Download Firefox
Download Firefox

Friday, Nov 22nd

Last update10:45:00 AM GMT

Profile

Layout

Direction

Menu Style

Cpanel
You are here МЭДЭЭ Тэргүүн нийтлэл ТЭРГҮҮН НИЙТЛЭЛ

ТЭРГҮҮН НИЙТЛЭЛ

Агуу их Эх орны дайны жилүүдэд (1941-1945) Монгол улс Улаан Армид

  • PDF

Агуу их эх орны дайны 70 жилд

Зохиогч: Наваанзоч Х. Цэдэв /Монголын Үндэсний их сургууль. 

Дашдоржийн Мөнхбат /Монголын Үндэсний их сургууль, Монгол судлалын “Тулгатан” төвийн тэргүүн, В.М. Шукшиний нэрэмжит Алтайн Боловсролын академийн аспирант/ 

..Dain 01

. 1941 оны 6-р сарын 22-нд фашистын Герман улс Зөвлөлт Холбоот улс руу халдан довтлоход фашизмын эсрэг хийх энэхүү үхлийн дайнд зөвхөн ЗСБНХУ, түүний ард түмнүүд төдийгүй, харин нийт хүн төрөлхтөн, түүний дотор манай монголын ард түмний хувь заяа ч шийдэгдэнэ гэдгийг сайтар ойлгож байсан юм.  Ийм учраас манай ард түмэн фашизмын эсрэг зөвлөлтийн ард түмний тэмцэлд өөрийн байр суурийг тун тодорхой томъёолсон билээ. Энэ дайныг монголчууд өөрсдийн амин чухал үйл хэрэг мэтээр хүлээн авчээ. Ийм шалтгаанаар дайны эхний өдрөөс эхлэн манай орон их дайны ар тал болон хувирчээ. Улс орны эдийн засгийг энх тайван, намжмал байдлаас дайны цагийн нөхцөл байдалд шилжүүлж, эдийн засаг, улс ардын аж ахуйн хөгжлийн бодлогыг улс орноо батлан хамгаалах болон Улаан армид тусламж үзүүлэхэд чиглүүлж байв.  

Тэр үеийн баримт бичгүүдээс бид өнөөдөр “1941-1945 онд монголын ард түмэн ЗСБНХУ-д тусламж үзүүлэх хөдөлгөөнийг орон даяар өрнүүлж, “Бүхнийг фронтод, бүхнийг Ялалтанд!” гэсэн уриан дор ажиллаж байлаа. Ийм хэлбэрээр, хэдийгээр монголын ард түмэн дайнд шууд оролцоогүй ч гэсэн хэтрүүлэггүйгээр хэлэхэд БНМАУ нь ЗСБНХУ болон түүний ард түмний фронтын найдвартай гүн ар тал болов”. Орон даяар дайны туршид Улаан Армид бэлэг цуглуулах, тусламжийн санд хөрөнгө хандивлах хөдөлгөөн өрнүүлэв. Энэ санд хүнсний бүтээгдэхүүнүүд орж байлаа: мах, өөх тос, хиаман болон амтат бүтээгдэхүүн, мал, дулаан хувцас – нэхий дээл, шинель, эсгий гутал, хөвөнтэй хүрэм, бойтог, үстэй малгай, бээлий, тэрчлэн мөнгөн хадгаламж зэрэг.

Агуу их Эх орны дайны жилүүдэд БНМАУ Зөвлөлт Холбоот улсад 485 мянган агт морь (түүнээс 30-ыг нь ЗСБНХУ-д монголын ард түмний бэлгийн журмаар) нийлүүлжээ.  Монголын хөдөлмөрчид Эх орны дайны фронтод 8 удаа бэлгийн цуваа хүргэсэн билээ. Эдгээр бэлэг нь тулалдаж буй зөвлөлтийн дайчдын сэтгэл зүрхийг ахан дүүсэг анхаарал, найрамдлын элчээр бүлээцүүлж байлаа. Дайны жилүүдийн хугацаанд Монголын хөдөлмөрчид Улаан Армид тусламж болгон 65 сая төгрөгийн үнэт зүйлс, аж үйлдвэрийн бараа, хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн илгээсэн байна. Монголын ард түмний хөрөнгөөр 1942-1943 онуудад “Хувьсгалт Монгол улс” танкийн цуваа, “Монголын ард” нисэх онгоцны эскадриль байгуулж ЗХУ-д өгчээ. Нэг үгээр хэлэхэд монголын ард түмэн ЗСБНХУ-ын ялалтыг ойртуулахын тулд бололцоотой бүхнийг хийжээ. Үүний тулд энгийн хүмүүс, материаллаг байдлаа эс харгалзан мал бэлэглэдэг (зарим нь хоёр, бүр гурван мянган толгой мал өгсөн хүмүүс ч бий) байв. Увс аймгийн малчин эмэгтэй, Дундговь аймгийн малчин Сүрэн, Төв аймгийн малчин Жигжид нар ийнхүү олон тооны мал бэлэглэжээ. Үүний зэрэгцээ Монголын хөдөлмөрчид ангийн бригадууд зохион байгуулж, Улаан Армид зориулан зэрлэг амьтны мах бэлтгэдэг байв. Нэгэн тийм бригадыг Д. Хаянхярваа (Энэхүү өгүүллийн зохиогчийн эцэг) ахлаж байжээ. Энэ талаар тэр бригадад оролцож байсан, хожмын улсын анчин  Бардаа хүүд нь ярьсан ажээ. Байлдаж буй зөвлөлтийн ахан дүүст өгөх бэлэг, буцалтгүй тусламжийг ихэвчлэн төмөр замаар ЗСБНХУ-руу хүргэдэг байжээ. Тэмээн жингээр хүргэж байсан удаа ч бас байдаг.   

Dain 2

…Хэдийгээр фашистын Герман улс бууж өгсөн ч, Эх орны дайн дуусаагүй байлаа: өөрийн холбоотныхоо бүтэлгүйтлийн төлөө өс хонзон өвөрлөсөн милитарист Япон дорно зүгт дайныг үргэлжлүүлэх бодит нөхцөл үүссэн байв. Үүнтэй холбоотойгоор ЗХУ 1945 оны 8-р сарын 9-нд Японы эсрэг цэргийн үйл ажиллагаа эхлэв. ЗСБНХУ-ын засгийн газрын шийдвэрийг БНМАУ дэмжив. Нэг өдрийн дараа Монгол улс ч энэхүү дайнд оров. Шударга үйл хэргийн төлөө, мнай орон 1945 оны 5-р сараас эхлэн бэлтгэж байсан гэдгийг тэмдэглэе. Халх голд ялагдсаныхаа төлөө эрт орой хэзээ нэгэнтээ Япон хариугаа нэхнэ гэдгийг манай улсын засгийн газар ойлгож байсан юм.  Ийм учраас одоо (1945 оны найм, есдүгээр сард) БНМАУ-ын зэвсэгт хүчин Квантуны армийн эсрэг тулаанд шууд оролцсон юм.   Тэд Зөвлөлтийн Улаан армитай мөр зэрэгцэн тулалдав. Үүнээс өмнө японы милитаристуудын байгуулсан “Халдашгүй бэхлэлт” манай хамтарсан дайралтанд тэсч чадаагүй юм. Монгол-зөвлөлтийн дайчдын довтолгоог говийн усгүй цөлд ч, япончуудын хэлдгээр “халдашгүй цайз” бүхий Жанчхүүгийн даваа, Чуулалт хаалга, Жэхэ, Анзятунь ч зогсоож эс чадав. Японы милитаристуудын эсрэг дайнд эр зориг гаргасан олон дайчдыг БНМАУ-ын баатар цолоор шагнав. Энэ цолыг Л. Аюуш, Д. Данзанваанчиг, С. Дампил, М. Жанчив, Г.Дуудэй, Д. Нянтайсурэн, П. Чогдон болон бусад хүмүүст олгожээ. Японы милитаристуудыг бут ниргэсэн зөвлөлт-монголын бүлэглэлийг дэслэгч-генерал И.А. Плиев удирдсан юм. Түүний бүрэлдэхүүнд зөвлөлт-монголын морьт-механикжсэн групп (42 мянган цэрэг офицер, 28 мянган морь, 403 танк, хуягт машин, 610 их буу, миномёт, пуужингийн төхөөрөмж). БНМАУ-ын зэвсэгт хүчнийг маршал Х. Чрйбалсан, дэслэгч генерал Ж. Лхагвасүрэн нар командалж байлаа. Японы милитаристуудтай хийсэн тулаануудад шалгарсан Улаан Армийн 800 гаруй цэрэг, офицеруудыг БНМАУ-ын одон, медалиар шагнав

1945 оны 9-р сарын 2-нд Квантуны арми ялагдаж, Японы засгийн газар үг дуугүй бууж өгөх баримт бичигт гарын үсэг зурахаас өөр аргагүйд хүрэв. Ийнхүү гарын үсэгт зурснаар Агуу их Эх орны дайн болон Дэлхийн хоёрдугаар дайн дууссаны тэмдэг болов. Хоёрдугаар дайны бүхий л хугацаанд Монгол улс дайны байдалтай, дээр өгүүлсэнчлэн “Улаан Армийн гүн ар тал” нь байсан юм. 

Үүнтэй холбоотойгоор бид Георгий Константинович Жуковын үгийг иш татах нь зүйтэй хэмээн үзлээ: “...фашистын Германы эсрэг Эх орны дайны үеэр Зөвлөлт Холбоот улсад монголын ард түмний үзүүлсэн тусламж багагүй байсныг онцлон тэмдэглэмээр байна. Зөвхөн 1941 онд БНМАУ-аас нийтдээ 65 сая төгрөгийн 140 вагон янз бүрийн бэлэг хүлээн авсан билээ. Гадаад худалдааны банкинд 2 сая 500 мянган төгрөг, 100 мянган америк доллар, 300 кг алт оржээ. Эдгээр хөрөнгөөр 53 танк бүтээсний дотор Бүгд Найрамдах Монгол Ард улсын Сүхбаатар болон бусад баатруудын алдарт нэрсийг бичсэн “Т-34” танк 32 байлаа...

Танкнаас гадна ... Улаан Армид 1941-1942 онд “Монголын ард” нисэх хүчний эскадриль хүлээлгэн өгч, ...35000 морь бэлэг болгон хүргэсэн нь зөвлөлтийн морин ангиуд байгуулахад хэрэглэгджээ. 2014 оны 9-р сарын 3-нд В.В. Путинийг Монгол улсад айлчлах үеэр болсон хүндэтгэлийн хүлээн авалт дээр Монгол улсын ерөнхийлэгч Ц. Элбэгдорж Агуу Их Эх орны дайны үед манай хоёр орны харилцааг тодорхойлсон дараах баримтуудыг иш татсан байдаг: “... тэр жилүүдэд зөвлөлтийн цэрэг, офицерийн өмсөж байсан таван шинель тутмын нэгийг монголчуудын боловсруулсан ноосоор хийж байлаа ... Монгол улс тэр үед Зөвлөлт Холбоот улсын зэвсгийн үйлдвэрүүдэд вольфрам нийлүүлдэг ганц орон байлаа. Түүгээр танк болон хуягт машины хуягийг нэвт цохих чадвартай сум хийдэг байлаа” гэж өгүүлсэн юм.

ЗСБНХУ, БНМАУ-ын хувьд хүнд бэрх тэр жилүүдэд монгол-зөвлөлтийн ард түмнүүдийн харилцаа ийм байсан билээ. Эцэст нь ХХ зууны 20-иод оноос эхлэн монголчууд Орос улсыг “мөнхийн түшиг”, харин оросуудыг орос ах нар хэмээн байнга нэрлэдэг болов. Энэ бол мөнхөд байх ёстой түүхэн үнэн билээ. Тийм байсныг бид – ахмад үеийнхэн ч баримтлана, бид Монголдоо, та нөхөд – оросууд ч – өөрийн орондоо залуу хойч үеийнхэндээ дамжуулах учиртай.

Түүхийн ухааны доктор, профессор, Оросын Хүмүүнлэгийн Шинжлэх ухааны Академийн академич Николай Модоров (Горно-Алтайск)-ын дэмжлэгтэйгээр Алексей Ивашкин хэвлэлд бэлтгэв.       

 

Их Монгол уу, аль эсвэл цагийн хавчуурганд өртсөн жижиг Монгол уу?

  • PDF

Н.ИКЕДА

/Монголын Олон улсын эдийн засгийндээд сургуулийн профессор/

Ikh Mongol

2014 оны арваннэгдүгээр сард Бээжинд АПЕК-ийн дээд хэмжээний уулзалт болов. Яг өмнөх өдөр нь буюу 8-нд болсон “Харилцан холбоост хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх” сэдэвт форумд АПЕК-т багтдаггүй Монгол, Тажикстан, Бангладеш, Пакистан, Мьянмар зэрэг улсыг урин оролцуулсан юм. Тэр үеэр АПЕК-ийг тэргүүлэгч Си Жинпин дарга Азийн орнуудын харилцан холбоост байдлыг дэмжих зорилгоор 40 тэрбум ам.долларын хөрөнгө бүхий “Торгоны замын сан” байгуулах саналаа  танилцуулсан юм.

Түүнээс гадна Азийн дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтын банк, BRICS-ийн шинэ хөгжлийн банк байгуулах зэргээр Торгоны замыг хөгжүүлэх хөрөнгийн эх үүсвэр бүрд­сээр байгаа гэж болно.

Ийнхүү өөрчлөгдөн буй олон улсын харилцааны орчинд Монгол Улс ямар байр суурь эзэлж явах ёстой вэ? Монголын XXI зуунд нэмэр болох дэлхийтэй харилцах үзэл баримтлал ямар байж болох талаар бодол хөрвүүлж үзлээ.

ШИНАГИЙН (China) ЕРТӨНЦӨД ДАЛАЙН ТЭЭВЭР АНХ ХӨГЖСӨН НЬ ЮАНЬ ГҮРНИЙ ҮЕ

Орчин цаг (Modern) эхлэх үе хүртэл, Шина династийн дэлхийтэй харилцах гол хаалга нь Христийн тоолол эхлэхээс ч өмнө нийслэл байж ирсэн Сианы баруун тал руу хязгааргүй үргэлжлэх Азийн эх газар байсан юм. Юань гүрний засаглалын ачаар Өмнөд Шинагийн эх газарт далайн тээвэр хийхэд аюулгүй болсон тул Гуанжоу (Quanzhou) хот лалын худалдаачдын эрхэлдэг далайн тээврийн хөлөг онгоцны ирж, очдог боомт болов. Далайн торгоны замд хамрагдах худалдааны бүс нутаг Араб хүртэл тэллээ.

