нээлтийн болон хаалтын нэгдсэн хуралдаан, салбар хуралдаанууд тэрчлэн зочид, оролцогчдод зориулсан оюутнуудын урлагийн тоглолт, соёлын арга хэмжээ гээд бүгдэд нь өөрийн биер байлцаж, зочид төлөөлөгчидтэйгээ нөхөрсөг харилцаа өрнүүлж байсан нь бидэнд их таалагдсан. Бас үндэсний түүх соёлын өвөрмөц үзмэрүүдийг үзэж, зусланд зочилж, Монгол үндэсний гэр музейг үзэж сонирхсон маань маш сонирхолтой байлаа. Байгалийн сайханд аялах завшаан ч бас олдсоныг орхиж болохгүй гэж санана. Энэ бүхний дараа бүх зочид хоорондын хамтын нөхөрлөлдөө сэтгэл хангалуун үлдэж, цаашдын үүрэг ролио  ухамсарлах тал дээр ч нэгийг бодоцгоосон гэж санагдаж байна.

- Аялал экскурсын үед яг юу нь илүү сонирхолтой байв? Энэ тухай сэтгэгдлээ хуваалахгүй юу?

- Бид хотын зах хэсэгт очсон. Тэр газрыг чухам юу гэж нэрлэдэгийг би мэдэхгүй байна л даа. Тэнд надад хамгийн сонирхолтой байсан зүйлүүд гэвэл дэлгээтэй гэр үзмэрүүд. Тэдгээр нь бүгд үндэсний ахуй, заншлыг харуулсан байсан. Тэнд бас биднийг үндэсний хоолоор дайлсан. Миний хувьд монгол хонины махыг анх удаа идэж үзэж байгаа болохоор тун сонин байсан. Тэрхүү зоогийг задгай гал дээр хээрийн чулуугаар зуух хийж болгож байсан нь бүүр ч сонирхолтой байв.

- Манай Ховд хот болон баруун Монгол нутгийн талаар ямар сэтгэгдэлтэй буцаж байна даа?  

- Үнэхээр тааламжтай, үнэхээр тааламжтай. Ховд хотыг би том хот гэж хэлэхгүй ч манай Горно – Алтайска хоттой зарим талаараа төстэй гэж болно. Өдөр өдрөөр цэцэглэн хөгжиж, асар удахгүй илүү их өргөжиж тэлсэн, илүү их үзэсгэлэнтэй хот болно гэж бодож байна.

Ярилцсан Г.Төрмөнх  

Ч.Лхагвасүрэн: Ховд их сургууль 35 жилийнхээ түүхэн үйл явцыг хэлэлцэн дүгнэж байна

Баруун бүсийн ууган их сургуулийн 35 жилийн ойн талаар тус сургуулийн Байгалийн ухааны

сургуулийн захирал асан, доктор, профессор Ч.Лхагвасүрэнтэй ярилцлаа.

Ikh surguuli

-Ховд их сургуулийн түүхт 35 жилийн ой тохиох гэж байна. Энэ талаар манай уншигчдад мэдээлэл өгөхгүй юу?

-2014 оны 12-р сарын 6-аас 8-ны өдрүүдэд Ховд их сургууль байгуулагдсаны 35 жилийн ой, оюутны ардчилсан хөдөлгөөний 25 жилийн ойг тэмдэглэн өнгөрүүлэхээр болж байна. Ховд их сургууль маань анх 1979 онд Ховдын Багшийн дээд сургууль нэртэйгээр байгуулагдсан. Анх байгуулагдахдаа багшийн үндсэн дөрвөн мэргэжлээр баруун аймгуудаас элсэлт авч байсан. Түүх, газарзүй, математик, монгол хэл уран зохиол, хими биологи зэрэг мэргэжлээр 100 гаруй оюутантай хичээллэж байжээ. 1979-1993 он хүртэл тийнхүү Ховдын багшийн дээд сургууль гэдэг байсан. Одоо ч гэсэн энэ нэрээр нь мэддэг, бас ярьдаг хэвээрээ л байна. Тэрээр 1993 он гэхэд 700 гаруй оюутантай, 40 гаруй багштай болж өргөжсөн. Тухайн үеийн Засгийн газрын бодлогоор 1994 оноос эхлэн МУИС-ийн Ховд дахь салбар сургууль болсон. Харин одоо бол баруун бүсийн бие даасан Ховд их сургууль болон үйл ажиллагаа явуулж байна.  

-Тухайн үед МУИС-ийн салбар сургууль болсноор ямар дэвшилтэт тал бий болсон бэ? Их сургуулийн харъяа сургууль гэдэг утгаараа сургалтын хөтөлбөр өөрчлөгдөж байсан байх?

- МУИС-ийн салбар сургууль болсноор сургалт болон боловсон хүчний хувьд чанарын дэвшил гарсан гэж ярьдаг. 1994-2004 онд МУИС-ийн салбар сургууль байх үедээ зөвхөн багш бэлтгээд зогсохгүй, төрөл бүрийн мэргэжилтэн бэлтгэж эхэлсэн. Энэ хугацаанд бакалавр болон магистрын зэрэгтэй мэргэжилтэн бэлтгэх болсон. МУИС - тай хамтран анхны, магистраа 1999 онд төгсгөсөн. 2000 оноос эхлэн байгалийн ухаан, хэл шинжлэл гэх мэт гол арван мэргэжлээр магистрын сургалт явуулж, амжилттай төгсгөсөн. Сургалтын хөтөлбөрөө өргөжүүлэхийн зэрэгцээ гадаад харилцаанд ч гэсэн ахиц дэвшил гарсан.

- Дэлхийн хэд хэдэн орны их дээд сургуулиудтай, сургалт, эрдэм шинжилгээ судалгааны чиглэлээр хамтран ажиллаж ирлээ. Энэ талаар уншигчдад тодруулж, мэдээлэл өгөөч.

- Хамгийн эхлээд ОХУ-ын Алтайн хязгаарын Кызылийн Багшийн дээд сургууль, Казакстаны Джанбул мужийн Багшийн дээд сургуулиудтай оюутан багш нараа солилцох, хээрийн дадлага, судалгаа хийх зэргээр хамтран ажиллах болсон. МУИС-ийн салбар сургууль болсноосоо хойш Сибирийн их сургууль, ОХУ-ын шинжлэх ухааны академийн салбар, Сибирийн бүсийн судалгаа шинжилгээний хүрээлэнгүүдтэй хамтран ажиллаж эхэлсэн. Тухайлбал, Новосибирскийн биологи, хими, социологи, байгаль нийгмийн ухааны хүрээлэнгүүдтэй эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажил хамтарч хийх болсон. Мөн Горно-Алтайн их сургууль, Бийскийн их сургууль, Томскийн их сургууль, Алтайн техникийн их сургууль гэх мэт олон их дээд сургуулиудтай багш, оюутан солилцох, хээрийн судалгааны баг гарган ажиллах зэргээр гадаад харилцаа маань өргөжсөөр ирлээ.

Анх 1993 оноос эхлэн “Баруун монгол ба түүний ил задгай нутгийн байгалийн нөхцөл, биолгийн нөөц” хэмээх олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлыг хамтран зохион байгуулснаас хойш, өдгөө олон улсын чанартай арван нэгэн хурлыг амжилттай зохион байгуулжээ. -2004 оноос эхлэн гадаад харилцаа улам өргөжиж, эрчимжих болсон. Манай сургууль өнөөдөр БНХАУ, ОХУ, Казакстанаас гадна Баруун европ болон Япон, Америк, Солонгос гэх мэт олон улсын сургуулиудтай харьцаж гадаад харилцаагаа өргөжүүлсээр байна.

-Анх МУИС-ийн салбар сургуулийг бие даасан их сургууль болгох санал санаачлагыг хэн гаргасан юм бэ?

- Энэ саналыг саналыг эрдэмтэн, судлаачид анх гаргасан. Эдгээр эрдэмтэд Ховд дахь МУИС-ийн салбарыг бие даасан их сургууль болгох бэлтгэл ерөнхийдөө хангагдсан. Сургалт, судалгаа шинжилгээний ажил, боловсон хүчин, бааз суурийн хувьд ийм хэмжээнд хүрсэн гэж үзсэн учраас санал оруулсан гэж боддог. Нөгөө талаар бидний хичээл зүтгэл, ажил хөдөлмөрийг үнэлсэн хэрэг л дээ. Дэлхийн томоохон их сургуулиуд тухайн оршин байгаа нутаг орныхоо нэрээр нэрлэгддэг уламжлалтай байдаг. Тухайлбал, Москвагийн их сургууль, Томскийн их сургууль, Токиогийн их сургууль гэх мэт. Манай сургуулийн нэрний тухайд Алтайн бүсийн их сургууль, Баруун Монголын их сургууль гэх мэт маш олон нэр өгөх санал гарч байсан. Гэхдээ баруун бүсийн ууган их сургууль, Ховдод байдаг гэдэг утгаараа 2004 оноос эхлэн Ховд их сургууль хэмээн нэрийдсэн.

-Дээр багш бэлтгэхээс гадна ажлын байраа өөрөө бий болгох чадвартай боловсон хүчнийг давхар бэлтгэж байгаа тухай дурдаж байсан. Өнөөдөр хэдэн төрлийн мэргэжилтэн бэлтгэж байна?

-Бид өөрөө өөртөө ажлын байр бэлтгэх чадвартай мэргэжилтнүүдийг бэлтгэж эхэллээ. Компьютер програм хангамж, аялал жуулчлал, ойжуулалт, цэцэрлэгжүүлэлт гэх мэт багш бус мэргэжлийн сургалт явуулж байна.

- Өнөөдөр магистр, докторуудыг хэдэн чиглэлээр бэлтгэн гаргаж байна?

- Бакалавраас гадна арван чиглэлээр магистрын, таван чиглэлээр докторын зэрэг олгох сургалт явуулж байгаа. Докторын зэрэг олгох сургалтыг байгалийн ухаанаас биологи, хими, газарзүй, хэл шинжлэлээс монгол хэл-уран зохиол, нийгмийн ухаанаас түүхийн чиглэлээр явуулж байгаа нь манай багшлах боловсон хүчний чанар, чадварыг илтгэж байгаа юм. Тухайн мэргэжлүүдээр олон докторуудтай болсон. 35 жилийн энэ өндөрлөгөөс харахад манай сургууль төрийн өмчийн цөөн сургуулиудын нэг. Манайд бүх төрлийн сургалтууд явуулахаас гадна сургуулийн өмнөх боловсрол, багшлах боловсон хүчний хөрвөх сургалт явуулж байна. Мөн таван тивийн 60 орчим их дээд сургуулиудтай эрдэм шинжилгээ, судалгааны чиглэлээр хамтын ажиллагаа явуулж байна.

-Ховд их сургуулийн 35 жилийн ой, Оюутны ардчилсан хөдөлгөөнийн 25 жилийн ой ямар шижмээр холбогдоод байна?

-Сүүлийн үеийн хүүхэд, залуус энэ тухай сонирхох нь аргагүй л дээ. Нэг тэмдэглүүштэй үйл явдал бол 1989 оны 12-р сарын 7-нд оюутны ардчилсан хөдөлгөөн Ховд хотын Ард Аюушийн төв талбайд болсон. Энэ бол монголын анхны ардчиллын салхийг хагалсан жагсаал цуглаан байсан. Энэ жагсаалын дараа 12-р сарын 10-нд Сүхбаатарын талбайд ардчилсан хөдөлгөөний жагсаал цуглаан болсон байдаг. Тухайн үеийн Ховдын багшийн дээд сургуулийн оюутнууд оюутны ардчилсан хөдөлгөөнд манлайлан оролцож байсан. Тиймээс бид ХИС-ийн 35 жилийн ой, Оюутны ардчилсан хөдөлгөөний 25 жилийн ойг хамтатган тэмдэглэж байгаа юм л даа.