Юань гүрний эрх баригчид Монголын өндөрлөг рүүгээ буцсанаас хойш, Мин улсын үед далайн тээврийг адмирал Жэн Хэ (Zheng He, 1371-1434) удирдах болж, Энэтхэгийн далайгаас Африкийн зүүн эрэг хүртэл далайн тээврийн замтай болов. Далайн тээврийн долоон ч удаагийн томоохон операцийг зохион байгуулжээ. Жэн Хэ лалын шашинтан байв. Гэвч, Жэн Хэг үхсэнээс хойш Мин гүрэн далайн тээврийг сонирхохоо больж эхлэв. Бүр сүүлдээ далайн тээврийг хориглосон шийдвэр гаргаж, зөвхөн дотоод руугаа харсан улс болж хувирчээ.

ОРЧИН ЦАГИЙН ТООЛОЛ ЭХЭЛСНЭЭР ЗҮҮН АЗИД ДАЛАЙН ТЭЭВЭР ДАХИН ЭРГЭН ИРЭВ

Далайн тээвэр Зүүн Азид дахин эргэж ирсэн нь Орчин цагийн Барууныхны дайралтаас үүдэлтэй. Тэдний дайралт эзлэн түрэмгийлэх шинжтэй байсан нь хар тамхины зах зээлийг эзлэх санаа агуулан Чин улсын эсрэг Англичуудийн хийсэн дайнаас харагдана. Орчин цагаас өмнө, хойтох Азийн түүхэнд асар том ялгаа бий. Орчин цагийн түүх нь аж үйлдвэрийн хувьсгалын дараагаас Барууныхны эхлүүлсэн колоничлолын дайнд өртсөн үе юм. Монгол ч мөн цагийн шуурганаас холуур өнгө­рөөгүй. Оросууд Уралын нурууг давж Сибирийн газар нутгийг эзэлсэн нь Барууныхны түрэмгийллийг эх газар дээр хийсэн хувилбар мөн билээ.

ДУНДАД УЛС ДЭЛХИЙ ЕРТӨНЦТЭЙ ХАРИЛЦАЖ ЭХЭЛСЭН НЬ 90-ЭЭД ОНООС ХОЙШ

Эрт цагаас авахуулан Зүүн Азидаа жанжлагч байсан Дундад улс дэлхийн тавцнаа биеэ даан дахин гарч ирсэн нь хэзээ вэ? Хятадын коммунист нам гол дүрд тоглон 1949 онд Бээжинд Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг байгуулсан тухай зарласан нь үйл явдлын эхлэл байв. Улс байгуулснаа зарласан боловч төөрч будилах нь их байсаар дэлхийн тавцнаа бие даасан улс болон гарч ирэх хангалттай нөхцлийг бүрдүүлэхэд эдийн засгийн шинэчлэл, нээлттэй бодлого дэвшүүлэн гаргасан 1990-ээд он хүртэлх урт хугацаа шаардагдсан юм. Өнөөдөр Хятадын зүгээс дэвшүүлэн гаргаж буй элдэв санаачлага нь Коммунист Намынхаа “амийг аварч үлдэх” гэсэн төдий оролдлого юм.

ТОРГОНЫ ЗАМЫН ЕРТӨНЦИЙГ ШИНАГИЙН СОЁЛ ИРГЭНШИЛ БҮТЭЭСЭН ЮМ ГЭЖ ҮҮ?

ЮНЕСКО 2014 оны зургадугаар сарын 22-нд Хятад, Казак, Киргизийн хамтран гаргасан өргөдлөөр Торгоны замыг Дэлхийн соёлын өвд бүртгэн авлаа. Энэ удаад говь цөлийн бүсийг, цаашид талын бүс, далайн замыг ч мөн хамруулна хэмээн Хятадын тал хэлж буй.

Хятад улс эртний он цагийн тооллоос өнөө хүртэл дамжин ирсэн түүхийн ой санамжийг цэвэрлэж, Торгоны замын хувьд Евроазийн эх газрыг ”түүхийн нэгэн орчин” болгож, өөрөөр хэлбэл нэгэн бүхэл цогц хэмээх ойлголтыг төлөвшүүлэхийг санаар­хаж байна. Торгоны замын ертөнцийг Шинагийн соёл иргэншил удирдан бүтээсэн юм гэдэг түүхийн ойлголтыг дэлхий даяар тарьж ургуулахыг зорьсон амбицлаг санаархал юм. Тэгж гэмээнэ, Барууны соёлын эхлэл болох Ромын эзэнт гүрнээс ч хөгшин настай Шина соёл иргэншил анхаарал татах болж ирэх нь л дээ.

ТОРГОНЫ ЗАМЫН ЕРТӨНЦИЙГ БҮТЭЭСЭН НЬ ИХ МОНГОЛЫН ЭЗЭНТ ГҮРЭН

Хятадын талаас Шина соёл иргэншил нь эх газар, далайг хамарсан Торгоны замын дэд бүтцийг бүтээн байгуулсан гэх дуу хоолой сонсогдох болов. Шинагийн өвөрмөц бүтээгдэхүүн торгоноос улбаалан Евроазийн эх газар холбогдсон нь бодит үнэн ч, Шинагийн соёл иргэншил Торгоны замыг бүтээгээгүй юм.

Чингис хаанаас эхлэн, Өгөөдэйгээр дамжин, Хубилай хүртэл Их Монгол Улсын гурван үеийн хаадын маневр сайтай хүчирхэг морьт армийнхаа хүчээр аюулгүй байдлын баталгааг байгуулж чадсаны гавьяа мөн билээ. Евроазийг эдийн засгийн нэгэн бүхэл бүс болгож, бүх төрлийн бараа бүтээгдэхүүнд гурван хувийн татвар төлбөл эзэнт гүрний доторх худалдаа бүрэн чөлөөтэй болсон юм. Монголын Эзэнт гүрний хяналтад орохоос өмнө худалдаачдын жингийн цуваа хулгай дээрэмд өртөх, зам дагуух улс бүрд дамжин өнгөрөх татвар төлөх зэрэг өгүүлэшгүй их дарамт шахалтын дор явагдаж байжээ. Тэрхүү чөлөөт бус байдлыг Монголын Эзэнт гүрэн бүрэн халсан юм. Их Монголын Эзэнт гүрний байгуулсан тэр агуу их үйлсийг Хятадын түүхнээ дурдах нь үгүй. Нэрэлхдэг юмуу гэлтэй, өнөөгийн монголчууд бас юу ч дуугардаггүй.

АГУУ ИХ ГҮРНИЙ ҮЛДЭЭСЭН ӨВ

Евроазийн өргөн уудам эх газарт өнөө хэр Монгол гаралтай үндэстнүүд оршин суусаар билээ. Хэдий тийм ч, орчин цаг эхэлснээс хойш этникийн хувьд монголчуудын амьдралын орчин Орос, Хятадын улс төрийн нөлөөгөөр таран бутарсан юм. Хятадад тэдний нэрлэснээр Дотоод Монгол гэх Өмнөд Монгол, Оросын хил дотор Буриад, Халимаг бий. Казах, бусад түрэг гаралтай үндэстнүүд ч Их Монголтой хүйн холбоотой. Их гүрний оргил үед засаглагч давхаргад хамрагдсан хэнийг ч болов ямар үндэстэн байхаас үл хамааран монгол хүнд тооцож байв.

Зөвлөлт гүрний үед харъяат иргэд бүгдээр ямар үндэстэн байхаас үл шалтгаалан зөвлөлт хүнд тооцогдож байв. Америкийн эзэнт гүрэн ч мөн ялгаагүй. Гэвч, энд Зөвлөлт, АНУ гэсэн хоёр их гүрний байдал Монголын эзэнт гүрнээс ялгаатай гэдгийг тэмдэглэвэл зохино. Монголын эзэнт гүрний хувьд монгол үндэстэн, монгол хүн 2-ын хооронд ямарваа нэг ялгавар байсангүй. Өөрөөр хэлбэл тэнд эрх тэнцүү байдал буюу equality оршиж байсан юм.

Энэ талын ойлголт өнөөгийн Монгол Улсын иргэдийн дунд ямар байгаа бол? Их Монгол Улсыг дахин сэргээнэ гэдэг бол мэдээж мөрөөд­лийн түвшний яриа. Гэвч, зөвхөн өнөөгийн Монгол Улсын иргэдийг л монгол хүн гэж үзэж болохгүй нь ойлгомжтой.

XXI ЗУУНЫ ИХ МОНГОЛЫН ТУХАЙ КОНЦЕПЦ

Өнөөгийн Монгол Улсын байр сууриас асуудлыг авч үзэхэд төрийн бүрэн эрхийнхээ үйлчлэх хязгаараас халих боломж хязгаарлагдмал. Орчин цагийн түүх эхэлснээс хойш Орос, Хятад гэсэн хоёр том гүрний явуулсан бодлогын үрээр Монгол Улс бол энэ хоёрын  хавчуурганд өчиггүй орсон жижиг Монгол болжээ. Энэхүү бодит үнэний байр сууриас Евроазийн ертөнцийг харахуйд Монгол Улсын дэвшүүлж буй АНУ, Европ, Япон зэргийг хамруулсан гуравдагч хөршийн бодлогыг хэрэгжүүлэхэд эрсдэлтэй тал бий. Их Монгол гүрний цогцлоон бүтээ­сэн Торгоны замын эдийн засгийн бүс зэрэг Монгол соёл иргэншлийн бахархал болсон их өв түүхийн санамжаас арчиг­дан арилж одох юм гэж үү.

Монгол Улсын хувьд аль нь нэгдүгээр хөрш гэдгээс үл хамааран мөнхийн хоёр хөрштэйгээ харилцах бодлого чухал гэдэг нь ойлгомжтой. Хэдий тийм ч, Евроазийн эх газрын нийгмийн дэд бүтэц хөгжиж дэвших тусам, түүний агуулгыг жинтэй болгоход гурав дахь хөршүүдийн оролцоо чухал болно.

Түүний зэрэгцээ, Их Монгол хэмээх буурал түүхийн үлдээсэн оюуны санамжаа сэргээн, ирээдүйн олон улсын харилцааг томоор харж, XXI зууны өрсөлдөөнийг амжилттай даван туулахын тулд дэлхий ертөнцтэй харилцахад өөрийн гэсэн өвөрмөц арга, хандлага хэрэгтэй гэдгийг анзаарах ёстой. Тэгж гэмээнэ, Их Монголын сэргэн мандлыг эхлүүлж чадах биз ээ.

Эх сурвалж: "Зууны мэдээ" сонин

 

 

 

 

“Гоомой сонголт…”

  • PDF

MunkhbayasgalanР.Амаржаргал, Ч.Сайханбилэг хоёр Ерөнхий сайдад нэр дэвшээд  Ч.Сайханбилэг нь намынхаа ҮЗХ-ны хуралд ялалт байгуулжээ. Нуруулаг, царайлаг  Ерөнхий сайдтай болох нь гээд хөөрч дэвэлзэх охид бүсгүйчүүд олон.  Нуруулаг нь ч үнэн, царайлаг нь ч үнэн. Хэрэв Ерөнхий сайдын шалгуур ийм байдаг бол  ч манай Сайханаа ногоон гэрлээр ээ…

Шоконд орсон  эдийн засгийг, хөл толгой нь олдохоо байсан засаглалын хямралыг, эв эе нь эвдэрсэн эрх баригчдын ашиг сонирхлыг царай, нурууны сайханаар засч болдог бол  найзыгаа дэмжилгүй яахав ээ. За тоглосон юмаа, Сайханаа Америкт сургууль төгссөн,  төгс инглиштэй, хүнтэй эвтэйхэн харилцчихдаг, Н.Алтанхуягийг бодвол дарангуйлагч биш.

Гэхдээ Сайханаа Америкт сургууль төгссөн байлаа гээд ард түмэн баян амьдрах биш, тэр төгс инглиштэй байлаа гээд Чингис бондын өрнөөс үр хойч маань аврагдах биш, нуруулаг царайлаг байлаа гээд  эдийн засгийн болон засаглалын хямралаас гарчих биш. Тиймээ, ийм цөвүүн цагт Ерөнхий сайд болох хүн чи биш ээ, анд аа.  Төрийн өндөр албан тушаал, тэр тусмаа өвөг дээдэс минь  амиа үрж зүтгээд ард түмнээ аварч гардаг байсан энэ сэнтийд суух цаг чинь өнөө биш.

Яагаад гэвэл чи Н.Алтанхуягийн Засгийн газарт гал тогоог нь барьж байсан. Улс эх орноо эдийн засгийн хямралд оруулахгүй аваад явж болох байсан.  Амалсан ёсоороо ард иргэдээ хүн шиг амьдруулж, эх орноо улс шиг хөгжүүлж болох л байсан.  Аргагүйн  эрхэнд хямрал руу алдчихсан юм бол алдаагаа залруулах хугацаа бас байлаа.

Чи Ерөнхий сайдаа буруу алхам хийхэд нь сануулах боломжтой байсан.

Чи Ерөнхий сайдын ойр хавийнхан ард түмний татварын мөнгөнөөс хулгайлах гэж байхад нь хорих ёстой байсан.

Чи Н.Алтанхуягийг Н.Энхбаяртай хуйвалдаж гэрээ байгуулахад нь  болиулж болох байсан.

Чи 2015 оны төсвийг 100 гаруй тэрбумаар тануулахгүй, төрийн албан хаагчдыг цомхтгуулахгүй байлгахад анхаарах ёстой байсан.

Чи Чингис бондын  өрийн менежментийн хуульд анхаарч 2017 он гэхэд ДНБ-ийнхээ 20 хувьтай тэнцэх мөнгийг өрөнд гаргуулахгүй хэмжээнд байлгаж болох байсан.

Чи Чингис бонд, Самуурай бондын мөнгөнөөс цалин тавиулахгүй хянах ёстой  байсан.

Чи нарийн царигтай төмөр замын бодлогыг дэмжүүлэхгүй  байж болох байсан.

Чи монголчууд зөвхөн баялгаа ухаж Хятад руу зөөдөг биш дотооддоо боловсруулдаг бүтээлч Монголыг бий болгож болох байсан.

Чи хорт утаанаас болж эхийнхээ хэвлийд устаж байгаа мянга мянган үрсийг аварч чадах байсан.

Чи эмнэлгийн шалан дээр төрж байгаа эхчүүдэд төрөх эмнэлэг бариулж ёстой  байсан.

Чи хувийн компаниудыг хэдэн зуугаар нь дампууруулахаас аварч чадах байсан…

Чи Хятадын Банк оф Чайнагийн салбарыг Монголд оруулахгүй хааж ҮАБ-аа хамгаалах үүрэгтэй байсан.

Чи Монголын мэдээлэл харилцааны урсгалыг  Хятадын ZTE-д өгөхгүй байж болох байсан.

Чи монголчуудыг хүн шиг амьдруулж улс шиг хөгжүүлэхэд хүчин зүтгэх ёстой байсан.

ЗГХЭГ-ын дарга гэдэг бол сайдуудын сайд юм.  Харамсалтай нь чи энэ бүхнийг хүсээгүй. Тиймээ, чи зүгээр л чадаагүй. Өмнөх бүх алдаа завхралын ялыг үүрэлцэх хүн чи яах аргагүй мөн.  Гэтэл чи өнөөдөр Ерөнхий сайд болно гэнэ.  Яах гэж, ямар зорилготой энэ суудал руу зүтгэх болов…

Монгол улсад одоо гадагш нь алдаагүй, алдсан ч хэдхээн гэр бүлийн хоол болох учиртай ганц л том үүц бий. Энэ бол  Тавантолгой.  Монгол Улсын гуравдахь Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр “Монгол тулгатны 100 эрхэм” нэвтрүүлэгт  “Тавантолгойг Ц.Элбэгдорж, С.Баяр, Т.Бадамжунай,  М.Энхболд, Сү.Батболд нар хувааж авах гээд надад хүртэл санал тавьж байсан. Би төрдөө буцааж өг гэсэн. Тэгсээр төрд буцаалгахад С.Баяр Ц.Элбэгдорж нар MCS компанид Ухаа худагийг өгсөнөөр  4,5 миллярд ам.долларын ашгийг нэг л компанид  өгчихсөн. Энэ бол алдаа, энэ бол хуйвалдаан ”Â  гэсэн утга бүхий ярилцлага өгчээ.

Үнэн ч бай, худал ч бай өнөөдрийг хүртэл Тавантолгойд хөрөнгө оруулах тендер эцэслэгдээгүй байна.  Дэлхийд алдартай компаниуд саналаа ирүүлсэн боловч Н.Алтанхуягийн Засгийн газар тендерийг  энэ арванхоёрдугаар сарын 1 хүртэл хойшлуулсан. Тендерийг урьдчилан төлвөлсөн ёсоор  MCS компанид өгөхөөр зэхсэн гэх хардлага ч бий. Ийм учраас Н.Алтанхуяг Ч.Сайханбилэгийг Ерөнхий сайдад томилуулж Тавантолгойн тендерийг нэг тийш болгуулах шийдлийг бодож олсон бололтой. Мэдээж үүн дээрээ Ерөнхийлөгчийн болоод МАН дахь хэсэг гаруудын дэмжлэгийг авсан.

Хэдхээн жилийн өмнөх явдлыг эргэн саная. С.Баяр Тавантолгойн Ухаа худаг дахь ордыг MCS д авч өгч үүргээ гүйцэтгээд  Сү.Батболдод төрийг жолоог атгуулахдаа Оюутолгойн гэрээг үлдээсэн юм. Мэдээж тохироо хийгдчихсэн ганцхан гүйцэтгэгч хэрэгтэй байсан.

Одоо хар. Оюутолгойд монголчууд хожсон уу. Тиймээ, хожсон гээд хэлэх хүн гарах уу. Оюутолгойн гэрээ манай улсад хожил, ялагдалын алийг нь авчирсаныг одоо л бид ухаж байна.

Тэгвэл өнөөдөр Тавантолгойн хөрөнгө оруулалтын тендерийг гүйцэтгүүлэхээр Ч.Сайханбилэгийг зүтгүүлж байна.

2004 онд Мэдээлэл харилцаа холбоо технологийн газар гээчийг байгуулж түүнд өгөөд БНХАУ-ын  төрийн өмчийн ZTE  компанийг оруулж ирсэн байдаг. Эл компани авилга өгдөгөөрөө алдартай, тагнаж чагнадгаараа гаршсан дуулддаг.  Манай төрийн нууцыг дамжуулдаг, татвараа нуун дарагдуулдаг  гэдгээрээ хардагдаж АТГ-ын хаалгыг онголзуулсаар байгаа.

Тэгэхээр Сайханаа гүйцэтгэгч байж болох уу. Болно. Н.Алтанухяг, Ц.Элбэгдорж нарын захиалгаар Тавантолгойн тендерийг амжуулж өгөөд буухад монголчууд хохирно уу гэхээс Ч.Сайханбилэг хохирохгүй ээ…. Тиймээс энэ бол Ардчилсан намын гоомой сонголт байлаа.  Энэ бүхнийг ухаараад, хийж чадаагүй ажлаа хийж чадна гэж нүүрээ ширлэж зүтгэхгүйгээр нэрээ татчихаач, Ч.Сайханбилэг ээ.  Чи залуу, боловсролтой байна. Нэгэн цагт чин үнэнээрээ төрийн жолоог атгах цаг ирнэ шүү дээ, Сайханаа.

Нийтлэлч: Л.Мөнхбаясгалан

Эх сурвалж /toimch.mn/

 

 

Ноосны урамшуулалд дахиад завхрал үүсэв

  • PDF

Noosnii uramshuulal 6

Хонь, тэмээний ноосоо үндэсний үйлдвэрт тушаасан малчдад урамшуулал олгох санаачлагыг улсын хэмжээгээр 2011 оноос хэрэгжүүлэхээр хичээн ажиллаж ирсэн. Хүмүүс үүнийг УИХ, Засгийн газраас гаргасан санаачлага гэж ойлгодог ч үнэн хэрэгтэй Монголын ноосон бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн салбарынхны өөрийн салбараа сэргээн босгохыг эрмэлзэн зүтгэсэн, санаачилга зүтгэлийн үр дүн байсан гэдгийг энд зориуд дурьдах нь зүйтэй гэж үзэв.

Монгол улсад 1931 оноос сууриа тавьж, 1989 он гэхэд одоогийнхоос буюу 2013-2014 оны түвшингээс 10 дахин их бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, улсын аж үйлдвэрийн нийт бүтээгдэхүүний 13.9 хувийг бий болгон, тухайн үеийн яамны системийн экспортын 69.7 хувийг бүрдүүлж байсан ноосон бүтээгдэхүүн үйлдэрлэлийн салбар 1990 оны үеийн өмч хувьчлал, нийгмийн шилжилтийн харгайгаар уналтанд орж, 2010 он хүртэл бүрэн зогссон гэж хэлж болно.

Тухайн салбарын үйлдвэрүүд ийнхүү дурьдагдсан цаг хугацааны турш хангалттай эрсдэл амссны дараа, мухардмал байдлаас гарах арга замыг хамтран боловсруулж, 2011 онд УИХ, Засгийн газарт хандсанаар мөнөөх ноосны урамшуулалын тухай яригдаж эхэлсэн байдаг.

Ноосон бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчдийн холбооны санаачлагаар батлагдсан “Үндэсний үйлдвэрлэгчдийг дэмжих, ажлын байр нэмэгдүүлэх зарим арга хэмжээний тухай” УИХ-ын 30 дугаар тогтоол, “Хонины ноос, тэмээний ноос бэлтгэж үндэсний үйлдвэрт тушаасан малчин, мал бүхий этгээдэд урамшуулал олгох журмын тухай” Засгийн газрын 221, 368 дугаар тогтоолуудыг хэрэгжүүлэх ажлыг тухайн жилээс буюу 2011 оноос зохион байгуулж эхлэв.

Ингэснээр 2011 онд 21 аймгийн 231 сум, Улаанбаатар хотын 7 дүүргийн 32977 малчин, мал бүхий этгээд 4.9 мянган тонн хонь, тэмээний ноосыг бэлтгэн, үндэсний үйлдвэрүүдэд тушааж, нийтдээ 9.9 тэрбум төгрөгний мөнгөн урамшуулал, 2012 онд мөн 21 аймгийн 332 сум, нийслэлийн 7 дүүргийн 105605 малчин, мал бүхий этгээд 15.7 мянган тонн хонины ноос, 10881 малчин, мал бүхий этгээд 1.0 мянган тонн тэмээний ноос нийтдээ 16.7 мянган тонн ноос бэлтгэн үндэсний 154 үйлдвэрт тушааж, 29.4 тэрбум төгрөгийн мөнгөн урамшуулал, 2013 онд бүх сум, дүүргийн 120119 малчин,мал бүхий этгээд 18.9 мянган тонн хонины ноос, 11973 малчин мал бүхий этгээд 1.2 мянган тонн тэмээний ноос, нийтдээ 20.1 мянган тонн ноос бэлтгэн, үндэсний 189 үйлдвэрт тушааж, 36.8 тэрбум төгрөгийн мөнгөн урамшуулал хүртжээ.

                Жил ирэх тутам хамрагдах малчдын тоо, тушаасан ноосны болон мөнгөн урамшууллын хэмжээ, ноосон бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч үйлдвэрүүдийн тоо хэмжээ, цар хүрээ нь өссөөр, 2014 онд өмнөх жилүүдийн төлвийг харгалзан, энэхүү ноосны урамшуулалд зориулж, 38.0 тэрбум төгрөгийн санхүүжилтийг УИХ-аас батлах хүртэл үйл ажиллагаа нь эрчимжсэнийг дээрх тоо баримтууд давхар гэрчилэх нь магад.

Тэрчилэн үүний үр дүнд дотоодынхоо түүхий эдийг дотооддоо боловсруулж бүтээгдэхүүн болгон ашиглах, улмаар үйлдвэрлэлийн чанар, техник технологийг дээшлүүлэх, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн хэмжээ, чанарыг нэмэгдүүлэхэд багагүй ахиц гарснаас гадна. мал аж ахуйн үйлдвэрлэл дэх сүргийн бүтцэд зохист өөрчлөлт орж, урьд нь ноолуурын далбаан доор жолоодлогогүйгээр хэт өсөж байсан, байгальд ихээхэн халтай гэгдэх ямаан сүргийн өсөлт харьцангуй тогтож,, харин хонь, тэмээний тоо аажмаар нэмэгдэх хандлагатай болсон тухай мэргэжилтнүүд ярьж байна.

                Noosnii uramshuulal 5

           Эндээс харахад ноосон бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчдээс гаргасан санаачлага дэмий зүйл байсангүй бололтой. Гагцхүү түүхий эдийг бэлтгэн нийлүүлэх системд гарч буй доголдлыг арилгах хэрэгтэй. Тэгвэл улам цэгцэрч, үр өгөөж нь нэмэгдэнэ. Гэсэн ч яаж арилгах талаар хөндөхөөсөө өмнө ямар доголдол байгаа талаар мэдээлэл өгөхийг хичээе.

2011 онд мөнөөх 30 дугаар тогтоолын дагуу үндэсний үйлдвэрүүдэд ноосоо тушаасан малчдын урамшуулалд зарцуулахаар 24 тэрбум төгрөг батлагдсан ч яваандаа 9 тэрбум болж танагдсан. Танагдсан ч гэж нэгэнт батлагдчихсан мөнгөний ихэнх хэсгийг зориулагдсан зүйлд нь зарцуулаагүй юм л даа. 2010 оны эцсээр 100 гаруй мал тоолуулж, дараа зун нь 200 гаруй кг ноос нийлүүлсэн малчин долоохон кг ноосны урамшуулал, 500 гаруй кг ноос нийлүүлсэн малчин 60-аадхан кг ноосны урамшуулал авсан, зарим малчин 300, 400 бүүр 1000 кг хүртэл ноосыг үндэсний үйлдвэрт тушаагаад урамшууллаас сох хаягдсан гэхчлэн, хохирч үлдэгсэдийн гомдол тэр жилдээ л тасраагүй. Ер нь хавтайдаа иймэрхүү юм болсон. Шалтгааныг нягтлахад нэгд мэргэжилтнүүдийн хайхрамжгүй, тоомсоргүй ажиллагаа, хоёрт Засгийн газрын шийдвэртэй холбоотой болж таарсан.

             Юу гэвэл сумдын ЗДТГ, Мал эмнэлэг үржлийн тасгийнхан яамны заавраар ноосоо тушаасан малчдын нэрс, малын тоог нь гаргаж, хүргүүлэхдээ өч, төчнөөн алдаа гаргасан. Мөн УИХ-аас гаргасан тогтоолд малчны үндэсний үйлдвэрт тушаасан ноосны кг тутамд 2000 төгрөгний урамшуулал олгоно гэж заасан байтал Засгийн газар нь журам батлахдаа малчдын малын тоог харгалзан нэг хонинд 2000 төгрөгний урамшуулал олгоно гээд баталчихсан нь будилааны гол эх үүтгэл болсон байсан. Дээр нь тогтоол нь цаг үеэсээ хожигдож батлагдсан, тухайлбал 2011 оны 7 сарын 6-нд ноосны урамшуулал олгох журам батлах тухай тогтоол гарч байх тэр үед ихэнх суманд малчид малаа ноосолчихсон байсан нь ч энд авч үзэх нэг шалтгаан болж байв.

Тухайн үед нь энэ асуудлын талаар судлан, сонин хэвлэлд нийтлэл бичиж, албан тушаалтнуудтай уулзаж, алдааг хэрхэн залруулах талаар санал бодлыг нь асуухад зориудаар дүйвүүлээд өнгөрчихдаг байсан. Гэсэн ч яваандаа цэгцэрч 2012, 2013 онд ноосны урамшуулал хэл амгүй олгогдсон бололтой.

Гэтэл энэ 2014 онд дахиад л доголдол, завхарлын үүр болж орхив. Өнөө жил малчид үндэсний үйлдвэрт тушаасан ноосныхоо урамшууллыг авахын тулд заавал нэг хоршооны гишүүн байх учиртай гэнэ. Материалаа бүрдүүлээд өгөх гэтэл хоршооны гишүүнчлэлийн баримт материал нэхэгдэж байна хэмээн, чиний, минийгүй бөөн сандралд орж, баахан явдал чирэгдэл болов. Энэ бас Монгол улс даяар хавтгайдаа болсон асуудал. Өмнө нь ямар ч тийм юм байхгүй байсан байтал юу болчихов гэтэл, бас л нөгөөх Засгийн газрын балаг.