- Ойн хүрээнд ямар ямар ажлыг зохион байгуулахаар төлөвлөж байгаа вэ?

-35 жилийн түүхт ойн хүрээнд үе үеийн багш нар, төгсөгчдийгөө алдаршуулах алдрын танхим байгуулж байгаа. Үе үеийн төгсөгчид, эрдэмтэн багш нараараа бид маш их бахархдаг. Манай төгсөгчдөөөс төрийн өндөр албан тушаалтан, УИХ-ын гишүүн, аймгуудын Засаг дарга, ИТХ-ын дарга нар гээд маш олон алдартан байна. Өнөөдөр манай сургуулиас төрөн гарсан докторын зэрэг хамгаалсан 50 гаруй эрдэмтэн байна. Алдрын танхимд манай сургуулийг төгссөн үе үеийн алдартнуудын зургийг байрлуулж, тэднийг алдаршуулна. Ойн хүрээнд хэд хэдэн ажлыг зохион байгуулна. Үүнд, 100 гаруй эрдэмтэн багш нарын бүтээлийн үзэсгэлэн, Дүрслах урлаг дизайны ангийн оюутнуудын гар зургийн үзэсгэлэн, судалгаа шинжилгээ явуулж байсан газруудын гэрэл зургийн үзэсгэлэнг зохион байгуулна. Мөн оюутны ардчилсан хөдөлгөөнд оролцож байсан оюутнууд ирнэ. Улаанбаатар хотоос болон орон нутгуудаас нийтдээ 150 гаруй төгсөгчид ирнэ. Манай сургуулиас Ард аюушийн талбай хүртэлх гудамжийг эрх чөлөөний гудамж болгох хүсэлтээ ИТХ-д тавьсан. Энэ асуудал шийдэгдэх шатандаа явж байна. Ойн арга хэмжээнд УИХ-ын гишүүд, үе үеийн сургуулийн удирдлагууд, төгсөгчид, хүндэт төлөөлөгчдийн хүндэтгэлийн цуглаан зохион байгуулахаар товлосон байгаа. Түүнчлэн

“Ховд их сургууль 35 жилд” гэсэн онол практикийн бага хурал болно. Манай сургуулийг 35 жилийн хугацаанд долоон захирал удирдсан байдаг.

Энэ ойн арга хэмжээнд дөрвөн захирал хүрэлцэн ирнэ. Онол практикийн бага хуралд “Ховдын багшийн дээд сургууль байгуулагдсан” тухай түүхэн илтгэлийг МУ-ын гавьяат багш, тус сургуулийн анхны захирал Н.Жадамба, “МУИС-ийн салбар болсон тухай” түүхэн илтгэлийг сургуулийн хоёр дахь захирал, УИХ-ын гишүүн, Ховд аймгийн Засаг дарга асан доктор, профессор Г.Нямдаваа, “Оюутан ба ардчилал” илтгэлийг тухайн үеийн оюутны төлөөлөл, “Ховд их сургуулийн баруун бүсэд оруулсан хувь нэмрийн тухай” илтгэлийг аймгийн Засаг дарга Д.Цэвээнравдан, “ХИС-ийн өнөө ба ирээдүй” илтгэлийг одоогийн захирал, доктор Ж.Янжмаа нар тус тус тавина.

Энэ онол практикийн бага хурлаар 35 жилийн түүхэн үйл явцыг дүгнэхээс гадна, дэлхийн хөгжилтэй хэрхэн хөл нийлүүлэн алхах вэ гэдэг асуудлаар гарц, боломж юу байгааг бид эрэлхийлнэ. ХИС-д ажиллаж байсан, ажиллаж байгаа, төгссөн, суралцаж байгаа бүх хүмүүсийн түвшинд авч хэлэлцэнэ.

- Сүүлийн хормыг танд үлдээе?

- Ховд их сургуульд ажиллаж байсан, ажиллаж байгаа, төгссөн, суралцаж байгаа нийт хүмүүстээ түүхт 35 жилийн ойн баярын мэнд хүргэе. Баруун бүсийн хөгжлийн түүчээ нь та бид юм шүү гэж хэлмээр байна.

 

 

 

 

Б.Болд: Манайхаас шалтгаалах бүх зүйл стандартын дагуу явагдана

Цаг үе - амьдрал

SANY0053

Сүүлийн жилүүдэд буюу 2010 оноос хойш Хөвсгөл, Сүхбаатар, Увс, Ховд зэрэг аймгуудад дулааны шинэ үйлдвэрүүдийг барьж ашиглалтанд оруулан, үйл ажиллагаа нь эхлээд байгаа. Дөнгөж сарын өмнө ашиглалтанд хүлээн авсан манай аймгийн шинэ дулааны станц нь 42 мВт-ын хүчин чадалтай, сүүлийн үеийн бүрэн автоматчилагдсан технологиор ажиллах зориулалт бүхий томоохон байгууламж юм.

Үндсэндээ 2004 оноос аймгийн дулааны системтэй холбоотой нэн тулгамдсан асуудлууд үүсэж, аймгийн хэмжээнд болон УИХ, Засгийн газрын түвшинд хүртэл хурцаар хөндөгдсөний улмаас тухайн үеэс яригдаж, 2008 оноос хойш эрчимтэй хөөцөлдөгдсөн дулааны хоёрдогч эх үүсвэрийг барьж байгуулах ажил 2010 оноос биеллээ олж, зураг төсөв нь зохиогдон, улмаар шинэ байгууламж барих хөрөнгө оруулалтыг 2011, 2012, 2013 оны төсөвт тусгуулан шийдэж өгснөөр барилга угсралтын ажлыг “МЭЗ" ХХК есөн тэрбум /8,977,900,000/ төгрөгийн төсөвт өртөгтэйгээр гүйцэтгэж, ийнхүү ашиглатанд оруулсан юм.

Дулааны хоёрдогч эх үүсвэр ашигллатанд орсноор аймгийн дулаан хангамжийн хүчин чадал эрс сайжирч, бэрхшээл хүндэрлүүд арилахын зэрэгцээ аймгийн төвд ашиглагдаж буй 80 гаруй жижиг оврын уурын зуухыг ажиллуулах шаардлагагүй болж, агаарын бохирдлыг бууруулахад үлэмжхэн ахиц гарна гэж үзэж байгаа.

11 сарын эхээр шинэ байгууламжийг хэрэглэгчдийн шугамтай холбох, системийг ажиллуулж турших, горим тохируулгыг хийх ажлууд өрнөсөөр одоо нэгэнт жигдэрч байгаа ажээ.

Манай сурвалжлах хэсэг дулааны хоёрдогч эх үүсвэрийн дулаан үйлдвэрлэх станц, болон бусад байгууламжуудаар очиж, үйл ажиллагаатай нь танилцан, тус байгууллагын удирдлагатай уулзаж ярилсан бөгөөд энэхүү шинэ байгууламжийн үйл ажиллагааг удирдаж буй гүйцэтгэх захирал Б.Болдтой газар дээр нь хийсэн ярилцлага, сурвалжлагыг та бүхэнд хүргэж байна.

Эцсийн хэрэглэгчдэд 68-70 градусын

халуун ус очиж байгаа

Shi du

- Шинэ баригдсан дулааны станц маань яг хэдийнээс үйл ажиллагаагаа эхэлсэн билээ?

- Арван сарын аравдаас үйл ажиллагаагаа эхэлсэн. Шинэ станцыг арваннэгдүгээр сарын нэгнээс ашиглалтанд хүлээж авсан. Ингээд гурван, дөрвөн гэхэд гүйцэтгэгч компанийхаа хүмүүстэй хамтарч зуухаа галлаад, арваннэгэн сарын аравнаас хэрэглэгчиддээ дулаан өгч эхэлсэн. Системийн үйл ажиллагаа маань одоо л жигдрэх тийшээгээ хандаж байна.  

- Шинэ зүйлийг жигдрүүлж, хэвийн горимд оруулна гэдэг бас ч тийм шулуун дардан явчихгүй болов уу. Технолгийн горим тохируулга энэ тэр дээр нь асуудал хэр гарч байна? Янз бүрийн эвдрэл гэмтэл ч гарахыг үгүйсггэхгүй.

- Үнэхээр цоо шинэ зүйлийг жигдрүүлнэ гэдэг тийм дардан зүйл биш юм. Ерөнхийдөө наана, цаана юмнууд нь эвдэрч, гэмтэх явдал мэр сэр гараад байна. Дулаан үйлдвэрлэх станцад маань хувьд нэлээн гол үүрэг бүхий шнек гээд төхөөрөмж байдаг Тэрний хоёр мотор нь шатсан. Инженерүүд маань хэд хоног ажиллаж байж ямар ч байсан шалтгааныг нь олсон. Тэгээд шинээр сольж тавихаас аргагүй байсан учир сольсон. Сая бас үнс зайлуулагчийн редуктор эвдэрсэн. Үүнээс болж арван хэд хоног ажил саатлаа. Үүний улмаас барилга угсралтыг гүйцэтгэсэн “МЭЗ” компаний засварчинийг дуудуулж авсан. Тэгээд ч бардаггүй. Аргагүй бас шалтгааныг нь олсон болохоор дахиад тэр редукторыг нь Өмнөд хөршийн зах зээл дээрээс шинээр худалдаж авч тавьлаа.

- Станц болон үндсэн шугам сүлжээний барилга угсралтын ажил гүйцэтгэсэн компани ажлаа дуусгаад ашиглалтанд өгөхдөө баталгаат хугацаа гэж өгнө биз дээ? Хүлээж авсан газраас шалтгаалахгүйгээр гүйцэтгэгчтэй холбоотой эвдрэл гэмтэл, аливаа асуудал үүслээ гэхэд гүйцэтгэгч компанийн батлан даах хугацаа нь хэдэн жилээр байгаа вэ?

- Баталгаат хугацаа гурван жил. Энэ хугацааны дотор яг биднээс шалтгаалахгүй эвдрэл гарвал “МЭЗ” компани хариуцана. Гэхдээ бид ч бас санаа тавьж хамтарч ажиллаж байж ажил маань цааш явна шүү дээ. Танайх л хариуцах ёстой гээд гараа эвхээд суугаад байж болохгүй. Тэгэх юм бол бидний цаашдын үйл ажиллагаанд ч сөргөөр нөлөөлнө. Гарсан асуудлыг аль болох хурдан, шуурхай байдлаар хэвийн байдалд оруулахын тулд хамтран ажиллаж байж л цаана нь гарна. Дээр нь манай мэргэжилтнүүд, ажиллагсад маань гарсан эвдрэл гэмтэл, хүндрэл бэрхшээл бүхэн дээр гардаж ажиллаж байх юм бол станцынхаа, шугам сүлжээнийхээ учир начрыг сайн олдог болж, цаашид гартаа оруулж авахад нь хэрэгтэй л дээ.

- Одоо бол систем хэвийн ажиллаж байгаа биз дээ?

- Тиймээ хэвийн ажиллаж байна. Одоо дахиж нэг их гэмтэл гарахгүй байх аа.

- Станцад дулаан үйлдвэрлэх болон түгээх ажиллагааны цикл ямар систем, дарааллаар явагддаг юм бэ?