          Саяхан огцордог Ерөнхий сайд Н.Алтанхуягийн гаргасан “Журам шинэчлэн батлах тухай” 2013 оны 11 сарын 30-ны 394 дүгээр тогтоол гэгчээр хөөрхий малчдыг ийнхүү “самарч”, эх адаггүй үймээн сандралд оруулжээ. Үүний үр урхаг нь мөнөөх 2011 оныхоос ч илүү болж, нэг суманд л гэхэд үндэсний үйлдвэрүүдэд ноосоо тушаачихсан малчдын бараг 80, 90 хувь нь урамшуулал авч чадахгүй хоосон хоцрох болов. Учрыг нь тодруулахын тулд бид Ховд аймгийн Түүхий эд бизнес эрхлэгчдийн холбооны тэргүүн Батсайхныг урьж ярилцсан ярилцлагыг толилуулья    

Ж.Батсайхан: Аймгийн малчдын бараг тэн хагас нь хохирох болчихоод байна

SANY0005

- Энэ жил ноосоо үндэсний үйлдвэрт тушаасан мөртлөө урамшуулалд хамрагдаж чадахгүй болчихлоо гэж бухимдсан малчидтай олон удаа тааралдлаа. Энэ ямар учиртай юм бол?

- Өмнөх жилүүдэд үндэсний үйлдвэрт ноосоо тушаасан бүх малчин, мал бүхий этгээдэд мөнгөн урамшуулал олгож байсан. Гэтэл энэ жил Засгийн газраас журмыг нь өөрчилж, ноосоо тушаасан урамшуулал авах малчин нь заавал хоршооны гишүүн байх ёстой гэж заасан. Түүнээс болоод малчид гэнэтийн төвөг чирэгдэлд ороод байгаа нь бодит үзэгдэл.

- Энэ журмынхаа тухай малчдад мэдээлж сурталчилах ажил хэр явагдсан юм бол?

- Малчдад энэ тухай мэдээлэх ажил огт хийгдээгүй гэж болно. Малчид маань зун мал хунараа ноослоод, ноосоо үндэсний үйлдвэрүүдийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчдөд тушаагаад, энэ жил журам ёсоор урамшуулалд хамрагдана гэсэн бодолтой л байж байсан. Би өөрөө Ховд аймагт байгаа үндэсний үйлдвэрүүдийн итгэмжлэгдсэн төлөөөгчдийг нэгтгэсэн холбоог удирдаж, дунд нь ажиллаж байгаа хүний хувьд аймгийнхаа бараг бүх сумаар явж, олон зуун малчидтай уулзаж байсан. Малчид энэ талаар ямар ч мэдээлэлгүй байсан Засгийн газраас энэ талаар мэдээлэл хүргэх талаар ямар нэг ажил зохион байгуулагдаагүйг сайн мэдэх юм.

- Тэгээд хэдийнээс шинэ журмыг биелүүлэхээр хөдөлгөөнд орсон хэрэг вэ?

- Малчид маань итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчдөд ноосоо тушаагаад, ноос тушаасан тухай баримтаа хоёр хувь үйлдэж, гарын үсэг зурж, малчны тамгаа дарж, баталгаажуулсан байх ёстой л доо. Уг баримтыг үндэслээд урамшуулал олгогдох ёстой. Найм, ёсдүгээр сард малчид уг баримтаа бүрдүүлж, мал хамгаалах санд хүргүүлэх ажил ид өрнөхийн хамтаар мал хамгаалах сангаас ноосны урамшуулал авахаар баримт ирүүлж буй бүх малчид ямар нэг хоршооны гишүүн байх ёстой. Тухайн хоршоо болон хоршооны гишүүн бүх малчид улсын бүртгэлд бүртгэгдсэн байх ёстой гэсэн шалгуур тавьсан байна. Тэгээд л заавал нэг хоршоонд хамрагдахаас өөр аргагүй юм байна гээд, зарим хэсэг нь шинээр хоршоо байгуулж, улсын бүртгэлд бүртгүүлэхээр хөөцөлдөх гэхчлэн бөөн ажил ундарсан юм байна лээ. Цаг хугацаа давчуу байсан болохоор тэр олон сумын, олон малчид бүхнийг шаардсаны дагуу болгож амжихгүй шүү дээ. Ихэнх нь энэ хоршооны гишүүний бүртгэлтэй холбоотойгоор тушаасан ноосныхоо урамшууллыг авах эрхгүй болж байх жишээтэй.

- Энэ ч арай л хатуухан хэрэг байна даа. Хичнээн малчин ингэж хасагдаж байгаа талаар танд мэдээлэл байна уу?

- Надад бүх тоо баримтууд байна л даа. Тухайлбал Алтай сумаас 342 малчин малынхаа ноосыг үндсэний үйлдвэрт тушаачихсан байгаа. Гэтэл “Мал хамгаалах сан”-гаас урамшуулал олгох боломжтой гэж ирүүлсэн жагсаалтанд тус сумын 18 - хан малчны нэр байна. Булган сумын мөн 342 малчин өрх ноосоо үндэсний үйлдвэрт тушааснаас олгогдох боломжтой гээд байгаа нь 120, Буянт сумын хувьд 208 малчин өрх ноосоо тушааснаас бас л олгогдох боломжтой жагсаалтанд 15 өрхийн нэр л байх жишээ.

- Энэ бүгд хоршооны гишүүнээр бүртгэгдээгүйгээс болсон хэрэг үү?

- Тийм л дээ. Зууны ер гаруй хувь нь ийм шалтгаантайгаас хасагдаад байна. Тамганы зөрчилтэй энэ тэр гэсэн шалтгаантай малчид ч байгаа. Тэгэхдээ энэ бол цөөхөн. Арав хүрэхгүй хувийг нь л эзлэж байгаа. Дашрамд хэлэхэд тамганы зарчлийн асуудал Үйлдвэр хөдөө аж ахуйн яам болон орон нутаг дахь харьяа байгууллагуудын албан хаагчдын хариуцлагатай холбоотой л асуудал шүү дээ. Тамганы дугаар, малчны регистр зөрөөтэй байсан түүнээс гадна баримтан дээр тамга дарагдаагүй энэ тэр гээд. Тамгагүй баримт очсоны учир нь бол зарим малчны тамгыг ноосны бэлтгэлийн үеэр зөрчлийг нь арилгана гээд хураагаад аваад явчихсан, бас заримд нь тамга олгогдоогүй байснаас болсон. Иймэрхүү шалтгаанууд малчнаас болоогүй нь тодорхой.

- Ийм байдлаар нийт хичнээн малчин урамшууллаас хасагдаж, хэлмэгдэх болчихоод байна вэ? Бас үүний улмаас малчдад олгогдохгүйгээр хэмнэгдэж үлдэж байгаа мөнгөн дүнг нь Ховд аймгийн хэмжээгээр авч үзвэл хэд болж байна?

- Аймгийн хэмжээгээр 6471 малчин үндэсний үйлдвэрүүдэд ноосоо тушаасан байтал. Дээрх шалтгааны улмаас 2.0 мянга 700 гаруй малчин хасагдахаар болчихоод байна. Аймгийн хэмжээгээр малчдад нийтдээ 939 сая 452 мянган төгрөгийн урамшуулал олгогдох ёстой байтал 100 гаруй сая төгрөгийн урамшуулал олгогдохгүй болчихоод байна. Уул нь малчдын урамшуулал яг тушаасан ноосныхоо хэмжээнгээр олгогдвол нэг хэсэгтээ овоо орлого орж, нуруу нь тэгшрэх боломж олдоно. Өнгөрсөн жил манай аймгийн малчид нийтдээ 1 тэрбум 957 сая төгрөгний ноосны урамшуулал авсан. Гэтэл өнөө жил “Мал хамгаалах сангаас олгогдох боломжтой, зөрчилгүй гэж бүртгэсэн жагсаалтыг, өөрөөр хэлбэл баахан малчдыг хэлмэгдүүлж орхисон тэр жагсаалтыг түүнтэй харьцуулаад үзэх юм бол Ховд аймагт олгогдох урамшууллын хэмжээ, түүнийг дагасан орлого, хөрөнгө оруулалт гурав дахин багасна гэсэн үг.

Noosnii uramshuulal 2

Noosnii uramshuulal 4

- Тэгэхээр энэ завхарлаас гарах боломж байгаа болов уу? Ямар нэг арга зам сэдэж байна уу?

- Засаж залруулахын тулд хөөцөлдөж байна. Бид энэ тухай үндэслэл, шалтгаануудыг тайлбарлаж, УИХ-д асуудал тавьсан манай холбооны зүгээс УИХ-ын гишүүн С.Бямбацогт, Д.Батцогт нараар дамжуулж Их хурлын даргад тодорхой санал хүргүүлсэн юм. Засгийн газрын 2009 оны 173 дугаар тогтоолоор батлагдсан хоршоог хөгжүүлэх нийгмийн хэмжээний хөтөлбөр гэж бий л дээ. Гэвч тэрхүү хөтөлбөрөө орон нутгийн иргэд хөдөлмөрчид, ялангуяа малчдад сурталчилж ойлгуулж чадахгүй байгаа, хоёрт гэвэл тийм хөтөлбар баталсан байлаа гэхэд яг бодит амьдрал дээр малчид зуун хувь хоршоонд нэгдээд, цаасан дээр байгаа хөтөлбөрийг санасны дагуу хэрэгжүүлэх бодит нөхцөл нь ямар билээ гэдэг ч бас их эргэлзээтэй. Ер нь юмыг хүчээр хийж болохгүй л дээ. Засгийн газрын 2013 оны 394 дүгээр тогтоолын агуулга бол ноосны урамшууллаар нь барьцаалж, малчдыг бүгдийг нь хүчээр хоршооны гишүүнчлэлд бүртгэх явдал юм байна гэж харагдахаар байгаа юм. Гэтэл энэ нь зөвхөн урамшуулал авахын тулд л бүртгэгдсэн бүртгэл болж үлдэхээс бус хэрэг дээрээ сайн дурын үндсэн дээр хөдөлмөрөө хоршоод бүх ажил үйлсээ нэгдэж хийх нөхцөл нь бүрдчихсэн, энэ нь амьдрал дээр зөрчилгүй хэрэгжиж байгаа юм тэр болгон байхгүй.

Ноосны урамшууллаар нь далимдуулаад нэг овсгоотой нөхөр хоршоо байгуулах бичиг баримт үйлдээд түүндээ хэсэг малчдыг оруулаад бүртгүүлчихдэг. Малчид нь ямар ч байсан урамшуулал авахад хэрэгтэй, өөр юунд тэр хоршоо хэрэгтэйг нь мэдэхгүй. Тэгсэн атлаа хоршооны гишүүний татвар төлдөг нэг тийм л ойлгомжгүй зүйлүүд амьдрал дээр буй болчихоод байна. Зарим нь бүр гишүүнээр бүртгэсэн малчдынхаа ноосны урамшууллаас татварт суутгаж авах явдал ч байна гээд байгаа. Тэгэхээр энэ бол чиний хэлснээр ёстой завхрал болчихоод байгаа юм.

Тогтоолыг өөрчилөхөөс нааш завхрал арилахгүй

- Тийм л дээ. Тэгээд УИХ-д яг ямар тодорхой санал тавьсан бэ?

- Дээрх бодит нөхцөл байдлуудыг харгалзаж үзээд Засгийн газрын 394 дүгээр тогтоолыг өөрчилж, үндэсний үйлдвэрт ноосоо тушаасан бүх малчдын урамшууллыг “хэлмэгдүүлэлгүйгээр” олгож өгөх нөхцлийг бүрдүүлээч гэсэн санал тавьсан. Бид үндэсний хэмжээний телевизүүдээр ч ярьсан. Улмаар бүх аймагт ийм завхрал гарсан болохоор Монголын 21 аймгаас зэрэг зэрэг асуудал тавсан юм байна лээ. Тэгээд тэдгээр санал гомдлыг үндэслэж, С.Бямбацогт нарын УИХ-ын гишүүд “Журам шинэчлэн батлах тухай” Засгийн газрын 2013 оны 394 дүгээр тогтоолд урамшуулал олгоход заавал хоршооны гишүүн байх ёстой гэсэн заалтыг мөрдлөгө болгох хугацааг нь 2014 оны 1 сарын 1-нээс мөрдөнө гэж заасныг өөрчилж, 2016 оны 1 сарын 1-ээс мөрдөхөөр болгохоор төсөл боловсруулаад хэлэлцүүлэхээр зэхэж байгаа юм байна лээ. Бид ямар ч байсан тогтоолыг ингэж өөрчлүүлэх нь зөв гэж үзээд Бямбацогт нарын гишүүдийн тэрхүү саналыг дэмжсэн байр суурьтай байгаа.

-Ингэхэд манай аймгийн малчдын ноос энэ жил үндэсний ямар, ямар үйлдвэрүүдэд тушаагдсан бэ. Малчдын гар дээрээс ноосыг хэдэн төгрөгөөр худалдаж авсан юм бол?

Ховд аймгийн малчдын ноосыг Эрдэнэт хивс компани, Баян-Өлгий аймаг дахь Орос, Монголын хамтарсан АУТ Экс компани авсан. Аймгийн нийт дүнгээрээ энэ хоёр команид л 900 гаруй тонн ноос тушаагдсан. Малчдын гар дээрээс нэг кг ноосыг 550 төгрөгөөр авсан.

- Ноосноос гадна үндэсний үйлдвэрүүдэд тушаасан арьс, ширэнд бас урамшуулал олгохоор тогтоол бий байхаа?

- Тийм. Уг тогтоолоор бол хонь ямааны нэг арьсанд 3000, үхэр адууны нэг ширэнд 15000 төгрөгийн урамшуулал олгохоор батлагдсан. Гэхдээ жилд хоёр удаа, үс ноос нь гүйцсэн үед олгоно гэж заасан байгаа л даа. Ноднингийн хувьд арьс шир бэлтгэл явагдаж дуусаж байх үед, 12 сарын сүүлчээр тогтоол нь гарсан тул хэрэгжүүлж чадаагүй. Энэ жил олгогдох боломжтой гэж байгаа ч, санхүүгийн нөөц нь бүрдээгүй. Эдийн засгийн хувьд хямралтай байгаа учраас үндэсний үйлдвэрүүд арьс шир боловсруулах боломж хомс. Арьс ширний холбооноос ямар ч асан сум болгонд итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч ажиллуулж, өөрсдийнх нь мөнгөөр арьс шир авахуулах ба санхүүгийн эх үүсвэр шийдэгдмэгц нөхөж олгоод, үндэсний үйлдвэрүүдэд арьс ширийг нь тушаана гэсэн бодолтой байгаа юм билээ. Баримтаа бүрдүүлээд өгцгөө, шийдэгдэнэ л гэж байгаа.

- Итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчдийн ноос худалдаж авах мөнгийг нь үндэсний үйлдвэрүүдээс урьдчилж 100 хувь олгодог уу, санхүүгийн хувьд яаж зохицуулдаг вэ?

- Үндэсний үйлдвэрүүд манай түүхийн эдийн бизнес эрхлэгчидтэй гэрээ хийгээд, захиалгынхаа 50 хувийн санхүүжилтийг урьдчилж олгох замаар хамтарч ажилладаг.

- Ховд аймагт яг энэ чиглэлээр ажиллаж байгаа ямар байгууллагууд, хичнээн төлөөлөгч бий вэ? энэ талаар товч танилцуулахгүй юу?

- “Буянт ноос” компани, “Ойрадын таван эрдэнэ” компани, Ховд аймгийн Түүхий эд, бизнес эрхлэгчдийн холбоо гэсэн гурван байгууллага байна. Энэ гурван байгууллагыг би өөрөө зангидаж удирддаг. 2011 оны УИХ, Засгийн газрын тогтоол гарч энэ үйл ажиллагаа төртэй нягт холбоотой явагдах болсон болохоор зайлшгүй нэгдсэн байгууллага байж, төртэй түншлэх замаар хамтарч ажиллах шаардлагай болсноор эдгээр байгууллагуудыг байгуулж, түүхий эдийн бизнес эрхлэж байсан хүмүүс маань бүгдээрээ надад итгэл үзүүлж ажил удирдуулахаар сонгосон.

Түүхий эд бизнес эрхлэгчдийн холбоо маань дотроо Арьс ширний холбоо, Ноосны холбоо гэсэн хоёр холбоонд хуваагддаг. Нийтдээ 90 гаруй гишүүнтэй. Бүгд бүртгэлтэй, үнэмлэх тэмдэгтэй. Аймгийн “Арьс ширний холбоо”-г Бат-Эрдэнэ гэж залуу хариуцаж байгаа, “Ноосны холбоо”-г би өөрөө хариуцаж байна. Малчдын түүхий эдийг зуучлах ажил бол бидний үндсэн ажил. Нэг суманд 3-4 төлөөлөгч ажиллдаг хэмээн үгүүлэв.

Ж.Батсайхан тэргүүний өгсөн дээрх мэдээллээс ажиглахад Малчдад төвөг чирэгдэл учруулснаар барахгүй алагчилж, хэлмэгдүүлсэн асуудал үүсээд байгаа нь тодорхой бөгөөд хэргийн эзэн хэнгэргийн дохиур нь өнөөх л Засгийн газар, Ерөнхий сайд байгаа нь тоогүй. УИХ-д тавьсан асуудлыг хойргошиж, цаг хугацааг сунжруурлалгүйгээр хэлэлцэн, тогтоолд өөрчлөлт оруулвал энэхүү алдаа завхрал засрах боломжтой ч, мөнөөх хоршооны гишүүн байх ёстой гэсэн заалтаа дахиад 2016 оны эхнээс мөрдөнө гэхэд хэр зэрэг амьдралтай вэ? Ер нь хэзээ ч мөрдөгдсөн байлаа, ялгаагүй малчдыг урамшууллаар барьцаалж заавал хоршоонд бүртгүүлсэн байх ёстой гэсэн “хүч түрсэн” шаардлагаар далайлгах нь дахиад баахан чирэгдэл дагуулсан зүйл болчихгүй биз гэдгийг уг үндсээр нь нягтлаж үзэх шаардлага ч байгаа бус уу.

Амьдралын гүнд байгаа бодит нөхцөл байдлыг эрх мэдэлтний ширээн дээр аваачаад, тогтоол, заавар болгож хувиргана гэдэг тийм ч санаан зоргоор болчихдог зүйл биш байлтай.  

                                                                                                                                                 Г.Төрмөнх

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Б.Наминчимэд: Түүх биднээр тохуурхаж байна

  • PDF

tohuujhaj bna

Түүх заримдаа бүхэл бүтэн ард түмэн, улс үндэстнээр, тэдний хувь заяагаар тохуурхан тоглодог. Ийм үзэгдэл түүхэнд олонтаа давтагддаг ажээ. Түүхэн их эргэлтийг хийхдээ ард түмэн нэгэнт үеэ өнгөрөөсөн бүхнийг таягдан хаяж, шинэ илүү давшингүй нийгэм, хөгжлийг зорилгоо болгон тэмүүлдэг.

Гэтэл тодорхой хугацааны дараа тэдний өнөөх хүсэн хүлээж байснаас нь тэс ондоо үр дүн гарч, нийгмийг гүн шоконд оруулж, гайхшруулан алмайруулах нь бий. Түүхэн зүйн ийм үзэгдлүүдийг Гегель анзаарч ажиглаад “Түүхэн тохуурхал” хэмээн нэрийджээ. 

Яг ийм ТҮҮХЭН ТОХУУРХАЛ өнөө биднийг нөмөрсөн байна. Түүх биднээр тун адтай, хоржоонтой тохуурхаж байна.

Яаж тохуурхаж буйг хэдхээн зүйл дээр жишээ болгон тогтож үзье. Учир нь энэ тохуурхал улс төр, эдийн засаг, түүх, ёсзүй, гүн ухаан зэрэг маш өргөн хүрээг хамарсан үзэгдэл тул нэг нийтлэл төдийд базахад бэрхтэй.

-    Хүнд суртал: 1990 оны хаврын хүйтэн хахирган жаврыг сөрж монголчууд бид төрийн хүнд суртлын эсрэг жагссан, тэмцсэн. 1980-аад оны зогсонги үеийн төрийн аппарат дахь хүнд суртал нийгмийг бухимдуулж, өөрчлөлт шинэчлэлийн салхийг даллаж байв.

Гэтэл өнөө тэр цагийн хүнд суртлаас хэдэн арав дахин илүү хүнд суртлын аппарат нэг л мэдэхэд бидний толгой дээр данхайчихаж ээ. Өнөө хүнд суртал ямар яршиг төвөгтэй байгааг тоочилтгүй, бүгдээр мэднэ.

-    Намжсан төр: 1990 оны хаврын хүйтэн хахирган жаврыг сөрж монголчууд бид намжсан төрийн эсрэг жагссан, тэмцсэн. Тухайн үед Монголын төр бол МАХН байсан. МАХН-ын Улс төрийн товчоонд төрийн бүхий л асуудлуудыг шийддэг байв.

Захын суманд хүртэл Сумын МАХН-ын үүрийн товчоо сумын бүх ажлыг хянадаг, шийдвэр гаргахад чухал нөлөө, дарамт үзүүлдэг байв. Намын гишүүн болохгүй л бол хичнээн авьяас чадвартай байгаад ямар ч боломж олддоггүй байв. Бид энэ байдлаас гарахын төлөө тэмцсэн. 

Гэтэл өнөөдөр үзэл сурталжсан намаас хамаарсан төрийг холбилж чадсан ч түүнээс долоон дор олигархжсан намаас хамаатай төрийг нэг мэдэхэд бий болгочихсон сууж байх нь тэр.

Өмнө үзэл суртлаар бүхнийг хянаж, цагдаж, түүнд нийцүүлдэг байсан бол өнөөдөр цөөнх олигархуудын эрх ашигт нийцүүлж, тэдний үзэмжээр төрийн ажил явдаг болсон. Үгүй ядаж л ямар нэгэн үзэл санаа байдаг бол арай дээр байхсан, олигархуудад өөрсдийнх нь эрх ашгаас өөр ямар ч үзэл санаа гэж байхгүй юм.

Аль нэгэн намын гишүүн байж, тэр намдаа үхэн хатан харанхуйгаар зүтгэхгүй л юм бол төрд үнэнч шударгаар зүтгээд ер нь бараг л нэмэргүй, яагаад гэвэл нэг л өдөр аль нэг намын боловсон хүчин нэртэй хийрхэгч ирээд ажлыг чинь авна. Тиймээс төрд ажиллагсад өөрийн эрхгүй намжиж, намчирхаж эхэлнэ. 

-    Хэвлэлийн эрх чөлөө: 1990 оны хаврын хүйтэн хахирган жаврыг сөрж монголчууд бид хэвлэл, мэдээллийн эрх чөлөөний төлөө жагссан, тэмцсэн. Нэг намын үзэл суртлыг түгээн дэлгэрүүлсэн, өөр бусад үзэл бодлыг хавчин хяхсан тийм хэвлэл мэдээллийн орчинг шүүмжилж, олон ургалч үзэл чөлөөтэй өрсөлдөж байдаг хэвлэлийн эрх, эрх чөлөөг хүссэн билээ. 

Харин өнөөдөр монголын хэвлэл мэдээлэл, сэтгүүлчид нэн тодорхой эрх мэдэлтнүүд, улс төр-бизнесийн бүлэглэлд л үйлчилдэг болсон. Жишээ нь “Өдрийн сонин”-д Баабар, Элбэгдорж нарыг шүүмжилсэн ямар ч өгүүлбэр гарахгүй, “Өнөөдөр” сонинд С.Баяр, Н.Багабанди нарыг шүүмжлэхгүй.

Харин тэдний эсрэг бүлэглэлийг бол газрын гаваар ортол нь муулна, шүүмжилнэ. ТВ, Радио ч мөн адил. Ийнхүү хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлүүд аль нэгэн мөнгөтэй, эрх мэдэлтэй бүлэглэлүүдээс шууд хамааралтай болж, тэдний хоорондын өрсөлдөөний талбар болж хувирснаар нийгэмд бодитой, голчтой мэдээлэл хүрэх боломж хомсдож, энэ нь нийгмийн талцлыг улам бүр дэвэргэх болсон билээ.

Сэтгүүлчид зөвхөн эздийнхээ хүсэлтээр хөлсөөр юм бичиж, амь зуудаг болсон. Нийгмээ үнэн бодит мэдээллээр хангах, соён гэгээрүүлэх сэтгүүлзүйн үндсэн үүргүүд хөсөр хаягдсан.

Ингэснээр олон түмэн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр чухам үнэн зөв мэдээллийг хүлээн авахад нэн бэрхтэй болсон байна. Бид хэвлэл мэдээллийн ийм эрх, эрх чөлөөг хүсэж хаврын тэр жаврыг сөрж жагсаагүй.

-    Хууль, шударга ёс: 1990 оны хаврын хүйтэн хахирган жаврыг сөрж монголчууд бид шударга ёсны төлөө, хуулийг гууль болгодог бурангуй явдлын эсрэг тэмцсэн, жагссан. Тэр цагт намын үзэл санаанд таараагүй бол, хэн нэгэн эрх мэдэлтэй том даргын сэтгэлд нийцээгүй бол шударга ёсыг үл тоох хандлага байсан.

Гэвч өнөөдөр улс орон даяар шударга ёс алдагдаад зогсохгүй шударга ёс гэж юу байдгыг бүр мартах шахаж байна. Шударгаар явах гэж оролдох аваас энэ цагийн урсгалд хөл нийлэхгүй болж, адлагдан ад үзэгдэж, хавчигдаж, шахагдаж, тэр бүү хэл зарим тохиолдолд амь амьдралаараа хохирох болов.

Шударга ёс хэрхэн гажсаныг маш энгийн зүйлээс анзаарч болдог. Замын хөдөлгөөний дүрмийн дагуу явж байсан нь байрнаасаа хөдлөхөд бэрх болоод, дүрэмгүй улайран дайрсан нь завшин явж болдог зовлонг замын хөдөлгөөнд оролцож буй жолооч бүр мэднэ.

Энэ бол нийгэмд нийтдээ шударга ёсны мэдрэмж алдагдсаны нэг тод илрэл юм. Хуучин цагт буюу БНМАУ-ын үед орон даяар 160 гаруй хууль тогтоомж хэрэгжиж, хуулийн хэрэгжилт 96 хувьтай байжээ. (Энэ тоо ихээхэн эргэлзээтэй, гэвч их хэтрүүллээ гэхэд 10 хувиас хэтрээгүй.)

Гэтэл өнөөдөр Монгол Улсад 900 гаруй хууль тогтоомж байгаа ч хэрэгжилт нь 50 хүрэхгүй хувьтай. Хуучин цагт хууль гууль болох явдал байсан бол одоо хууль зүгээр л хогийн шарилж болж хувирсан. “Хуулийг зөрчих гэж гаргадаг юм” гэсэн хачин сонин аксиом энэ хорин жилд гарсан билээ. 

Шүүх засаглал захиалгаар үйлчилдэг болов. Хэн төр, шүүх засаглалын эрх мэдлийг авна, түүнд үйлчилдэг шүүх засаглалтай болж хувираад байна. Эцсийн эцэст Монголын шүүх засаглал эрх мэдэл, эрх ашиг, их орлогын төлөө улайран тэмцсэн улс төр-бизнесийн бүлэглэлүүдийн бие биенээ намнах хэрэгсэл болж хувираад байна. Энд шударга ёсны тухай ямар ч ойлголт байхгүй болно. 

-    Авилгал: 1990 оны хаврын хүйтэн хахирган жаврыг сөрж монголчууд бид авилгалын эсрэг тэмцсэн, жагссан. Тэр цагт авилга авдаг байж, гэхдээ тэр цагийн авилга 45-ын гутал, их сайндаа 100 төгрөг байв.

Тэр үед Ардын хянан шалгах хороо, Намын хянан шалгах хороо гэж хоёр аймшигтай газар байсан ба энэ хоёр аймшгийн газрын хараанаас мултарч авилга авна, өгнө гэдэг амаргүй байжээ. Харин одоо авилгад бүхэл бүтэн уурхайн орд газар, бүхэл бүтэн Яамны сайдыг өгдөг болсон.

Ерөөс авилга ямар түвшинд болсныг олон зүйл нуршилтгүй бүгдээр мэднэ. Авилгын индексээрээ бид дэлхийн улс орнуудыг хойноосоо манлайлдаг. МАН-ын үед 30 хувьтай байсан авилгал АН-ын үед 40 хувьд хүрснийг олон бизнес эрхлэгчид халаглан ярих болов.