- Зууханд үйлдвэрлэгдсэн даралттай халуун ус эхлээд усны халуун хүйтний горимыг мэдрэгчийн тусламжтайгаар тохируулах үүрэг бүхий ялтсан бойлуур луу орно. Ус зуухнаас гараад эхний дамжлага дээр очих зангилаан дээр ийм хоёр ширхэг ялтсан бойлуур байдаг. Тэнд цаанаас нь сүлжээний ус ирнэ. Тэгээд зуухнаас гарч байгаа болон шугам сүлжээгээр гүйж байгаа даралттай ус маань технологийнхаа горимын дагуу бойлуурын хоёр талаар орж эргэхэд уг бойлуурын ялтас нь нэг хэсгийнх нь дулааныг нөгөөд нь дамжуулан, нэвтрүүлэх замаар дулаан солилцоо явагдана. Ингэж дулаан солилцоод, зуухнаас 100 градустай гарсан ус 90 градустай болж шугам хойлоогоор цаашаа явна. Манай системийн сүлжээн дотор барагцаагаар бол 850 кубметр ус байдаг. Станцын нэг зууханд нь 17 тонн орчим ус үйлдвэрэгдэн эргэж байдаг. Шугамаар явсан ус “ЦТП” буюу Дулаан дамжуулах төв дээр очоод бас ялтсан бойлуураар орж, хэрэглэгчээс ирж байгаа шугамын устай дулаан солилцоод, хэрэглэгч рүү очно. Ийм циклээр дамжсан ус маань эцсийн хэрэглэгчдэд 68-70 градустай очиж байна. Энд ирэхдээ 50-60 граудстай ирж байгаа юм. Энэ бүх циклийг манай мэргэжилтнүүд станц дээрээ дэлгэцэн дээр хараад, хянаад байж байдаг. /Биднийг станц руу оруулж станцын үйл ажиллагаатай танилцуулах дашрамд автомат хянах самбарыг үзүүлэв/ Манай станцын дулаан үйлдвэрлэх, дамжуулах, түгээх ажиллагаа бол бүрэн автоматчилагдсан технологоор ажиллаж байна.

- Станц дээр дулаан үйлдвэрлэх хэдэн зуух ажиллах боломжтой вэ, одоогийн байдлаар хэд нь ажиллаж байгаа вэ?

- К1, К2, К3 гээд гурван зуух суурилагдсан. Бүгд ажиллагаанд бэлэн. Гэхдээ одоо дулааны хэрэгцээг нь энэ станцаас хангаж буй хэрэглэгчдийн цар хэмжээ тийм их биш. Нэг зуухыг нь л ажиллуулахад хангалттай учир бид гурван зуухаа ээлжлүүлж ажиллуулах маягаар явж байна. Үндсэндээ нэг зуухаар нь л одоогийн ачааллыг хангаж ажиллаж байгаа. .

Горимын тохиргоо хийсний дараа

бүх зүйл стандартын дагуу явагдана

                - Хэрэглэгчдийн сэтгэл ханамж ямар байна. Танай үйлчилгээнд бүрэн ханамжтай байж чадаж байна уу?

                - Ер нь бол ханамжтай байгаа гэж бодож байна. Гэхдээ халаалт бүх газруудад жигд биш, зарим газар муу халж байна. Шалтгаан нь ерөөсөө хэрэглэгчийн дотоод сүлжээнээс болж байгаа. Өөрөөр хэлбэл орон сууны байшингийн доторхи шугам хоолой болон паар, радиотарын ус дамжуулах замыг нь технологийн дагуу цэвэрлээгүйн улмаас зэвэрсэн, зарим хэсгээрээ хэт нарийсаж, дулаан дамжуулах боломжгүй болсон. Мөн зарим нэг нь бөглөрсөн нь ч байгаа байх.

                - Танайхаас одоо аль, аль чиглэлийн хэрэглэгчид дулаан авч байна?

- “Аргаль – Ураа” театрын дэргэд дулаан дамжуулах нэгдүгээр төв байгаа. Спортын ордон, Прогресс сургууль болон түүний орчмын газрууд, Хөдөлмөрийн хэлтэс, Нийгмийн халамжийн хэлтэс, Эрүүл мэндийн газар, мөн тэр орчмын хувийн хэвшлийн байгууллагууд, Нүдний эмнэлэг, Хүүхдийн эмнэлэг, Эх нялхсын эмнэлэг, тэгээд БОЭТ гэх мэт газрууд энэхүү нэгдүгээр дамжуулах төвтэй холбогдсон байгаа. Дараагийнх нь буюу хоёрдугаар дулаан дамжуулах төв 52 айлын орон сууцны тэнд бий. Тэндээс бол 52, 62 айлын орон сууц, “Домбот хотхон”, мөн спортын ордны баруун талд шинээр баригдсан орон сууцнууд, шинэ баригдсан 9 давхар орон сууц гэх мэт газрууд дулаан авч байгаа. Наашаа эргээд гуравдугаар сургуулийн дэргэд нэг “ЦТП” буюу дулаан дамжуулах төв, “Гүн чандмань” компаний барьсан орон сууцнуудын дэргэд тэр компаний өөрийнх нь байгуулсан нэг хувийн “ЦТП” бий. Зургаадугаар сургуулийн дэргэд бас нэг “ЦТП” байна. Тэндээс бол зургаадугаар сургууль, 25 дугаар цэцэрлэг “Хас хороолол”, тэр хавийн хувийн хэвшлийн байгууллагууд дулаан авч байгаа. Цэргийн анги тусдаа нэг “ЦТП”-тэй. Хамгийн том хэрэглэгч нь цэргийн анги гэж болно. Тэгээд хамгийн хойт талынх нь Ганданпунцагчойлин хийд болж байх шиг байна. Шинээр баригдах гэж байгаа 480 айлын орон сууцны орчимд хараахан хэрэглэгч байхгүй нэг “ЦТП” байна. Цаашид хот баруун тийшээгээ тэлэхэд бүх шинэ хэрэглэгчдийг манайх хангах ёстой.

- Шугам сүлжээний найдвартай байдал хэр зэрэг хангагдсан вэ?

- 6000 метр гаруй магистрал шугам сүлжээг шинээр тавих ажлыг “Энерго тех” компани хийсэн. Энэхүү үндсэн шугам сүлжээ бол зуун хувийн найдвартай гэж болно. Харин дулаан дамжуулах төвөөс /ЦТП/ цааш хэрэглэгч рүү очиж байгаа шугам л маапаантай байна. Горимын тохиргоо хийгдээгүй учраас стандарт бус бүдүүн хоолойгоор дулаан дамжиж буй газруудад нь дулаан илүү очоод, зарим нарийн хоолойгоор дамжиж байгаа хэсэг нь муу халаад байгаа явдал байгаа. Тиймээс зуухны горимын тохиргоо хийх хүмүүсийг Улаабаатараас урьсан. Тэд удахгүй ирж, бүх зүйлийг картаар хянах боломжтой болгоно. Гадна агаар температур хасах 30 градус байхад зуухны хаалт нь ямар байх ёстой, нүүрс хэдэн сантиметрийн зузаан явах ёстой, агаар нь яаж үлээх ёстой, шнек нь яаж ажиллах ёстой гээд бүгдийг картаар тохируулж өгнө. Тэгээд бид түүнийг хараад горимын дагуу ажиллуулдаг болно. Дараа нь хэрэглэгчийн горимын гидровалик тохиргоо хийнэ. Тухайлбал шугамын хаалтууд дээр шайб /цагираг/ тавьж тохируулж өгнө. Ингэснээр нөгөө бүдүүн, нарийн шугамаар явдаг, заримд нь дулаан илүү очдог, заримд нь дутуу очдог зүйл арилна гэсэн үг.

- Танайхаас дулаан авах хүсэлтэй боловч холбогдож чадахгүй байгаа ганц нэг газрууд байгаа юм шиг байсан. Энэ юунаас шалтгаалж байгаа хэрэг вэ?

- Тийм зүйлүүд мэр сэр бий. Тухайлбал “Шим ус” компани 52-ийн “ЦТП”-ээс доошоо татаад, 24 айлын орон сууц хүртэл шинээр шугам тавьсныг ашиглах боломжгүй байна. 24 айлын сууц, тэр хавийн гурван цэцэрлэг, номын сан гэх мэт газруудыг тэр шугамаар халаах ёстой. Гэтэл тэр шугамыг өмчлөлийн байдлаас болоод манай системд холбож чадахгүй байна. “Бадамлах дөл” компаний өмч учраас тэр компаниас хаалт энэ тэрийг нь хааж, холболт хийх боломж олгож өгөхгүй байгаад байгаа юм.

- Боловсон хүчнийхээ бүрэлдэхүүний талаар товчхон танилцуулахгүй юу. Одоогийн байдлаар танайд хичнээн хүн ажиллаж байна?

- Одоо 55 хүнтэй ажиллаж байна. Боловсон хүчний хувьд дандаа сүүлийн үед төгссөн залуу мэргэжилтнүүд байна. Ерөнхий инженер, ашиглалтын инженер, засварын инженер, химийн инженер, цахилгааны инженер, хөдөлмөр хамгааллын инженер, шугам сүлжээний инженерүүд ажиллаж байна. Станц дээр байнга ажилладаг бүрэлдэхүүний хувьд ээлжийн ахлагч, машинист, монтер, хими усны болон туслах тоноглолын мэргэжилтэн гээд нэг ээлжинд таван хүн ажиллана. “ЦТП” буюу дулаан дамжуулах төв дээр ээлжинд гардаг 30 гаруй хүн байна. Тэгээд засварчдаа нэмээд нийтдээ 55 хүн болж байгаа юм.

Манай аймгийн хэрэглэгчид харьцангуй

хямд үнэтэй дулаан хэрэглэж байгаа

- Хүчин чадал өндөртэй том обьект ашиглалтанд орсон учир тэнд олон шинэ ажлын байр гарч байгаа. Удирдлагатай нь уулзаж ажилд орох юмсан. Яаж, ямар замаар холбогдож уулзах вэ гэсэн хүмүүс их тааралдаж байна лээ. Одоо байгаа ажиллагсад дээрээ нэмээд, шинээр хүмүүс авч ажиллуулах боломж нь хэр байдаг юм бэ?

- Харин хүмүүс тэгж л бодоод байх шиг байгаа юм. Манайх одоо ажиллах хүчнээр ер нь бүрэн хангагдчихаад байна шүү дээ. Шаардлагатай инженер, техникийн болон бусад ажилтнуудын орон тоо үндсэндээ гүйцсэн. Энэ байгууламж чинь бүрэн автоматчилагдсан болохоор хуучных шиг ээлжийн галч нарыг ажиллуулах шаардлага байхгүй. Дандаа нарийн мэргэжлийн инженер, технологчид л шаардлагатай. Гар ажиллагаа бараг байхгүй болохоор орон тоо ерөнхийдөө их цомхон чадварлаг байх шаардлагатай гэдгийг иргэд маань тэр бүр мэдэхгүй байх шиг байна. Танайд галчаар ормоор байна. Ийм тийм туслах ажил хийе. Грушик /ачаа буулгагч/- аар аваач гэсэн хүмүүс нэлээн ирэх юм. Учрыг нь хэлээд л явуулж байна. Дашрамд хэлэхэд хэвлэлээр дамжуулаад нийтэд хүргээдэхвэл хүмүүс овоо ойлголттой болох байх. Ялангуяа хэрэглэгчдийн хэрэглээний соёлтой холбоотой анхааруулах, ойлгуулах асуудлуудыг хэвлэлээр нийтэд түгээх нь их ач холбогдолтой гэж бодож байгаа юм.  