-    Хэлмэгдүүлэлт: 1990 оны хаврын хүйтэн хахирган жаврыг сөрж монголчууд бид үзэл бодлоосоо болж хэлмэгдэхийн эсрэг жагссан, тэмцсэн. Тэр үед чөлөөт үзэл бодлоосоо болоод хэлмэгдэж, ажил албагүй болж, хөдөөгийн суманд жолооч, малчнаар цөлөгдөж, шорон оронд хүртэл хоригдох явдал байсан.

Гэхдээ хавтгай биш, тоолбол хэдэн зууд ч хүрхээргүй байв. Гэхдээ л бид үүний эсрэг тэмцсэн юм. 37 оны их хэлмэгдүүлэлтийг эргэн харж, цагаатгахын төлөө жагссан. 

Харин өнөө нэг нам засгийн эрхэнд гарангууд сөргөлдөгч намынхныгаа ажлаас нь хэдэн мянгаар нь хомроглон халж, өөрийн намынхнаа тавьдаг болсон.

Дараагийн сонгууль болж нөгөө нам нь сонгуульд ялбал хариугаа хэзээ ч дутуу авахгүй бүр давуулж авдаг болсон. Энэ явдал төрийг хүчгүйдүүлж, төрийн мэргэшсэн, туршлагажсан албыг улс төрийн тоглоом болгож хувиргасан. 

90-ээд оноос хойш хэрэгжсэн чөлөөт өрсөлдөөн нэртэй ч “Өрсөж булаа” гэсэн далд уриа, зарчимтай увиагүй өрсөлдөөний үр дүнд монголын балчир үрс хэдэн мянгаараа гудамжинд гарч, охид бүсгүйчүүд хэдэн мянгаараа янхан болж, залуус мянга мянгаараа гэмт хэрэгтэн болж, хэдэн зуун мянган монгол хүн, өрх гэрүүд ядуурлын аймшигт хавцал руу хийсэн амь, амьдралаараа хэлмэгдсэн билээ.

Ядуурал, бусармаг сэтгэлгээ хэтэрсэнээс үүдэн хэдэн зуун мянган үрс эхийнхээ хэвлийд ирт мэсэнт хирчүүлэн хороогдон хэлмэгдсэн билээ. Хамгийн аймшигтай хэлмэгдүүлэлт бол шударга ёсонд, сайн үйлд итгэсэн хүмүүний сэтгэл зүрх гутаагдан доромжлогдож, хэлмэгдсэн явдал юм.

Хорин жилд монголд хамгийн эрчимтэй баригдсан бүтээн байгуулалт бол шорон байдаг бөгөөд энэ хугацаанд төсвийн зардлаар 20 шорон шинээр баригдсан бол төсвийн зардлаар сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэг хэд баригдсаныг тоолох гэтэл олдоогүй болно.  

-    Тусгай хангамж, алагчлал: 1990 оны хаврын хүйтэн хахирган жаврыг сөрж монголчууд бид сайд дарга нарын тусгай хангамжийг эсэргүүцэж, ард түмнээ алагчилдагийг өөрчлөх гэж жагссан, тэмцсэн. Тэр үед дарга нар гялалзсан хар өнгөтэй Волга 24, Чайка унадаг байв. Ард түмэн Москвич, 21 унадаг байв.

Тэр үед дарга нар тусгай хангамжийн бараа бүхий дарга нарын дэлгүүрээр үйлчлүүлдэг байв. Ард түмэн 45-ын гутал, халуун савны запасны төлөө дэлгүүрт дугаарладаг байв. Дарга нарын хүүхдүүд муу сурдаг ч гадаадын их дээд сургуулийн хувиарыг авчихаад (гэхдээ дандаа биш) байдаг байв.

Дарга нар Сайд нарын II эмнэлгээр үйлчлүүлдэг байв. Ард түмэн нэгдсэн эмнэлгүүдээр үйлчлүүлдэг байв. Гэтэл өнөө дарга нар нисдэг тэрэг, онгоц унадаг болсон. Гэхдээ үүнд чанарын ялгаа их бий.

Хуучин цагт дарга нар голчлон хар тэрэг унаад төрийн ажил хийдэг байсан бол өнөө дарга нар нисдэг тэрэг унаад хувийн зугаа цэнгэл, ан гөрөө хийдэг болсон. Олигарх дарга нар, түүний эхнэр хүүхдүүд монголд өвөл ирж,

Улаанбаатар утаандаа хахаж цацах цагаар халуун дулаан орон руу нүүдлийн шувууд шиг нисэж, төрөөс, татвараар дамжуулан ард түмний халааснаас хулгуулсан их мөнгөөрөө авсан хэдэн зуун мянгын тансаг хаузуудад тухлан амарч аваад хавар болж цаг дулаарахад буцаад нисээд ирдэг болов.

Ард түмэн утаан дотроо хахаж цацаж, чанарын баталгаагүй хоол хүнсээр эрүүл мэндээ сүйтгүүлж байхад дарга нар, олигархууд Майми бийчид усанд шумбаж, Хонолулугийн эрэг орчимд завиар уралдаж, Макао, Сөүлийн казинод хэдэн зуун мянган доллараар тоглож суудаг болсон.

Ард түмэн нэгдсэн эмнэлгүүдэд ор хүрэлцэхгүйгээс коридорт нь эгнэн, цэргийн казармид байгаагаас ч дор нөхцөлд шахцалдан эмчлүүлсэн нэртэй ядаргаа, стрессийн туйлд орж байхад дарга нар Тайландын нэг удаагийн үзлэг нь хагас саяын үнэтэй эмнэлгийн  хаалгаар хэдэн талаасаа дэмнүүлэн ярвайсхийн орж явах. 

Төрөөс жил бүр багагүй хэмжээний зардлыг монголын залуусыг гадаадад их дээд сургуульд сургахаар гаргадаг ч тэр зардал ихэвчлэндээ дарга нар, баячуудын хүүхдүүдэд ногдож, тэдгээр эрхийн тэнэгүүд тэнд очоод сурсан ч юмгүй зугаалж наргиж аваад, эцэс сүүлд нь түмэн олондоо тус болох нь бүү хэл төрсөн биедээ ч нэмэр болох юм сурсангүйгээр барахгүй төрд буцаагаад төлсөн ч юмгүй гол гаргах нь олон болж... (Сайн суралцсан, үр бүтээлтэй ажил хөдөлмөр хийж яваа залуус бий ч тэд цөөнх юм шүү.)

-    Тусгаар тогтнолын баталгаа: 1990 оны хаврын хүйтэн хахирган жаврыг сөрж монголчууд бид тусгаар тогтнолоо улам бүр баталгаатай болгохын төлөө, “Москвад найтаахад Улаанбаатарт ханиад хүрдэг” улс төрийн болоод эдийн засгийн хэт хараат байдлаас ангижрахын төлөө жагссан, тэмцсэн.

Тэр үед монголын эдийн засаг хойт хөршөөс 81 хувь, монголын улс төр бараг бүрэн хараат байв. Монголын улс төрийн бодлого Кремлд боловсорч, түүнийг сөрсөн монголын улс төрчид нэг нэгээрээ хойно учир битүүлгээр нас барж байв. 

Гэтэл өнөөдөр монголын тусгаар тогтнол үндэстэн дамнасан олон улсын корпорациудаас шууд хараат байдалтай болсон байна. Тэд их мөнгөөр монголын эрх мэдлийг атгаж буй улс төрчдийг, улс төрийн намыг худалдан авч, өөрсөддөө ашигтай хуулийг парламентаар гаргуулах боллоо. 

Монголын газар нутгийн 70 гаруй хувь нь лиценз нэрээр хувь хүмүүсийн эзэмшилд нэгэнт орсон ба тэдгээр хувьд гарсан газар нутгийн эздийн 70 гаруй хувийн цаана гадаадын, ихэнхдээ өмнөд хөршийнхөн байгаа нь манай тусгаар тогтнолд ноцтой аюул занал учруулж байгаа хэрэг юм.

Мөн манай эдийн засгийн 86 хувь нь өмнөд хөршөөс, гэхдээ ганц Эрээний боомтоос шууд хамааралтай болж хувирсан.  С.Зориг, О.Дашбалбар, М.Зэнээ, О.Энхсайхан, Ж.Наранцацралт зэрэг шударга ёсны төлөө тууштай тэмцэгч олон улс төрчид мөн л учир битүүлэг байдлаар хорвоогоос хальсаар байна. 

Тусгаар тогтнолын нэгэн нэн чухал баталгаа болдог үндэсний эв нэгдэл өнөөдөр тун эргэлзээтэй болов. Үзэл санаа, концепцийн өрсөлдөөн бус аль нэг намыг мухар сохроор дагасан утга учиргүй хийрхэл ард түмнийг хоёр талцуулж, насаараа нэг жалганд амар жимэр хаяа хатган суусан хоёр хөгшнийг хүртэл нэг нэгнийхээ босгыг алхуулахгүй болтол нь талцуулж байна.

Нийгмийн дотор баян ядуугийн ялгарал хол зөрөөтэй болж, баячууд нь ядуусыгаа арчаагүй, залхуу, боловсролгүй хэмээн ад үзэн шоовдорлох, ядуучууд нь баячуудыгаа шунахай, луйварчин, дээрэмчин гэж үзэн ядах сэтгэл зүй хэдийнэ бүрэлдэж бий болсон байна. 

Үлгэрлэвэл бидний тусгаар тогтнол нэг чонын өмнө байсан бол одоо олон чонын өмнө оччихсонтой адил болжээ. Энэ байдлыг анзаарсан Оросын судлаач С.Балмасов “Монголчууд ийм байдлаар үргэлжилбэл тун удалгүй Хятадын нэг муж болно гэж мөрийцөхөд ч бэлэн байна” гэжээ. 

-    Үзэл суртлын дарангуйлал: 1990 оны хаврын хүйтэн хахирган жаврыг сөрж монголчууд бид нэг үзэл суртлаас ангижирч, олон ургалч үзлийн төлөө жагссан, тэмцсэн. Хэт туйлширсан нэг үзэл суртлын дөнгөнөөс ч салж чадсан билээ. Гэвч бид олон ургалч үзэл бүү хэл бүр ямар ч үзэлгүй болж хоцров.

Ядахдаа улс үндэстнийхээ хөгжлийн үзэл санаа, баримтлал ч үгүй болсон. Үзэл санаагүй нийгэм аяндаа өөрөө үжирч ганддаг юм. Бид наанаа өндөр өндөр байшин сүндэрлүүлж, өнгөлөг сайхан машинаар давхилдавч цаанаа ямар ч хөгжлийн тойм, итгэл, чиглэлгүй болчихжээ.

Нэгэнт хөгжлийн тойм, чиглэлгүй болчихсон ард түмэн урьд өмнөхөөсөө бүр ч илүүгээр тун хялбархан тархиа угаалгаж, утга учиргүй туйлширч, намаараа талцан хагаралдах болов. 

-    Гадаадын мөлжлөг: 1990 оны хаврын хүйтэн хахирган жаврыг сөрж монголчууд бид ЗХУ болон бусад орнуудтай байгуулсан эрх тэгш бус зарим гэрээг (энд зориуд “зарим” гэж орууллаа. Гэрээ бүхэн эрх тэгш бус байгаагүй, манайд ашигтай гэрээ их олон байсан билээ) эсэргүүцэж жагссан.

Монголчууд хөдөө аж ахуйн бүтээгдхүүнээ, байгалийн баялгаа хямд үнээр нийлүүлж байсныг шүүмжилсэн. Бид өөрсдөө ч мэдээгүй байтлаа 11 тэрбум шилжих рублийн өртэй болчихсон байсныгаа шүүмжилсэн.

Гэтэл өнөөдөр тэр шүүмжилж байсан гэрээнээсээ хэдэн арав, зуу дахин ашиггүй гэрээг бид Оюутолгой, Тавантолгойн томоохон ордууд дээрээ байгуулчихсан, Ерөнхийлөгч нь “Одоо яая гэх вэ? Онгон охиноо хүнд өгсөн, одоо ямар ч арга байхгүй. Нэгэнт өнгөрсөн” гэсэн утгатай зүйл яриад сууж байх юм.

Бид хуучин ЗХУ-д төлөх ёстой 11 тэрбумын төлбөр ялбараас олон жилийн шургуу гэрээ хэлцээ, тэмцлийн үр дүнд 98 хувийг нь хасуулж байж арай гэж цаана нь гараад эргээд хартал дахиад тийм хэмжээний өртэй болчихсон сууж байх юм. Энэ өр хорогдох биш улам бүр эрчтэй нэмэгдэж байгаа. 

Манай байгалийн баялгыг, хөдөө аж ахуйн бүтээгдхүүнүүдийг монгол оронд ямар ч үнэ цэнэгүйгээр хуу хаман цөлбөх үйл явдал сүүлийн жилүүдэд өрнөлөө. Өрнөсөөр л байна.

“Бороо гоулд”-ыг жишээ болгон ярьдаг ч түүнээс үй олон уурхай, баялаг гадныхны гар хөл болсон цөөн хэдэн хүний халаасыг л зузаатгаад бусад хувь нь гадагшаа урсдаг урсгал хэвээр байна. 

-    Ил тод байх: 1990 оны хаврын хүйтэн хахирган жаврыг сөрж монголчууд бид эрх баригчдыг ил тод байхыг шаардсан. Эдийн засгийн хүндрэл бэрхшээлийг ил тод ярьж, элдэв гэрээ хэлцэл, өр зээл, аливаа шийдвэрээ ард түмэндээ илт тод болгохын төлөө жагссан, тэмцсэн. 

Гэтэл өнөөдөр ил тод байдал бүр үгүй болж, гадаадын томоохон компаниудаас санхүүждэг нам дамжсан бүлэглэлүүдийн хуйвалдаан далдын далд өрнөж, тэр хуйвалдаанаар ард түмний хувь заяа шийдэгддэг болсон.

Эрх баригчид олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэлүүдээр үе үе мэдэгдэл хийж, ил тод царайлах авч, үнэн чанартаа жинхэнэ шийдвэр нууц хуйвалдааны үед л гардаг болсон. 

Хэдэн арван тэрбумыг завшсан хэргүүдийн тухай үе үе хэвлэл мэдээллээр шуугидаг ч тэгэсгээд нам гүм болж замхарсаар байна. Цөөхөн, тун цөөхөн хэрэг шийдэгдэж, эзэн холбогдогч нь ял авдаг ч шударга ёсны үйлчлэлээр гэхээсээ илүүгээр улс төр, эдийн засгийн бүлэглэлүүдийн тэмцлийн золиос болон шийдэгдсэн гэвэл илүү үнэнд нийцнэ. 