- Мэргэжилтнүүд маань хэрэглэгчидтэйгээ хэр холбоотой ажиллаж байна. Хэрэглэгчид маань танай мэргэжлийн нарийн ширийн зүйлийн талаар ойлголт мэдээлэл муутай байдаг болохоор. Төвөгтэй зүйлүүд ч нэлээн байгаа нь ойлгомжтой.

- Тийм шүү. Хэрэглэгчдэд хандаж хэлэх хамгийн гол зүйл гэвэл манайх нэг литр ус үйлдвэрлэхийн тулд дулаан зарцуулалт, химийн бодис энэ тэр гээд 300 төгрөгний зардал гаргадаг. Гэтэл хэрэглэгчид маань хэрэглээний соёлд сайн суралцаагүй байна. Зарим нь парнаасаа ус аваад юмаа угаачихдаг. Хариуцлагагүй байдлаас болоод ус алдуулдаг гэх мэт зүйл их байна. Тиймээс шугамаар эргэж байгаа уснаас ингэж хороохгүй байх, дээрээс нь дотор шугам сүлжээнийхээ засвар үйлчилгээг сайн хийж бидний ажилд ч туслалцаа үзүүлэх, өөрсдийнхөө тав тухтай байдлыг бүрдүүлэхэд сэтгэл гаргах нь их ач холбогдолтой гэдгийг захимаар байна. Эцэст нь гэвэл үйлчилгээнийхээ төлбөр тооцоог цаг хугацаанд нь хийгээд байвал бас их хэрэгтэй.

- Үйлчилгээний төлбөр гэснээс хэрэглэгчдээс авах үйлчилгээний төлбөрийн норм хэмжээ ямар байгаа вэ. Хэр бодитой байна. Үүнтэй холбоотой ямар нэг асуудал бий юу?

- Манай аймгийн хувьд бол хэрэглэгчид маань зэргэлдээ аймгуудаас ихээхэн хямдхан төлбөртэй дулаан хэрэглэж байгаа. Нэг метр квадрат талбайгаас хоёр зуун хэдэн төгрөгөөр тооцож төлбөр авч байгаа. Гэтэл зэргэлдээ Баян-Өлгий аймаг бол энгийн орон сууцны хэрэглэгчдийн хувьд тийм хэмжээний талбайг халаасан дулааны үнийг 850 төгрөг, хауст суудаг хэрэглэгчдийн хувьд 1100 төгрөгөөр тогтоосон. Энэ тарифаараа төлбөрөө авдаг. Увс аймагт гэхэд дулааны үнийг 390 төгрөгөөр тооцож авдаг. Гэтэл манайд мөрдөж буй тариф бол зардлаа нөхөж, амжилттай ажиллах боломжийг олгож өгөхөөргүй тийм тариф байгаа юм. Холбогдох газрууд маань асуудлыг судлаж үзээд, өөрчлөх шаардлагатай гэж бодож байна. Бас нэг зовлон бол хэрэглэгчид маань үйлчилгээний төлбөрөө төлж сураагүй. Халдаг, халдаггүй гэдгээр шалтаглаад урьд нь үйлчилгээний төлбөрөө төлөхдөө их хойрго ханддаг байсан юм байна. Түрүүхэн бид хэрэглэгчдийг шинэ шугамтай холбож, станцыг ажиллуулж туршилт хийж байх үеэрээ 72, 62 айлын орон сууц зэрэг зарим газрын хэрэглэгчдээс энэ талаар судлаж үзэхэд үйлчилгээнийхээ төлбөрийг бараг төлдөггүй байсан гэж байна лээ. Дээр нь бид хэрэглээний халуун усыг эндээс шугамаар түгээж байна. Энэ бүхнийхээ төлбөрийг цаг тухайд нь хийгээд байвал хэн хэндээ хэрэгтэй л дээ.

- Хэрэглээний халуун ус танай бүх хэрэглэчдэд очих уу?

- Зарим газар хэрэглээний шугам нь алга. Одоогоор бол 52, 72, БОЭТ гээд гурван газар л хэрэглээний халуун ус авч байна. Бусад хэрэглэгчдэд, тухайлбал “Мянган угалзат”-ын тийш очуулах гэхээр хүлээж авах шугам нь байхгүй байгаа.        

- Хэрэглэгчийн шугамыг одоо хаанах хариуцаад байна

- Ерөнхийдөө манайх шугам сүлжээгээ өөрөө хариуцаж байгаа. Арваад засварчинтай Зуухан дээр гэмтэл гарвал хагас нь эндээ ажиллаад дөрвөн хүн шугаман дээр байнга ажиллана.

- Нүүрсний нөөц ямар байна?

- Маргаашнаас хөшөөтөөс нүүрс буулгана. Хөшөөттэй гэрээ хийгээд шийдчихсэн байгаа. Тээврийн хэрэгслийг мөн Хөшөөтөөс хариуцах, тодорхой хэмжээний хямдралай байдлаар нүүрсээ авахаар гэрээндээ тохирсон. Одоохондоо санхүүгийн боломж байхгүй учраас манайх зээлээр нүүрсээ авч байна.

Г.Төрмөнх

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Алексей Ивашкин: Түүх үнэнээрээ үлдэх ёстой

            Редакцын зочин

Aleksei Sergeevich

Арван сарын эхээр Улаанбаатарт зочилсон ОХУ-ын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд манай редакцын түнш Алтайн бүгд найрамдах улсын Сэтгүүлчдийн холбооны нэгдүгээр орлогч дарга Алексей Ивашкин, тус улсын Худалдаа аж үйлдвэрийн танхимын дэд дарга Андрей Жуков нар оролцсон бөгөөд Улаанбаатараас эх нутаг руугаа буцах замдаа Баян-Өлгий аймагт саатаж, бидэнтэй өдөр, цаг товлон уулзсан юм. Уулзалтын үеэр тэдэнтэй хийсэн ярилцлагыг уншигчдад хүргэж байна.

-Тантай дахин уулзсандаа баяртай байна. Өөрсдийн зорьж буй үйл хэргийнхээ тухай мэдээллийг манай уншигчидтай хуваалцаж болохсон болов уу?

- Сэтгүүлч нийгмийн зүтгэлтнийхээ хувьд 1939 онд Халхын голд болсон харийн түрэмгийллийн эсрэг тулалдаанд ялсан Зөвлөлт, Монголын дайчдын түүхэн ялалт, түүнд оролцсон Алтайн хязгаарынхны үүрэг оролцоо, гавьяат үйлсийн тухай, түүнчлэн энэ түүхэн үйл явдлын 75 жилийн түүхт ойг талаар уншигчидтай санал бодлоо хуваалцахыг эртнээс хүсэж байлаа. Өнгөрсөн есдүгээр сарын эхээр манай улсын Ерөнхийлөгч Владимир Путин Монголд хүрэлцэн ирэхэд Монголчуудын ихэнх хэсэг нь өндөр сэтгэгдэлтэй хүлээн авсан. Энэ үйл явдал надад өнгөрсөн зуунд Японы түрэмгийллийн эсрэг нэгдсэн Зөвлөлт Монголын ахан дүүсийн барилдлагын талаар бичиж буй түүхэн бүтээлийнхээ Монголын тухай, Монгол дайчдын тухай хэсгийг амжилттай дуусгахад ихээхэн урам зориг өглөө. Миний авга болох Серафим Константинович Ивашкин гэдэг дайчин тухайн үед Зөвлөлтийн талаас Монголын армид туслах бүрэлдэхүүнд оролцон тулалдаж явсан юм. Авга маань байлдааны үед өөрсдийн байрлалаа дайсанд алдахгүй хамгаалах бат бэх бэхлэлт байгуулахад нь зөвлөн туслаж, Морин цэргийн хамтаар япончуудад цохилт өгч явсан байдаг. Тэнд тулалдаж байсан Зөвлөлтийн цэргүүдийн 30 гаруй хувийг сибирийн хот тосгодоос ирсэн дайчид бүрдүүлж байсан нь одоо илэрхий болсон зүйл. Тэд Монгол цэргүүдтэй мөр зэрэгцэн тулалдаж, зарим хэсэг нь Монгол нутгийн хөрс шороонд амиа өргөцгөөсөн. Халхын голд өнгөрөөсөн эл хүнд хэцүү сар өдрүүд Зөвлөлт Монголын ард түмний найрамдлыг улам бат бэх болгон, гагнаж өгсөн гэж боддог доо.

- Тун сонирхолтой хэрэг байна. Авга ах тань Халхын голд тулалдаж явсан болохоор танд энэхүү түүхэн үйл явдал бүр ч сонирхолтой байгаа биз?

- Сонирхолтойгоос гадна үүнтэй холбоотой, зайлшгүй илрүүлэн гаргаж ирж, судлаж мэдэх ёстой, нэн чухал асуудлууд цаана нь бий. Сүүлийн үед хөрш улсуудын харилцаанаас ажиглахад энэ түүхэн үнэнийг төдийлөн хайхрахгүй мартагнах байдалтай болсон мэт төлөв байдал ч бий болсон мэт. Чухам иймээс бид олон нийтийн мэдээллийн “Золотой перо Алтая” цахим сайтыг байгуулан, ажиллуулж энэ тухай цуврал тэмдэглэлүүд, нийтлэл материалуудыг өргөнөөр нийтлэн, олны хүртээл болгохын зэрэгцээ, “Халхын гол 39 - Дэлхийн хоёрдугаар дайны ялалтын босго” хэмээх ном бүтээхээр шамдан ажиллаж байна. Дашрамд хэлэхэд 2015 онд эх орны их дайны агуу ялалтын 70 жилийн ойг Орос орон даяар өргөн тэмдэглэнэ. Энэ үйл явдал ирэх оны таван сард болох бол намар нь есдүгээр сард Японы квантуны армийн түрэмгийллийг бут цохиж, дэлхий дахинд удаан жилийн энх тайван байдлыг тогтоосны мөн 70 жилийн ойг Ази – Номхон далайн бүсийн олон орнуудад тэмдэглэхээр зэхэж байна. Бүтэн зургаан жилийн турш Азийн улс орнуудыг түгшүүр, зовинолын түймэрт автуулсан тэр дайн дэлхийн хүн амын үлэмж хэсгийг авч одон, үлдэгсдийг нь амьдын хагацалд унагасан гээд бодоход тоомсорлолгүй орхиж болохгүй зүйл биз дээ.

- Тийм байлгүй яахав. Энэ талаар томоохон ажил өрнүүлж, манай оронд хүрэлцэн ирсэн нь ч бидэнд бас талархууштай байна. Та урьд нь ер нь манай улсын нийслэлд очиж байсан уу?