Амьд гэрчтэй, эд мөрийн баримттай С.Зориг агсны амь насыг хохироосон хэрэг өдий болтол хав дараастай байна. Асар их эрх мэдэл, эд хөрөнгөтэй, нам дамжсан хүчирхэг бүлэглэл цаана нь байгаагаас л өдий 15 жилийн турш чимээгүй байна. Ил тод байдлын тухай мөрөөдөх ч аюултай болсон биш үү. 

-    Үзэл бодлын чөлөөт байдал: 1990 оны хаврын хүйтэн хахирган жаврыг сөрж монголчууд бид үзэл бодлоо, үгээ чөлөөтэй илэрхийлэх, нэг нэгнийхээ үзэл бодлыг хүндэтгэн дээдлэх эрх чөлөөний төлөө жагссан, тэмцсэн.

Тэр цагт үзэл бодлын маргаан нь зөвхөн нэг намын үзэл суртлын хашаан дотор л байж болдог, тэр хашаанаас нь гадуур өнгийж харах, соц үзэл сурталд эргэлзэх аваас хавчиж хяхдаг, пионер, эвлэл, намын хурлаар хэлэлцдэг, донгоддог, цаашилбал ажилгүй, сургуульгүй болгодог, цөллөг, шоронд илгээдэг байсан.

Шүүмжлэл зөвхөн тэр соц үзлийн хашаан дотор өрнөж болдог, гэхдээ ажил хэрэгч, бүтээлч шүүмжлэл, ялангуяа ёс суртхууны аястай, бас аж ахуйн талын шүүмжлэлийг голдуу хүлээж авдаг, үр дүн ч гардаг байж. 

Харин өнөө бид соц үзэл суртлын хэвшмэл хашааг эвдэж, нурааж чадсан ч чухам буцаагаад ямар нэгэн үзэл санааны ул мөр, учирзүйн уг шалтгаан байхгүй, ардчилал гэдэг нэг сайхан эрх дураараа орилж болдог, гэхдээ бусдын орилохыг сонсож болдоггүй, тэвчиж ч болдоггүй, тийм харанхуй муйхар, үл тэвчих необольшевик маягийн хашаа хэрмийг барьж орхижээ.

Өнөөдөр үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэхэд тун осолтой. Хэрвээ таалагдахгүй бол шууд ирээд хутгалж ч мэднэ. Ёс суртхууны тухай шүүмжилбэл өмнөөс ямар ч ёс суртхуунгүйгээр шууд нулимна. Хариуцлагын тухай ярьвал “Хариуцлага гэж юу билээ” гэж гайхна.

Ямар нэгэн учир зүйтэй маргаан, нотолгоо үзэл санааны өрсөлдөөн гэж байхгүй, зүгээр л газрын гавруу ортол нь харааж зүхэж, нулимж, тэр шүүмжилсэн хүнээ хүнийх нь хувьд үгүй болгож, дотоод ертөнцийнх нь хувьд харанхуй мунхагаар бурангуйлан дарж авах гэж оролдоно.

Зарим тохиолдолд ажилгүй сургуульгүй болгож, зарим тохиолдолд их мөнгөөр амыг нь барих гэж оролдож, бүр зарим тохиолдолд хөлсний алуурчнаар шууд л алуулна. Эсвэл санамсаргүй автын осолд орно.

Бидний явж буй зам мөр, ардчилал маань гажсан байна, түүнээ эргэн харж засах хэрэгтэй тухай ярихаар ардчиллын эсрэг үзэлтэн байна, ардчиллын дайсан гарч ирлээ, буцаад коммунизмаа байгуулах гэлээ гэж хийрхэнэ. Энд ямар ч наад захын ёс зүй байтугай наад захын учир зүй, мэдлэг ч байхгүй.

Ийм л “дураараа байж болдог, гэхдээ бусдын эрхийг, үзэл санааг үл тэвчдэг, мэдлэггүй, тэнэгдүү, бүдүүлэг, анархи эрх чөлөө”-ний төлөө бид 1990 онд тэмцээгүй билээ. Ийм харилцан түлхэлцдэг, сөрөг цэнэгтэй анархи бөөмсүүдээс бүрдсэн нийгмийг зөвхөн задрах хувь тавилан л хүлээж байдаг. 

Ийнхүү түүх биднээр, монголчууд биднээр тохуурхаж байна. Гэхдээ тун хоржоонтой гашуунаар тохуурхаж байна. Түүх яагаад, ямар тохиолдолд тохуурхдаг юм бэ? Үгүй бол түүх дандаа ийнхүү тохуураад байдаг юм уу? Үгүй юм. Түүх ганцхан тохиолдолд л ард түмнээр тохуурхдаг. 

Ийм дотроо эв нэгдэлгүй, тодорхой үзэл баримтлалгүй, үндэсний бахархалгүй болчихсон, түрүүнийхээ бөөсийг толгой дээрээ гаргаад залчихсан ард түмнээр түүх тохуурхдаг юм.

Эв нэгдэлтэй, эрдэм мэдлэгтэй, эрмэлзэх зорилготой, түүнээ тойрон эрх ашгаа нэгтгэж чаддаг ард түмнээр түүх хэзээ ч тохуурхаж байгаагүй, чаддаг ч үгүй билээ

Б.Номинчимэд

Гал дунд хатаагдсан сар өдрүүд

  • PDF

              Халхын голын байлдааны ялалтын 75 жил, Эх орны дайны ялалтын 70 жилийн ойд

Алексей Ивашкин (АБНУ-ын гавьяат сэтгүүлч

Gal dund 03

Одоогоос яг 75 жилийн өмнө БНМАУ-ын нутаг халхын голд милитирист японы өдөөсөн зэвсэгт мөргөлдөөнд Зөвлөлт Монголын цэргийн нэгдсэн групп японы армийг бут цохьсон, ялалтаар цэг тавьсан нь зүүн хойд азийн түүхэн дэх томоохон үйл явдлын нэг юм.

        АБНУ-ын гавьяат сэтгүүлч Алексей Ивашкин энэ тухай эрэгцүүллээ уншигч олон түмэнтэй хуваалцахыг хүсчээ. Түүний судалгааны ажилд Монголын Үндэсний их сургуулийн эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга Наваанзоч Х.Цэдэв, “Ховдын толь” сонины эрхлэгч, сэтгүүлч Гонгоржавын Төрмөнх, Баян-Өлгий аймаг дахь сэтгүүлчдийн холбооны салбар зөвлөлийн дарга, сэтгүүлч Насир Сабит нар идэвхтэй туслан ажилласныг А.Ивашкин онцлон дурьдаж байна.

 Халхын голын орчмоор түрэмгийлэн довтолсон самурай нар үүнээсээ юу ч олж хүртэж чадаагүй, зөвхөн гутамшигт ялагдлаар төгссөн нь түүхийн өмнө элэг доог болмоор зүйл юм. Тэрээр богинохон хугацаанд хамтарсан авч Америкийн тэнгисийн цэргийн бааз дээр төгсгөлөө хүлээх тавилантай байсан аж. Дэлхийн хоёрдугаар дайнд АНУ-ын оролцооны тухай асуудлыг хөндөхөд дараах асуултууд зүй ёсоор урган гарна.

Үүнд нэгдүгээрт Дэлхийн хоёрдугаар дайн хэзээ дууссан бэ гэвэл 1945 оны есдүгээр сарын хоёронд японы эзэн хааны арми бүрэн хэмжээгээр бууж өгсөн байдаг. Номхон далай дээрх Америкийн байлдааны хөлөг онгоцон дээр бууж өгөх гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Энэ бол дэлхийн дахинд хамаатай чухал үйл явдал байлаа. Өөр нэг асуулт гэвэл Немецийн фашистууд дэлхийн хоёрдугаар дайныг хэдийд эхлүүлсэн тухай юм. Энэ талаар уг дайнд их, бага хэмжээгээр оролцсон олон улс орнууд янз бүрийн саналтай байдаг. Ямар ч атугай 1939 оны есдүгээр сарын 01-нд фашистын Герман Польшийн хил рүү халдан түрэмгийлснээр дайн эхэлсэн гэж албан ёсоор үзэх үндэслэлтэй.

Хэрэг хуучирдаггүй

Албан ёсны эх сурвалжын мэдээллээр Япончуудын бий болгосон Ази, Номхон далайн цэрэг дайны холбоотнууд 1937 онд зүүн азийг тэр чигээр нь устгах төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэх ажлыг эхлүүлээд байв. Энэ төлөвлөгөөнд юуны өмнө онилсон улсууд нь Монгол, Хятад, Солонгос юм. 1937 онд Хятадын Нанкин хотод хятад японы хооронд дайны үйл ажиллагаа явагдаж байсан ба японы эзэн хааны арми хотын олон мянган жирийн оршин суугчдыг устгажээ. Энэ үед Нанкин хятадын нэг нийслэл нь болж байв. 2007 онд энэ хотод болсон олон улсын үйл ажиллагааны үеэр тухайн үед Нанкин хот нь дайны байдалтай байсан гэдгийг тунхаглан мэдэгдсэн байдаг. Энэ баримтанд дурьдсанаар Нанкинд япон цэргүүд 200.0 мянга гаруй энгийн иргэдийг хороон устгаж, харин хятадын арми тэдэнтэй 28 удаа дайтсан ба орон нутгийн 150.0 мянга гаруй иргэн мөн энэ дайны хөлд амь үрэгдэж, илэрхий хядлага явагдсан байдаг аж. Дээрх бүгдийг нийлүүлэн авч үзвэл 500.0 мянга гаруй эгэл жирийн иргэд энэ түрэмгийллийн золиос болж, амь сүйрчээ. Хожим Токойд японы цэргийн эрхтнүүдийн өдөөсөн түрэмгий дайны гэмт хэргийг шүүн хэлэлцэх хуралдаан дээр япон цэргүүд 20.0 мянган хятад эмэгтэйг хүчирхийлсэн гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд тэдгээр эмэгтэйчүүд олонх нь амьд үлдээгүй байдаг. Ямар ч атугай японы Засгийн газраас гаргасан нийт амь үрэгдэгсдийн үхлийн шалтгаанд японы түүхэндээ бий болгосон хандлага болон бодлого үлэмж нөлөөтэй гэдгийг бас хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. 1928 оноос хятадын засгийн эрх барих байгууллагыг Бээжингээс Нанкинд шилжүүлсэн. Үүний улмаас 250.0 мянга байсан тус хотын хүн ам 1930 он гэхэд 1.0 сая гартлаа нэмэгджээ. Эдгээр хүмүүсийн олонхи нь Хятадын өмнөд нутаг дахь японы армийн дарангуйллаас зугатан, аврал эрсэн дүрвэгсэд байв.

1937 оны 12 сарын эхээр японы цэрэг Нанкины зах руу нэгэнт цөмөрсөн байсан ба 12 сарын 9-нд нийслэлийг довтлох үйл ажиллагааг эхлүүлжээ. Тухайн сарын 13-ны өдөр гэхэд японы армийн 6, 16 дугаар дивизүүд хотын дотор оржээ. Тэгээд бүтэн зургаан долоо хоногийн турш зэрлэг хядлага үргэлжилсэн байна. Нанкинд болсон тэрхүү геноцид ажиллагааны (хомроглон устгах) золиос болсон үй олон хохирогчдын тоо болон баримтууд илэрсээр атал өнөөг хүртэл японы засгийн газар үүнийг үгүйсгэх оролдлого хийсээр ирэв. Хэрвээ японы арми оросын нутаг руу нэвтэрч чадсан бол орос, монгол, хятад улсын аль алинд нь ийм байдлаар хандахыг санаархаж байсан нь магад. Дэлхийн хэвлэлийн хуудаснаа одоо ч нийтлэгдээгүй эдгээр баримтууд архивт хадгалагдаж байна. Гэсэн ч энэ мэдээлэл аль хэдийн нууц биш болсон. Жирийн иргэдийг онц хэрцгийгээр хөнөөж байсан нь аймшигтай. Япон цэргүүдийн бууны галанд өртөөгүй амьд байсан хүмүүсийг мянга мянгаар нь жадлан хороож, толгойг нь цавчиж, шатааж байжээ. Жирэмсэн эмэгтэйчүүдийн гэдсийг нь хагалан, эхийн гэдсэнд дөнгөж амилж байсан нялх үрийг нь ч хөнөөж байв. Эмэгтэйчүүдийг залуу хөгшин, хүүхэд гэлгүй хүчирхийлэн тамлаж эцэст нь амийг нь хороож байсан гэхэд бодохын ч аргагүй. Нанкин хот бол хятад үндэстний гүнзгий гаслан, зовлонгийн гэрч болсон хот юм.

Тэр ч байтугай японы хаант засаг ба дайны холбоотнуудынх нь төлөвлөж байснаар Ази, номхон далайн бүсийн орнуудыг бүхэлд нь эзлэн, хүн амыг нь хүйс тэмрэн устгах зорилготой байв. Японы Засгийн газрыг (“шоконд” оруулсан) балмагдуулсан нэг асуудал бол тэр үеийн хэвлэл мэдээллээр дуулиан тарьсан 731 дүгээр тусгай отрядын явуулж байсан нууц ажиллагааны тухай үгүүлэл юм. Тэрээр энэ нь японы зэвсэгт хүчний салбар ангиудад хуваагдан байршиж, биологийн зэвсгийн туршилт хийдэг отряд бөгөөд амьд хүнээр (дайнд олзлогдсон олзны хүмүүс) туршилт хийдэг байжээ. Энэхүү туршилтыг байнгын байдалтайгаар явуулж, үлэмж цаг хугацааг зарцуулсан ба хүнийг буцалгасан, хатаасан, хүнс болон уух усаар нь дамжуулж, түүнчлэн хөлдөөж, тогонд цохиулж устгах аргуудыг туршиж байсан баримт бий. Энэ үйл ажиллагааг немцийн фашистууд 1942-1945 онд бөөнөөр хорих лагер болон түрэмгийлэн эзэлсэн Польшийн нутаг дэвсгэр дээр хэрэглэж байв.