- Би Монгол оронд хоёр дахь удаагаа ирж байна. Монголд байх хугацаандаа Баян-Өлгий болон Ховд аймаг, Улаанбаатар хотод ажиллаж, хөдөөгийн ганц нэг сумуудаар ч явж үзлээ. Нийслэлд бол одоо л анх удаагаа очоод буцаж байгаа минь энэ. Нийслэл Улаанбаатарт байх хугацаанд Монголын эрдэмтэн судлаачидтай хамтран “Халхын гол 39 - Дэлхийн хоёрдугаар дайны ялалтын босго” нэртэй онол - практикийн бага хурлыг зохион байгуулж амжлаа. Хуралдаанд Манай ОХУ-ын АБНУ-аас одоо миний хамтаар танай редакцид зочилж буй түүхч Андрей Жуков, Горно –Алтайн Улсын их сургуулийн аспирант Владислав Терентьев болон миний бие, харин Монголын талаас Монголын үндэсний их сургуулийн профессор Наваанзоч Х.Цэдэв, Монгол улсын Батлан хамгаалах яамны дэргэдэх Цэргийн түүхийн музейн захирал, түүхийн ухааны доктор С.Ганболд, Түүхийн ухааны доктор С.Базарсүрэн, эрдэмтэн Т.Эрдэнэхишиг, мөн түүхийн ухааны доктор, Монголын армийн бэлтгэл дэд хурандаа Х.Шагдар нарын эрдэмтэд оролцлоо. Хуралдаанд оролцогсод 1939 оны зургаа, долоо, найм, өсдүгээр сарын турш Халх голд болсон байлдааны ажиллагаатай холбоотой, Зөвлөлт Монголын цэргийн командлалын тактик, төлөвлөгөө, цэргийн байрлал, байлдааны үйл ажиллагаанд хятад орон буюу өвөр Монголоос оролцсон партизануудын тухай гэхчлэн олон зүйлийг хэлэлцсэн.

Ivashkin zurag

Доктор С.Ганболдын ярьснаар тухайн үеийн Өвөр Монголын эрчүүдийг японы Манж Го улсын цэрэгт дайчлан татаж байсан ба тэд үндэс угсаа нэгт Монголчуудынхаа эсрэг байлдах хүсэл зориг байсангүй. Тийм болохоор байлдаанд ороогүй ар талд нутагтаа үлдсэн өвөр Монгол эрчүүдийг алж устгах тушаалийг Их наран улсын цэргийн эрхтнүүдээс япон цэргүүдэд өгсөн байдаг. Үүнийг мэдсэн Монголчууд ар Монголын тал нутаг руу оргон ирж, цөөн буйраараа нэгдэн, партизаны отрядууд байгуулж самурайн цэргүүдэд гэнэтийн цохилт өгөх ажиллагааг явуулж байсан ажээ. Энэ нь тэдний хувьд Монгол Зөвлөлтийн цэргүүдэд туслах хамгийн тохиромжтой арга байв. Яваандаа партизаны армийн үйл ажиллагаа улам эрчимчиж, японы армийн бүрэлдэхүүнээс 70 орчим цэрэг тэрхүү партизануудтай нэгдэн томоохон командлалыг буй болгосон байна. Тэд японы армиас тархаан байрлуулсан хорлон сүйтгэх группуудыг илрүүлэн, цохилт өгөх ажиллагааг мөн явуулж байсан тул Зөвлөлт Монголын армид үлэмж тус болсон нь гарцаагүй.

- Бидний тэр бүр мэддэггүй маш сонирхолтой мэдээлэл байх чинь. Энэ мэтээр цаашид судлаад, сурвалжлаад байвал, түүхэн дэх тэр бүр хүний мэдэлгүй орхигдсон зүйлүүдийг ч олж мэдэх боломжтой байх нь ээ. Хуралдааны үеэр өөр ямар сонирхолтой сэдэв хөндөгдөв?

- Улаанбаатарт болсон онол практикийн бага хурлын явцад бид нэгэн зүйлийг зөвшилцөж, тохиролцсон нь 2015 оны 5 дугаар сард агуу их эх орны дайны ялалтын 70 жилийн ойд зориулсан том хэмжээний онол, практикийн бага хурлыг Горно –Алтайн улсын их сургуулийг түшиглэн, АБНУ-ын Горно Алтай хотод зохион байгуулахаар болсон явдал юм. Тэр хуралдаанд Монголоос эрдэмтэд оролцоно. Харин наймдугаар сарын эцэс, эсвэл есдүгээр сарын эхээр тэрхүү бага хурлыг Улаанбаатар хотод зохион байгуулна. Эдгээр хуралдаанууд нь олон улсын түвшинд болох бөгөөд ОХУ, Монгол, Хятад, Японы эрдэмтэд судлаачдыг оролцуулахаар төлөвлөж байна. Өнгөрсөн 70 жилийн түүхэн үйл явцын тухай томоохон хэлэлцүүлэг өрнүүлэхээр бид төлөвлөж, юуны өмнө Монголын талын оролцогчдыг урьсан. Ирэх хаврын 5 дугаар сард Горно-Алтайн Улсын их сургуульд намар нь Монголын нийслэл Улаанбаатарт болох тэрхүү томоохон үйл ажиллагаануудыг Монгол дахь Оросын шинжлэх ухаан, соёлын төвтэй хамтран зохион байгуулахаар хэлэлцэж тохирсон. Японы талаас эрдэмтэд судлаачид оролцох байх гэж найдаж байна. Яг өнөөгийн байдлаар ирэх жилийн намар Улаанбаатарт болох хуралд Наран улсаас чухам хэн оролцох нь тодорхой бус байгаа. Хэвлэл мэдээллээс харж байхад Япончууд нэлээн бодит бус тайлбар хийж байгаа тал ч ажиглагдаж байгаа нь тэнд асуудал байна гэсэн үг.

- Бас тийм тал бий юу Тухайлбал ямар тайлбар вэ?

- Тухайлбал японы зарим судлаачид 1939 онд Квантуны арми Орос болон Монголыг хамгаалах гэж дайн өдөөсөн мэтээр гүжирдэх хандлага ч байх шиг. Чухам хэн нь харийн түрэмгийллээс хэний нутаг орныг хамгаалсан гэдгийг тэнд жинхэнээр нь үзүүлж мэдүүлэх хэрэгтэй л дээ. Ийм болохоор ирэх оны үйл ажиллагаа тун чухал гэдэг нь ойлгомжтой байгаа биз дээ.

- Гарцаагүй чухал асуудал байна. Манай Нийслэл хот танд ямар санагдав?

- Надад Монголын нийслэл тун их таалагдлаа. Би өмнө энд огт ирж үзээгүй. Хүн амын ихэнх нь харьцангуй залуужсан, орчин үеийн олон байшин барилгууд сүндэрлэсэн, гудамжаар нь машин тэрэг нь бараг л “хахаж цацсан” орчин үеийн хөгжиж байгаа өргөн баялаг хот юм байна.

- Сонирхолтой яриа өрнүүлсэнд тань баярлалаа. Та бүхний цаашдын ажил үйлсэд амжилт хүсье

- Баярлалаа. Бидэнтэй хамтран ажиллаж буй танд болон танай редакцын ажил үйлсэд бас амжилт ерөөж сайн сайхныг хүсье.

                                                                                                                       Ярилцсан Г.Төрмөнх    

 

 

Ч.Галсан: “Цаг нь ирэхэд их гүрнүүд бүгд дэлбэрнэ”

                                   Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн нэрт зохиолч Чинагийн Галсантай ярилцав. 

Chinaagiin

“Холын хүнээс үг сонс” гэдэг. Явсан газрын сонин хийгээд сүүлийн үеийн уран бүтээлийн талаар яриагаа эхлэх үү?

-Би сая Герман, Швейцарь явж герман хэл дээр гарсан 30 дахь номоо танилцуулаад ирлээ. Энэ бол 1988 онд бичсэн роман маань, одоо л гарч байгаа юм. Социализмын үед миний номыг хэвлэдэггүй байлаа. Тиймээс би 100 жилийн дараа хэвлэгдэнэ биз гэж бодоод номоо бичээд л хураадаг байлаа. Энэ номоо 1988 онд бичиж дуусгаад ар талд нь “2088 онд хэвлэгдэх ном” гэж бичээд хадгалсан. Тэгэхээр миний энэ ном 77 жилийн өмнө хэвлэгдчихлээ дээ. Зохиолчид дотроо миний хувь заяа их сонин шүү дээ.

-Өнөөдөр манайхан Г.Аюурзана нарын зөөн орчуулж байгаа уран зохиолоор л өрнийн утга зохиолыг төсөөлж байгаа байх. Газар нутагт нь эх хэл дээр нь туурвидаг хүний хувьд харьцуулахад асар их ялгаа байгаа байх?

-Би герман хэл дээр зохиол бичнэ гэж бодоогүй, миний амьдрал өөрөө тийшээ оруулсан хэрэг. 1968 онд Германд сургууль төгсөөд Монголд ирэхдээ эхний өгүүллэг туужаа герман хэлээр биччихсэн байсан. Энд ирээд монголоор бичиж эхэлсэн ч ерөөсөө миний номыг гаргадаггүй байлаа. Монголын Зохиолчдын эвлэлд элсэнэ гэж 1968 онд өргөдлөө өгөөд 20 жилийн дараа 1988 онд элссэн юм.

-Гадаадад сурч боловсорсон залуу хүн бодоход илүү үг хэлдэг байсан болохоор тэр биз. “Аянгат цагийн тууж”-ийг гэхэд л та анх монгол хэл дээр хэвлээгүй шиг санаж байна?

-Дандаа л хаалттай сэдэв хөндөөд байж дээ. Тэр үед бидний дотор ч тагнуул их байсан. Жишээ нь “Аянгат цагийн тууж” бичигдээд 20 жил болж байж, эхлээд герман хэлээр, түүнээс зургаан жилийн дараа монгол хэлээр хэвлэгдсэн юм. Зохиолчдын хорооны нарийн бичгийн дарга Д.Тарва гэж өвгөн байсан. Миний өргөдөл тэр хүний сейфэнд, яс цоожинд гэдэг шиг 20 жил болсон доо.  

-Манай уран зохиол ерээд оноос олон урсгал чиглэлд хуваагдаж, нэгнээ үгүйсгэхээс эхлээд ихээхэн хэл ам болж байна. Германд бас байна биз?

-Урсгал чиглэл бол зөндөө. Урсгал чиглэл хөөцөлдсөн зохиолчид гэдэг бол олигтой юмнууд байдаггүй, хөнгөн жингийнхэн л байгаа юм. Хийсвэр урлаг гэдгийг бүтээе гээд чадахгүй болохоороо урсгал чиглэл хөөдөг болов уу гэж боддог. Ийм хүмүүсийг өөр урсгал оруулж ирсэн л гэж авч үзнэ үү гэхээс биш яг урлагийн талаасаа бол юу ч байхгүй шүү дээ. Швейцарьт нэг таньдаг хэвлэлийн газраас  бүтэн нэг жил хэвлэгдсэн бүх шүлгийг гүйлгэж харсан. Тэнд бол авах юм нэг ч алга байсан. Зарим нь нэг хуудсанд цэг тавиад, дараагийн хуудсанд нэг асуултын тэмдэг, гурав дахь хуудсанд анхааруулах тэмдэг тавиад, хамгийн сүүлийн хуудсанд “Энэ хорвоод хэлэх үг олдохгүй байна. Үг болгон надад гологдож байна” гээд ном хийчихсэн байгаа юм. Ухаандаа үг голсон мундаг зохиолч болж харагдах гэсэн санаа юм даа. Энэ чинь тоглоом шүү дээ. Урлаг уран зохиол гэдэг зарим хүмүүст тоглоом болчихжээ. Манайхан ч ялгаагүй нэг нэгнээ үгүйсгээд л сууж байна.

-Таныхаар бол манай уран зохиол хаашаа яваад байна вэ. Германд бол ямар байна?

-Манай уран зохиолыг сайн гэж хэлэхэд үнэндээ хэцүү байна. Шүлэг бол нэг хэсэг гайгүй байсан юм. Одоо бол нэг нэгнээ үгүйсгээд “шуудайд хийсэн үхрийн эвэр шиг” болчихлоо. Арай гайгүй гэсэн нь нэг нэгнээ үгүйсгээд үлдсэн хэсэг нь мафи маягийн юм байгуулаад групп бүлгэм гээд явах болжээ. Хэрвээ урагшилъя гэж байгаа бол байгалийнхаа жамаар зугуухан бүгдээрээ эвтэй ургаж урагшлах ёстой. Хоорондоо тулалдана гэдэг хэцүү шүү дээ. Өөрийгөө хохироож бусдыг хорлох гэдэг нэг тийм монгол зан байна. Германд бол ийм юм алга. Гэхдээ бас л яг энэ гээд хэлчих сайн зохиол алга. Ер нь сайн зохиолч дандаа төрөөд байх юм биш л дээ. 10 жилд нэг зохиолч төрнө, 50 жилд гайгүй сайн зохиолч төрдөг бол 100 жилд бол гайхамшигтай сайн зохиолч төрдөг шүү дээ.

-Та Германд очиж эх хэл дээр нь зохиол бичээд зогсохгүй, Германы төрөөс Хас одон авах ч юм уу, энэ жил гэхэд л Аж үйлдвэрийн шагналыг анх удаа гадаадын зохиолч авсан нь Монголын зохиолч Та байлаа шүү дээ. Ингэхээр бас л гадуурхах байдал ажиглагдах юм уу?

-Германд бол тийм юм байхгүй. Яахав, тэмцээн уралдаан дээр бол манайх шиг байдаг нь мэдэгддэг юм. Шүлгийн тэмцээн явуулахад ийм байдал ажиглагдаж байдаг. Би хайр сэтгэл, тал нутгийн гээд хэдэн шүлэг бичиж энэ хэдээс гарцаагүй гэхэд л байдаггүй юм. Тэнд сууж байгаа таван шүүгчийн ар талд бас гурав гурван хүн чирэгдэж байна. Түүнийгээ оруулах гэсэн бодлого бол байдаг юм билээ. Тэр шүлгүүдийг дараа нь үзэхээр юу ч үгүй юм байдаг. Монгол муухайдаа, муудаа ийм байдаг юм биш, хүн төрөлхтний нэг ийм шинж чанар байна.

-Таны авч байсан шагналуудыг Нобелийн шагнал авч байсан алдартнууд авдаг гэсэн. Германы төрийн Хас одон гэхээр том л шагнал байж таарна. Тэгэхээр таны үеийнхэн өнөөдөр Монголын төрөөс авч болох бүх шагналыг авч, ард түмний дунд алдаршжээ. Таныг өнөөдөр нийгмийн тодорхой хэсгийнхэн танина уу гэхээс нийт масс бол мэдэхгүй шүү дээ. Харь орны төр шагнаад байхад Монголынхоо төрөөс нэг шагначихаасай гэж боддог байлгүй?

-Бодож л байдаг. Даанч дэмжээд өгөх хүн нь дээр алга байна шүү дээ. Монгол Улсад байгаа бүх шагналд миний нэрийг дэвшүүлсэн. Заримд нь гурван ч удаа дэвшүүлсэн, дээрээс татах танилгүй болохоор бүтдэггүй юм. Нөгөө талд би дандаа цаг үетэйгээ тэрсч амьдарсан хүн. Миний хувьд улаан засагтай орь ганцаар үзэлцсэн хүн юм. Намд нь ч элсээгүй, тэглээ гээд миний амьдралд хүнд л тусч байсан. Гэхдээ намайг тэд хэрэглэдэг байсан. Би МАХН-ын таван их хурлын илтгэлийг орчуулжээ. Үүнээс гадна Германаас зочид төлөөлөгчид ирлээ гэвэл байнга дуудна. Өдөр шөнөгүй дуудна. Тэр үед герман үсэгтэй бичгийн машин байхгүй. Би өөрийнхөө машиныг тусгай зөвшөөрлөөр Засгийн газарт оруулаад бичдэг байлаа. 1977 оны тавдугаар сард Ю.Цэдэнбал даргыг Германд айлчлахад бүтэн сар өрөөнийх нь буланд сууж үгийг нь бэлдэж өгч байсан. Би сар болоод “Би одоо явъя даа, бүх ажил дууссан” гэсэн чинь Бал дарга “Чи наашаа суу” гээд цаг шахам ярилцаж суусан. Нэг харсан чинь олон хүн орж ирээд зогсчихож, Улс төрийн товчоо хуралдах гээд хүлээгээд зогсч байгаа нь тэр байж. Тэгээд тэр миний бэлдэж бичсэн зүйлүүдийг Германд өөр хүн очиж уншина. Яагаад гэхээр би намын гишүүн биш учраас тэр. Намын гишүүн биш бол хоёрдугаар эгнээний хүн байв даа. Ажилд ороход анкет бөглөж, нэгдүгээрт овог нэр хоёрдугаарт,  яс үндэс, гуравдугаарт гишүүнчлэл гэдэг байсан. Би яс үндэс гэдэг дээр нь Тува гэж бичнэ. Тэр үед Тува гэдэг үг хориотой байсан. Миний “Аянгат цагийн тууж”-ийн уг нэр нь “Тува тууж” шүү дээ. Миний нэрийг Монголын Сэтгүүлчдийн холбооны шагналд гурван удаа дэвшүүлсэн. Залуу сэтгүүлчдээс хэнийг дуурайж бичих вэ гэсэн асуултад 47 хүн Л.Түдэв гуайг гэсэн байхад намайг хоёрдугаарт 37 гэж бичсэн судалгаа байдаг юм. Намын гишүүн биш учраас энэ мэт олон зүйлээс хоцорсон доо.

-Та өөрөө намын гишүүн болох гэж зүтгээгүй юм байна. Тийм үү?

-Элсэх гэж үзсэн шүү. Ерөөсөө болоогүй. Яахав дээ, өрсөлдөгч нь түрүүлээд явчих учраас айгаад байж дээ. Тэгэхээр намдаа оруулаагүй байхад учиртай гээд байлгаад байсан хэрэг. Юм болохоор л намын гишүүн биш гээд хасч байхад амар байсан байх даа. Нэг удаа бүр зүтгээд болохгүй болохоор нь хаячихсан. Уран зохиолоо ч 100 жилийн дараа гээд хаячихсан. Өнөөдөр бодож байхад аль аль нь оносон л байна.

-Германд зохиолчдын амьдрал дажгүй юу. Зах зээл ч том шүү дээ?

-За даа, том зохиолчид л гайгүй сайхан амьдарна шүү дээ. Түүнээс биш утга зохиолын байлдагч нар бол хэцүү. Германд бол маш цөөн хувь хэвлэгдэнэ. Уншигч байхгүй, өрсөлдөөн ихтэй тийм л зах зээл бий. Герман 80 сая хүн амтай гэхэд хэвлэгдэж байгаа номын тоо нь манайхтай адилхан шахуу. Жилд 70 мянган ном л шинээр хэвлэгдэнэ. Ийм олон ном дотор өрсөлдөнө гэхэд маш хүнд шүү. Нэг нэр олж аваад байхад бол хэвлэлийн газар их дэмждэг. Уулзалтуудыг их хийнэ. Миний хувьд жилд намрын, хаврын гээд хоёр уулзалт хийдэг. Үүнээс гадна нэг сарын хугацаанд элдэв хурал цуглаанд оролцох гэж явдаг. Миний Германд байх цаг хугацаа ингэж л өнгөрдөг дөө.

-Манай уран зохиолын зах зээл хүнд байна. Уншигч ч алга, төрөөс харж үзэх бодлого ч алга. Тэгээд уран зохиол маш муу, урагшлахгүй байна гэж шүүмжлэх юм?

-Манайхан чинь дандаа өөрсдийгөө магтаж бичих юм чинь, яаж урагшлах юм бэ. Эзэн Чингисийн үр сад бид гээд цээжээ дэлдээд, алга ташуулахыг л бодож байна шүү дээ. Зүгээр л алга ташилтад зориулж бичихээр чинь яаж гадны улс хүлээж авах юм бэ. Та нар бол үндэстэн биш, зохиолч биш гэж хэн нэг хүн хэлээд байгаа юм шиг өөрийгөө өмөөрөөд бичээд байхаар яаж урагшлах вэ. Зохиол гэдэг чинь амьдралын ухаантай хуулбар л байхгүй юу. Мөн чанар нь шал өөр зүйл.

-Манай зохиолчид гадагшаа гарах боломж байна уу. Барууны зах зээл дээр шүү дээ?

-Байлгүй дээ, гэхдээ манайхан хүчирхийллийг маш их дэвэргэж бичдэг. Ухаандаа, Чингис хааныг дайн өдөөгөөгүй, нэг ч цус гаргаагүй гээд ярьж байх учиртай улс чинь алж талсан гээд бахархангуй бичдэг. Дэлхий нийт дайн байлдаанаас залхаж, энхтайван руу явж байна шүү дээ. Үүнийг л хүсэх болсон. Чингис сэтгэлгээ рүү биш энхтайванч сэтгэлгээ рүү явж байна. Гэтэл манайхан чинь улам сөрөөд л Хятадыг ч айлгах юм шиг, Оросыг ч айлгах юм шиг л бичээд байх юм. Үнэндээ Орос, Хятад аль нь ч биднээс айхгүй. Ерөөсөө дэлхий дахины хөх инээд нь хүрч байгаа. Манайхан бахархал гэдгээ ийм онгироо маягаар ойлгоод нэгнээ хөөргөөд суух юм. “Миний муусайн найз нар” гэхэд чинь зохиолч хүн онгироо байх ёстой юм шиг бодоод, зохиолч хүн архи ууж, гэр бүлийн хувьд тогтворгүй байх юм шиг бодоод явах юм шиг сэтгэлгээгээр бичсэн манай Төрийн шагналтай мундаг зохиолчид байна шүү дээ. Ийм байхад бол бас хэцүү.  

-Ер нь зөвхөн утга зохиол ч биш хүнийг хүмүүжүүлэх л хэрэгтэй юм байна даа?

-Зөв. Монгол хүн хүмүүжээгүй. Хүн нь хүн болоогүй, инженер нь инженер шиг болоогүй, улс төрч нь улстөрч шиг, зохиолч нь зохиолч шиг байж чадахгүй халтуур хийгээд байхаар улс орон яах юм. Саяхан миний хайртай дүү Б.Галсансүх зурагтаар ярьж байна.”Би ерөөсөө ажилладаггүй. Санаанд орсноо бичдэг. Энэ бол уран зохиол. Яруу найраг гэдэг чинь ямар ч хөдөлмөр шаарддаггүй зүйл” гэж тамхи татаж, мах идээд, архи тавиулж ханхалзаад байхаар чинь яах юм бэ. Би тэгэхэд Б.Галсансүхийн төлөө гашуун нулимс урсгаж, хэлэх үг олдохгүй болсон. Уг нь тэр үнэхээр байгалийн авьяастай хүн. Б.Галсансүх өөрөө би Монголын уран зохиолд шинэ урсгал оруулж ирсэн гэдэг. Урсгал юу юм бэ. Утга зохиол л бичих хэрэгтэй байхгүй юу. Нэг муу усан урсгал оруулж ирэх бол ядаад байх асуудал биш, түүнийг чинь тэр гурав дахь, дөрөв дэхь эгнээний зохиолчид оруулж ирэх ёстой юм.

-Манайд төрөөс шагнал өгч л байна. Дагалдах мөнгө маш бага. Тэгэхээр Германы төрөөс Хас одон авахад хэдэн төгрөг дагалдах вэ?

-Хас одон гэдгийг ер нь Азиас урьд өмнө хүн авч байсан юм болов уу. Сайн мэдэхгүй юм. Энэ шагналыг Нобелийн шагналтнууд болон шинжлэх ухааны нээлт хийсэн, утга зохиолд шинэ зүйл авчирсан хүнд өгдөг юм. Нэр хүнд нь асар том учраас мөнгө өгдөггүй. Харин Аж үйлдвэрийнх нь шагналыг боломжийн мөнгө дагадаг. Манайд гавьяат авах гэж гэдэс гэдсэндээ хөлөө хийдэг, тэгтэл юу ч мөнгө байхгүй шүү дээ. Намайг авахад л лав юу ч өгөөгүй. Манайхан нэр алдарт дуртай болохоор баярлаад авдаг. Би ч гэсэн учиргүй их баярлаад л авсан.    

-Ер нь зөвхөн уран зохиолч биш нийгэм тэр чигтээ нэг л биш ээ. Өөрчлөх цаг болсон байх шүү. Яаж?

-Түүнийг бид л өөрчлөх ёстой. Одоо энэ Сүхбаатарын талбай дээр жагсаад, тэмцээд байгаа улсад Засгийн эрхийг өгчихвөл мөн л ижил, урьдын адил үргэлжилнэ. Тэгэхээр жинхэнэ урлаг, утга зохиолыг л хөгжүүлэх хэрэгтэй. Сая хүрээлэнгүүд академич шалгаруулж, хүрээлэн тус бүрээс дөрөв дөрвөн хүн ороод жинхэнэ хөнгөн жингийнхэн шалгарсан байгаа юм. Жинхэнэ бүтээдгээ бүтээгээд бүр өөрөө инстутит болчихсон хүмүүс нь хамгийн бага оноо авч, хүний хойгуур урдуур гүйдэг нөхөд академич болчихсон байгаа юм. Үүнээс харахад л нийгэм ямар байгааг харуулж байгаа хэрэг. Өнөөдөр бид мөнгөний төлөө бичиж байна. Ерөөсөө нийгэм толгойгоо алдчихсан, ийм л цаг үед амьдарч байна.

-Хоёулаа яриагаа өөр тийш хандуулъя. Нийгэм толгойгоо алдсан гэснээс ерөөсөө манай хүн төрөлхтөн хаашаа явж байна вэ?

-Энэ тал дээр зөвхөн Монголыг буруутгамааргүй байгаа юм. Ерөөсөө хүн төрөлхтөн ч толгойгоо алдчихаад, хаашаа явж байгаагаа ч мэдэх юм алга. АНУ хүчтэй зэвсэгтэй учраас Америкийн зөв болдог. Орос пуужинтай бензинтэй учраас Оросын зөв болдог. 2012 онд дэлхий сөнөх тухай нэг яриа байдаг. Энэ чинь сөнөх биш энэ онд шинэ эрин эхлэх юм. Энэ эрин эхэлж байгаа нь бидэнд олон зүйлээс мэдэгдэж байна. Исландын галт уул тургиж, Фүкишима дэлбэрээд байгаа нь бэлхнээ харуулж байгаа юм. Бүх зүйлийг шинэчлэх хэрэгтэй байгааг харуулж байгаа хэрэг. Хүн төрөлхтөн шинэчлэгдэх хэрэгтэй болжээ. Гэтэл улс гүрнүүд  сурсан зангаараа Германы эдийн засгийг 2.4 хувиар өсгөнө, АНУ-ыг дөрөв, Хятадыг дөрвөн хувиар нэмэгдүүлнэ гээд төлөвлөөд байдаг чинь гэмт хэрэг байхгүй юу. Хүн төрөлхтний сууж байгаа хөлөг дээд хурдаараа явж байна. Тоормоз нь ажилгүй, наклад нь элэгдчихсэн зогсч чадахгүй байна. Ухаантай хүмүүс бол хурдасгах биш удаашруул гэж хэлээд байгаа юм. Ерөөсөө хурдыг сааруулахыг зорьж байна.  

-Хүн төрөлхтний хөгжил асар хурдтай явж байна. Ийн хурдалж хурдалж хана мөргөөд эргэхэд эцсийн буудал нь Монгол гэх хүмүүс бий?

-Өнөөдөр манай монголчууд өөрсдийгөө нэг их голоод ч байх хэрэггүй. Бид хүн шиг хүн, ард түмэн шиг ард түмэн. Өөрсдийгөө их дөвийлгөөд бас хэрэггүй. Чингис хаанаараа хэчнээн бахархах юм бэ. Гадныхны доог болж, улиг болж байна ш дээ. Хүн шиг амьдрах, ажиллах, даруухан бөгөөд бат итгэлтэй явбал амьдрал байна. Өнөөдөр бид болохгүй, хөгжихгүй байна гээд дэлхийг гүйцнэ гэж санахын гарз. Хэзээ ч бид дийлэхгүй. Мэдээж үйлдвэр үйлчилгээгээр л хөгжиж түрүүлнэ гэсэн үг учраас ямар ч боломжгүй. Тэд дэндүү хол тасарчихсан бөгөөд шинжлэх ухаан эргэлзээтэй үедээ орлоо. Тэгэхээр бидэнд нэг гаргалгаа байна. Тэр нь юу вэ гэхээр нүүдэлчин ахуй амьдралаа эрүүл саруулаар авч үлдээд, газар нутагтаа бүрэн бүтэн эзэн суугаад байж байх юм бол гүйцэх биш хүлээх гаргалгаа юм. Дэлхий нийт чинь нэгэнт хад мөргөөд буцаад ирэх гэж байна. Тиймээс бид эх нутагтаа сууж байтал дэлхий өөрөө гуйгаад ирнэ. Сая Европоор сар яваад ирэхэд “Би нүүдэлчин хүн шүү дээ. Би нүүдэлчин амьдралаар амьдардаг” гээд надтай ирж уулзаж байгаа хүн олон байна. Үнэхээр нүүдэлчин амьдрал Европын төв дундаас тарж эхэллээ. Европт эсгий гэр хэчнээн ч олон болсон юм. Миний сая нэг сарын турш явсан уулзалтын тэн хагасыг эсгий гэрт хийгээд ирлээ. Англид бүр эсгий гэр үйлдвэрлэдэг пүүс байдаг. Австрали, Америк гээд хаа сайгүй гэр байдгийг мэдлээ. Эсгий гэрийн гайхамшиг дугуйдаа байдаг юм байна. Нүүдэлчдийн соёл тэр чигтээ дугуй юм. Бидний өвөг дээдэс агуй дотор байж байхад уран шувууны үүрний загварыг авчээ гэж бодсон. Уран шувууны үүрийг хараад энэ шувуу ийм дулаан зүйл хийжээ гээд өөртөө гэр барьсан хэрэг. Гэр дотор байгаа бүх зүйл дугуй юм. Дугуй юм гэдэг өөрөө хүчирхийлэлгүй. Салхи ирээд тусахад уусаад, тойроод явчихдаг, Хэрвээ өнцөгтэй байсан бол хүчтэй салхинд алгадуулаад ойчих нь л дээ. Гараг ертөнц өөрөө дугуй, од, нар сар бүгд дугуй юм. Үүнийг бодож олсон нүүдэлчдийн ухаан аугаа юм. Энэ манай нүүдэлчдийн олсон ухаанд хүн төрөлхтөн хошуурч ирэх цаг нь тун ойртжээ.

-Ирэхээс нь өмнө хэт суурьшчих ч юм уу, эсвэл араас нь элдээд шал дэмий болчихсон байх магадлал өндөр л харагдаж байна. Газар нутгаа ухахаас эхлээд нүүдэлчдийн соёл өдрөөс өдөрт алга болж байна шүү?

-Бид энэ цаг үеийг хүлээж амар тайван байх юм бол Монгол гэдэг нэрийг хүссэн хүсээгүй ертөнц тэр чигээрээ мэдэх болно. Одоо тэр Оюутолгой, Тавантолгой тэр чигтээ л байж байх байсан юм. Хэнд гай болсон юм бэ. Газар нутаг маань эсэн мэнд байх байсан. 1992 онд Рио Де Жанейрод улс гүрнүүдийн удирдагчид байгаль хамгаалах асуудлаар уулзахад Ерөнхий сайд асан Д.Бямбасүрэн гуай явсан юм. Би тэр үеэр түүнд нэг захиа бичсэн. Чухам тэр захиаг авсан эсэхийг мэдэхгүй.

-Тэр сонирхолтой захиа байсан байх аа?

-Тэр захианд бичихдээ “Монгол орныг визгүй болгоё. Бүх дэлхийд нээе. Дэлхийн ядарч зүдэрч, машин моторын дуу, утаа униараас залхсан хүмүүс дуртай цагтаа ирээд амарч байг. Бүтэн жил болно уу, хагас жил болно уу, долоо хононо уу өөрсдийнх нь дурын хэрэг. Тэр хүмүүсийг дагаад мөнгө орж ирнэ. Тэгээд Монгол Улсыг бүх дэлхийн амралтын улс болгож зарлая. Монгол орны газар нутгийг эвдэж сүйтгэхээ больё. Аж үйлдвэржихээ больё. Аж үйлдвэржсэн орнууд газар нутгаа эвдэж дууслаа. Буцах замаа хайж эхэлж байна. Тэгэхээр бид газар нутгаа эвдэхээ болиод ариун хэвээр нь авч үлдээе” гэсэн юм. Одоо бол Монгол орон дэлхийд хамгийн их эвдэрсэн, бохирдсон орнуудын тоонд орчихоод байна шүү.

Сонгуульд илтгэл хийх жинхэнэ уяаны ноход л байна биз

-Таны амьдарч байгаа Герман улс нийгмийн халамж, хамгааллаараа дэлхийд тэргүүлэх орон. Энэ тухай?

-Германд бол хүн ямар ч ажил хийхгүй байхад сайхан амьдарч, гэдэс цатгалан яваад байж болно. Ардчилал гэдэг юм жинхэнэ утгаараа хөгжсөн орон юм даа. Жинхэнэ мөн чанараараа хэрэгжсэн орон бол яах аргагүй Герман. Би энэ дээр олон жишээ хэлж болно. Сая ойрхон хоёр муж улсад сонгууль болж, хоёуланд нь Ногоон нам ялчихлаа. Ногоон нам ялчихаар өнөөх Христосын ардчилсан холбоо гараа буулгаад бид ялагдлаа гээд яваад өгч байгаа юм. Тэгэхэд өөр орнуудад яаж байна. АНУ-д гэхэд л Буш яалаа даа. Хэрэг дээрээ ялагдчихаад ичгүүр сонжуургүйгээр зүтгэж байж гараа биз дээ. Африкийн орнуудад яаж байна. Зааны ясан эргийн улсад хоёр Ерөнхийлөгчтэй болчихоод цус урсгаж байна. Манайд бас л яадаг билээ дээ. Тэгэхэд Германд бол өөр. Хуульдаа захирагдана гээд баяр хүргээд явчихаж байгаа юм. Бас нэг жишээ бол Эрүүл мэндийн сайд Филип Послер гэж вьетнам залуу байна. Америкийн дайны үед германчууд Вьетнамын ах дүү хоёр өнчин хүүхдийг өргөж авсан юм. Герман нэр өгөөд Германд боловсрол олгосон. Тэгээд эрдэмтэй шаргуу хөдөлмөрч хүн болж, эхлээд Эрүүл мэндийн сайд болсон. Одоо зүтгээд Чөлөөт ардчилсан намын дарга болж, одоо Аж ахуйн яамны сайд болчихлоо. Хамаг зүйлийг нь гартаа хийчихлээ шүү дээ. Манайд бол Хятадаас ч юм уу, Африкаас өргөж авсан хүнийг сайд болгохгүй биз дээ. Тэр ч бүү хэл Тувагийн бөхчүүд ирж, наадамд зодоглохоор барьж идэх шахдаг. Наад муугаа алаад өг гээд бархирдаг шүү дээ. Цагаан сараар Монголын хэн нэгний ах дүү нар нь Тувагаас ирж барилдах гэхээр оруулдаггүй. Тэгэхээд Германд хаа байсан харь хүнийг төр засагтаа лав оруулж байна гэдэг ардчилал яаж хөгжсөнийг харуулж байгаа хэрэг биз дээ. Хууль нь сайн хуулиа дагана өөр зүйл байхгүй шүү дээ.

-Манай улсад ардчилал хөг¬жөөд 20 жил болчихжээ. Хүнээр бол эрийн цээнд хүр¬¬ч цэргийн алба хаагаад өрх гэр толгойлоод явж байх нас. Гэтэл манайд хөлд орсон үгүй нь мэдэгдэхгүй байна?

-Манайх ойлгомжтой, юун хөлд орох эргээд буцчихлаа. МАХН “хувьсгал” гэдэг үгээ авч хаясан нэрийн дор У.Хүрэлсүх л хамаг юмыг гартаа авчихлаа. Одоо энэ хороо хорин гэж Улаанбаатараар дүүрлээ. Энд сонгуульд илтгэл хийх жинхэнэ уяаны ноход л байна биз дээ. Хороо хорины дарга бүрт машин унуулж, мөнгө өгөхөд тэд ясаа хугарч, махаа тасартал давхина биз дээ. Манай засаглалын хамгийн аймшигтай зүйл нь гэвэл Засаг төр гэдэг өөрөө хамгийн том авлигач, ард түмэн гэдэг өөрөө том авлига авагч. Ард түмэн өөрөө их хийсвэр бөгөөд хоёр талтай их эргэлзээтэй зүйл. Үүнийг нь мэдсэн засаг төр авлига өгч байгаа юм. Манай УИХ-ын хэдэд анх 10 сая төгрөг өгөхөд ямар их сандарч байлаа. Дараа нь 250 сая, тэгээд нэг тэрбум төгрөг өгсөн. Одоо бол ерөөсөө улаан цайм болсон. Юунаас ч ичихээ больсон.

-Энэ бүгдийг үгүй хийе, зай¬луулъя гэж их л ярьж ба鬬на. Ямар ч арга алга байх шиг. Бусад орны жишиг бай¬даг байх, яавал дээр юм бол оо?

-Уг нь жинхэнэ сонгуулиар л зайлуулах байх. Даанч болохгүй биз. Тэгэхээр л тэмцлийн хүчээр, хувьсгалаар л зайлуулж таарна. Хувьсгал хийе гэхээр бид 20 жилийн өмнө хувьсгалаа хйичихсэн гэж Ерөнхийлөгч маань айлдаа биз дээ. Засгийн газрын ордон руу нум сумаар харвадаг нь яавч сайны дохио биш. Өнөөдөр нум сумаар харваж байна, маргааш галт зэвсгээр тавина шүү дээ. Үнэхээр байж чадахгүй болоод л ингэж байна шүү дээ. Монголын хууль доод хүмүүст хатуу үйлчилдэг, хүн хэчнээн ядуу тусмаа хуулийн лантуу чанга тусч байна. Ийм л харгис хуультай юм.

-Дээр бид хоёр их гүр¬нүүдийн талаар ярьж байсан. Америк гэж улс өөрийгөө дэ묬хийн хаан гэх ч юм уу, Орос гэхэд л цөмийн зэвсэгтэйгээрээ гайхуулж байна. Ерөөсөө хүн төрөлхтнийг хаанчлах гэсэн их гүрнүүдийн бодлого яваад байна. Тэртэй тэргүй баян ч бай, ядуу ч бай хүн төрөлхтөн нэг цэг дээр уулзах юм биш үү. Тэгэхээр НҮБ ч юм уу, ямар нэгэн байгууллагаас уриалга гаргаж болдоггүй юм уу?

-НҮБ бол нэмэр байхгүй, өөрөө авлигад идэгдсэн байгууллага шүү дээ. Ерөөсөө зохицуулагч байгууллага юм. НҮБ бол улс орнуудын татвараар амьдардаг. Тэр татварын нэлээд хэсгийг Америк өгдөг. НҮБ-ын гаргасан шийдвэрийг харахгүй юу. Сая тэр Ливийг бөмбөгдчихлөө. Тэгсэн хэрнээ Сирийг яагаад бөмбөгдөхгүй байгаа юм. Яагаад гэвэл Сири хүчтэй, өмөөрөх улс олон байна. Одоо хэн хүчтэй чадалтай байна тэр гүрнүүд хувааж идэх тийм цаг үед амьдарч байна. Манайх шиг улс оронд бол ойртох нь бүү хэл дөхөж очих ч үгүй. Герман шиг том орнууд үүнд оролцож чадахгүй байна шүү дээ. Үндсэндээ эхний гурван том гүрэн байна. Дараа нь яахав, Франц, Англи гэсэн хэдэн цөмийн зэвсэгтэй орнууд орно. Энэ хэд л хувааж идэж байна даа. Энэ бол цаг зуурын үзэгдэл шүү, их гүрнүүд удахгүй дэлбэрнэ. Ромын Султаныг бод, Их Чингисийн эзэнт гүрэн гээд бод. Яаж устлаа. Одоо бүгд дэлбэрнэ, захаасаа дэлбэрч байна. Төв, Шиньжанд тэсрээд байна. Энэ нь цаг зуурын асуудал гэхээсээ илүү их гүрнүүд өөртөө цагийн бөмбөг хадгалж байдаг. Ер нь их гүрэн хэзээд л зөв байна. Бага гүрэн бол хэзээд л буруутай байна. Нэг Өвөрмонгол нөхрийн “Ар Монголдоо хурга болж төрөөд ирэг болж идүүлэхсэн” гэсэн харууслын үг бий. Энэ чинь арга ядсан хүний үг шүү дээ. Америк ч тэр, Орос ч тэр улам л задарна. ЗХУ гэж нэгдүгээр задрал нь өнгөрчихсөн. Одоо бас л Тува, Дагестан гэх мэт жижиг 16 улс бий. Энэ задрал бидний өмнө бий. Эд бүгд дотроо бодож л байгаа. Дагестан хүн бол тэндээ дарга нь биш. Нэгдүгээр хүн бол орос хүн л байгаа. Бүх байгууллагын дарга нь орос хүн л байгаа. Ингэж хүчээр тулгачихсан юм чинь үндэсний эв нэгдэл гэж их гүрэнд байдаггүй юм. Ахиад задарна.

-Өнөөдөр айдасгүй буурай орон гэж хаа ч алга. Тэгэхээр хүн төрөлхтний оюун санааг цэвэрлэх, энэ муухай нэг нэгнээ боорлосон айдсаас салах ямар гарц байдаг юм бол?

-Энэ бол энхтайваны үзэл. Далай ламын үзэл. Хүн төрөлхтнийг өрсөлдүүлэх биш хамтран ажиллуулах хэрэгтэй. Исландын галт уул дэлбэрэхэд яагаа ч үгүй. Гэтэл Фүкүшима дэлбэрэхэд бүгд хохирч байна. Одоо Японы Засгийн газар атомын цахилгаан станцаа улам хөөцөлдөнө гэж хэлж байна. Тэгэхээр өнөө цунами чинь улам гаарч ирнэ. Өнөө биш гэхэд маргааш, маргааш биш гэхэд 10 жил, 100 жилийн дараа. 100 жил чинь дэлхийн хөгжилд юу юм бэ 10 секунд л биз дээ. Газар дэлхий үүсээд 15 тэрбум жил болж байна гэхэд тэнд 100 жил ямар жин дарах вэ. 100 жилийн дараа арлын Японыг арчаад хаячихаж чадна шүү дээ. Ерөөсөө газар дэлхий өөрөө сануулга өгч байна. Тэгэхээр бид өөрөө энхтайванч байхаас өөр зүйл байхгүй. Ах дүү хоёр эвтэй, айл гэрүүд хоорондоо эвтэй, аймаг сум, улс үндэстэн цаашлаад дэлхий нийтээрээ эвтэй байх хэрэгтэй. Тэр баяд байна уу, халх байна уу, хамаа алга эвтэй байя л даа.

-Манай улсад олон шашны урсгал бий болжээ. Ялангуяа христын шашин нэлээд нөмөрчээ. Энэ ямар бодлого яваад байна вэ?

-Христ зонхилоод байна гэдэг мөнгөтэй л холбоотой. Их гүрний л бодлого яваад байгаа хэрэг. Библи бол Ганжуур, Данжуурыг бодоход зүгээр л нэг судар. Олон сүм байгуулаад ирэхээрээ л биш болоод байгаа юм. Нөгөө нам, мафи маяг ороод байна гэсэн үг. Гэхдээ шашнаас бол айх юм алга.

-Гэхдээ л манай улсад гадны шашин маш олон болжээ. Энэ чинь сайны ёр биш шүү дээ?

-Хохь нь байхгүй юу. Манай энэ буддын л буруу шүү дээ. Юугаа хийж байгаа юм. Юу ч хийхгүй болоод л гадны шашин орж ирээд ард иргэдийг нь татаад байна шүү дээ. Манай шарынхан юу хийж байгаа юм. Ганц яс бариад эдгээх лам байна уу, алга. Толгой нь өвдсөн хүнийг эмчлээд зүгээр болгоод гаргах лам байна уу, алга л байна ш дээ. Шарын шашны лам нар шиг цамаан улс хаана байна вэ. Энэ шашин дэлгэрлээ гээд аюул байхгүй дээ. Аюул болох зүйл нь ойр бий. “Даяар Монгол”-ынхон гээд залуучууд байна. Энэ мэт аюул л тулгарахгүй бол гайгүй дээ. Ертөнцийн жам юм л гэж бодож суухаас. Би яагаад христийн сүмийг өршөөгөөд байна гэхээр эд чинь өлссөн нэгэнд хоол өгч, даарсан хүнд хувцас өгч байна. Тэгэхэд манай Гандантэгчэнлин хийд бүр тариф гаргачихсан нэг судар уншуулах гэхэд 20 мянган төгрөг нэхэж байна. Би 15 мянган төгрөгтэй бол мөнгө чинь дутуу байна гээд судар уншиж өгөхгүй, ийм л байдалтай байна.

-Бид хоёр нэлээд ярилцлаа. Тэгэхээр дээр хэлсэнчлэн монголчууд бид дэлхийг хөөж гүйцэх гэж үйлээ үзэх биш хүлээгээд амар амгалан, эх нутагтаа эзэн болж  сууя гэсэн ерөөлөөр өндөрлөх үү дээ.

                                                                                               С.УУГАНБАЯР     Эх сурвалж; everyday.mn

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ховдын Толь Шинэ дугаар гарлаа

    Khovdiin-toli

Ирээдүйн Толь шинэ дугаар гарлаа

ireeduin-toli

Бизнес Толь шинэ дугаар

biznes-toli

ТАНЫ СОНОРТ

galdaТүүхэн хүмүүн

Цаг агаарын мэдээ