731 дүгээр отряд нь 1932 онд байгуулагдсан гурван мянга гаруй хүний бүрэлдэхүүнтэй байсан ба тэдгээрийг эзлэн авсан нутаг орнууд Хятадын Пинфан муж, Биньфзян аймаг, Түүнчлэн Харбин хотоос 20 километрт байрлах тусгай ангид тараан байршуулсан байлаа. Отрядыг дэслэгч генерал Сиро Исий командлаж байв. Байрлах нууц байгууламжуудыг бэлтгэхийн тулд хятадын 300 гаруй тариачны гэр орныг шатаажээ. Отрядыг “Квантуны армийн Командын захиргааг усаар хангах алба” гэсэн албаны нэртэй байсан ба нисэх хүчний ангиудад туршилтын хэсгийг тараан байршуулахыг ч завдаж байв. Хүний бие организм тодорхой нөхцөлд хэрхэн тэсвэрлэх, хийгээд дасан зохицох чадвартайг туршдаг байсан байна. Тухайлбал хэт өндөр болон нам температурт байлгаж, даралттай камерт оруулан туршигдаж байгаа хүмүүсийн амь тэмцэн зовж, шаналж байгааг кинопелёнканд буулган үлдээдэг байсан ба хөлдөж байгаа хүний цогцосыг үхжиж дуустал нь ажиглалт туршилт хийдэг байж. Үүний эцсийн зорилго нь халдвар тараах бактеруудын амьдрах, устах нөхцлийг судлаж тогтооход чиглэгдэж байв. Амьд хүнээр ийм туршилт хийдэг зүйл урьд өмнө нь гарч байгаагүй хамгийн зэрлэг хэлбэр юм.

Японы тусгай отрядын хийж байсан энэ амьдаар нь турших ажиллагаанд 10 000 хүн золиослогдсон гэсэн албан ёсны эх сурвалжын мэдээлэл бий. Тэдгээрийн бараг 70 орчим хувь нь хятад, 28 хувь нь орос, украйн, ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн дэх бусад үндэстний иргэд, хоёр хувь нь Монгол, Солонгос хүмүүс байжээ. Насны хувьд гол төлөв 20-30 насныхан байсан ба хамгийн дээд тал нь 40 настай хүмүүс байв. Зүүн өмнөд азийн бүх улсууд чухамдаа японы түрэмгийлэн эзлэх санаархалын туршлагын талбар болсон юм. 1938 онд Японы арми Хасан нуурын орчим ЗХУ-ын хилээр довтлох туршилтаа эхлүүлсэн нь сөрөг атаканд орж бут цохигдон, дараа нь залгаад Монголын нутагт хүчтэй ялагдал хүлээж, түрэмгий санаархалаа зогсоосон. Гэхдээ 1938 онд Хасан нуурын хавь газраар довтолж байх тэр үед Японы армийн төв штабаас боловсруулаад байсан “Ажиллагаа №8” хэмээн нэрийдсэн, ЗХУ-ын эсрэг дайны төлөвлөгөөг авч үзвэл “Ко” буюу нэг дэх хувилбараар ЗХУ-ын Приморийн зүгт гол хүчээ чиглүүлэх “Оцу” буюу хоёр дахь хувилбараар Монголын нутгаар дамжин Байгалийн чиглэлд гол хүчээрээ давших гэсэн тактиктай байжээ.

1939 он Монголд

Gal dund 01

Төв азийн энэ нутаг дэвсгэр хэдийнээс япончуудын хорхойг хөдөлгөж, сонирхлыг нь татаж байжээ. Тухайн газрыг эзэмшилдээ авах гэсэн стратеги төлөвлөгөөг нэлээд алсын хараатай боловсруулж, алс дорнотоос ЗХУ-ын нутгийг холбох транссибирийн төмөр зам гэгчийг тавихаар үйл ажиллагааг эхлүүлж байв. Зөвлөлтийн Приморийн чиглэлд дайтахын тулд шаардлагатай дэд бүтцийг бий болгох зорилгоор ийнхүү зам тавих зэрэг давхар бодлого нь Хасан нуурын тулгаралтаар азгүйтэж, дараа нь дахиад Байгалийн чиглэлд давших хувилбар нь Монголын нутагт ялагдал хүлээснээр бас л бүтэлгүйтсэн ч, алс дорнотод ийнхүү замын сүлжээ байгуулснаар төлөвлөгөө амжилттай болно хэмээн тэд найдсаар байв

Япончууд Монголд хэрэгжүүлсэн төлөвлөгөө, түүнчлэн Молотовын Риббентропийн гэрээг Их британаар дэмжүүлж, Зөвлөлтөд довтлох төлөвлөгөө бүхий Гитлерийн цэргийн хүчинтэй холбоотон болж чадсан байлаа. Улмаар 1939 оны 7 дугаар сард Англи японы хооронд хамтын харилцаагаа баталгаажуулан, Английн зүгээс Хятад дахь японы хүчнийг хамгаалахад туслахаар гэрээ байгуулсан байна. Америкийн хувьд Зөвлөлт болон японы тулгаралтанд япончууд бууж өгөхгүйгээр дайтаж чадах эсэхийг нь харахаар шийдсэн байлаа. Чухам энэ байдлаас шалтгаалан, Америк өөрийн хандлагаа томьёолох ёстой байв. 1938, 1939 онд Япон улс АНУ-д есөн удаа ихээхэн хэмжээний төмөр болон ган, болдын хаягдал нийлүүлж, харин Америкаас японд гурван сая долларын танк болон нисэх онгоцны үйлдвэрийг худалдсан. Эргээд АНУ Японоос 581 сая долларын алт авсан байдаг. Ингээд Японоос БНМАУ-ын хил рүү олон удаа давтан өдөөн хатгалаг хийж, цэргийн тагнуулуудыг илгээж эхлэв.

1939 оны нэгдүгээр сарын 16-нд Номун хан – Бүрд овооны орчмоор Японы 5-6 цэрэг бүхий групп Монголын хилд 500 мерт дөхөж очин, хилийн харуулд гарч байсан дөрвөн цэргийн зүг гал нээжээ. Маргааш өглөө нь японы 13 цэргээс бүрдсэн групп Номун хан Бүрд овооны өндөрлөг дээрх Монголын гурван цэрэг бүхий харуулын хэсэг рүү довтолж, хамгаалан тулалдсан заставын дарга болон бас нэг цэрэг шархаджээ. Нэг сарын 29, 30-нд японы цэргийн хэсэг Монголын хилийн “Халхын сүм”-ийн застав, “Монгол загас” хэмээх хилийн харуулын анги руу дахин довтлов. БНМАУ-ын цэргийн яамны сайд, армийн ерөнхий командлагч Г.Дэмид хамгаалагч хилчдийн хамт хилийн шугамаас зургаан километрт Нарийн нуурын орчимд тулж очин, японы талтай холбоо тогтоож, хэлэлцээр хийхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтэв. Монголчууд японы энэхүү довтолгооныг анхандаа хилийн орчим дахь газар нутгийн маргаанаас болж байна хэмээн бодож байжээ. Тэгээд цаашид тулгаралт мөргөлдөөн болохоос сэргийлэх бүх талын арга хэмжээг авахаар ажилласан байна. Японы цэрэг дайны том төлөвлөгөөг тэд огт мэдээгүй, төсөөлөөгүй байсан бөгөөд довтолгооноос хамгаалахад Монголын хилийн бүх заставууд хангалттай хүрэлцэх хүч болж чадахгүй байлаа.

1939 оны хоёр, гуравдугаар сард япон болон баргуудаас бүрдсэн цэргийн хэсгүүд Монголын хил рүү 30 орчим удаа халдлага үйлджээ. Энэхүү өдөөн хатгалаг хийгээд япончуудаас сэргийлэн хамгаалахын тулд 1939 оны эхний хагаст Зөвлөлтийн тэнгэсийн цэргийн ангийг бий болгосон ба цэрэг зэвсгийн тоог үлэмж нэмэгдүүлэн 345.0 мянган цэрэгт хүргэв. Алс дорнотод буюу Байгалийн чиглэлд гол хүчийг төвлөрүүлж, Номхон далай дээрх усан цэргийн 57 дугаар онцгой флотыг БНМАУ-ын нутгаар тархаан байрлуулав. Тэдгээр нь 30.0 мянган цэрэг, 265 танк, 107 байлдааны онгоц бүхий байжээ.

1939 оны хавар гэхэд Монгол ардын хувьсгалт цэргийн найман морьт дивиз, нөөц хүчний нэг бригад, тээврийн анги, саперийн болон агаарын цэргийн ангиудаас бүрдсэн нэгдсэн хүчийг төвлөрүүлэв. Артилерийн болон нөөц хүчний ангиудыг бүрэн хэмжээгээр бий болгон төвлөрүүлж амжаагүй байлаа. Монголын армийн зургаадугаар морьт дивиз таван сарын 17-нд Халхын голын орчимд хүрэлцэн ирж, япончуудыг эсэргүүцэн, тэдний довтолгооноос хамгаалах гол хүчээр идэвхтэй ажиллаж, тулгаралт байлдааныг дуустал амжилттай тулалдсан байна. Зургаадугаар дивизийг ирүүлснээс хойш цэргийн хүчийг өргөжүүлэн зургаан сарын 25-аас Матадын наймдугаар морьт дивизийг шилжүүлэн байршуулав.

Халхын гол дахь байлдааны ажиллагаа 1939 оны таван сарын 11-ээс эхэлсэн юм. Энэ өдөр японы хөнгөн пулёмотоор зэвсэглэсэн 300 хүртэл цэргийн бүрэлдэхүүнтэй морьт отряд хоёр салаа замаар Монголын нутгийн гүн рүү 15 километр нэвтрэн, Номун хан- Бүрд овооны өндөрлөг дэх хилийн застав руу довтолсон байна. Япончууд Монголын хил дээр хүчээ бэхжүүлэхийн тулд ийнхүү цэргийн эхний хэсгийг шахаж хөдөлгөн, улмаар таван сарын 22-28-ныг хүртэл тулгаралтын хэсэгт үлэмж хүчийг төвлөрүүлсэн юм. Эсэргүүцэн хамгаалах Зөвлөлт, Монголын цэргийн бүрэлдэхүүний хувьд 668 жад, 260 сэлэм, 58 пулёмот, 20 их буу, 39 хуягт машинаар зэвсэглэсэн байлаа. Таван сарын 28-нд японы цэргийн хүчнийхэн манай цэргийн бүслэлтийг сэтлэж, Халхын голын баруун эрэг дээрх томоохон хэмжээний газар нутагт хүчээ зузаатгав. Харин дараагийн өдөр нь Зөвлөлт Монголын цэргийн нэмэгдэл хүчин ирж, эсэргүүцэн давших үйл ажиллагааг эрчимжүүлэн, япончуудыг эхний байрлал руу нь шахав. Энэ газарт хуурай газрын болон агаарын тулалдаан давхцан өрнөсөн юм.

  Монголын цэлмэг тэнгэрт

            Халхын гол дахь Хамар давааны орчимд 1939 оны таван сарын 22-нд анхны агаарын тулалдаан болж, зөвлөлтийн таван сөнөөгч онгоц, японы цэргийн мөн таван байлдааны онгоцтой тулгаран байлдсан байна. Энэ тулалдаанд хоёр тал нэг нэг онгоцоо алдав. Япончуудын бичсэнээр бол таван онгоцоос бүрдсэн энэхүү агаарын цэргийн групп агаарын тулалдаанд 15 удаа ялалт байгуулсан. Зөвлөлтийн цэргийн командлал Монгол дахь агаарын хүчний хангалт дутагдалтай байгаад дүгнэлт хийж, Баянтүмэнд цэргийн нисэх хүчний баазыг байгуулав. Байгалийн орчим дахь цэргийн тойрог, сөнөөгч онгоцны 22 дугаар хорооноос И 15, И 16 маркийн 63 сөнөөгч онгоцыг ирүүлсэн байна. Хэдхэн өдрийн дараа дахин 59 бөмбөгдөгч онгоц бүхий тусгай хороог илгээв. таван сарын 29 гэхэд Москвагаас гурван тээвэрлэгч онгоц ниссэн нь эдгээрийг тээвэрлэн хүргэх багийн нисгэгчид байлаа. Үүнтэй зэрэгцэн туршлагажсан 48 нисгэгч Монголыг зорьсон бөгөөд Испани болон Хятадын тэнгэрт байлдааны нислэгийн сургууль хийж, бэлтгэгдсэн тэрхүү 48 нисгэгчийн дотор ЗХУ-ын баатар 22 нисгэгч багтаж байлаа.

Нисэх группыг удирдахаар ЗХУ-ын агаарын цэргийн хүчний дэд командлагч Яков Смушкевич томилогджээ. Бас таван сарын 22 -нд Зөвлөлтийн агаарын цэргийн хүчнээс Японы түрэмгийлэгчидтэй тулалдах зорилго бүхий 105 сөнөөгч онгоцыг газраар ачуулж, мөн л Испани болон Хятадын тэнгэрт тулалдаж асан, асар туршлагатай өөр нэг нисэх группын нисгэгчдийг нэмэгдэл хүч болгон илгээсэн байлаа. Энд болсон асар том хэмжээний агаарын тулалдаанд Зөвлөлтийн цэргийн нисэх хүчин 14 онгоцоо алдаж, 11 нисгэгч амь үрэгджээ. Агаарын шийдвэрлэх тулалдаан таван сарын 24-26-ны өдрүүдэд болсон ба хоёр талаас харилцан 50-60 онгоцыг тулалдаанд оролцуулсан байдаг. Энэ тулалдаанд японы армийн 25 онгоц Монголын газар нутаг дээр унаж сүйрсэн билээ.

            Тэгээд япончууд манай Тамсаг булаг, Баянтүмэн, Баянбүрд нуурын цэргийн нисэх хүчний баазуудад нэгмөсөн үхлийн цохилт өгөхөөр шийджээ. Зургаадугаар сарын 22-ны өглөө эрт Тамсаг булаг дахь Байгалийн цэргийн тойргийн нисэх хүчний 22 дугаар хорооны байрлаж байсан газрын тусалдуу тэнгэрт японы 23 бөмөгдөгч, онгоц мөн 70 сөнөөгч онгоц гарч ирэн тэнгэрийг бүрхжээ. Зөвлөлтийн нисэгчид энэ тулалдаанд Монголын тэнгэрт ч газарт ч илт давуу гэдгээ япончуудад харуулж чадсан. Зургаадугаар сарын 28 –нд дайсны 15 бөмбөгдөгч онгоц, мөн төдий хэмжээний сөнөөгч онгоц Зөвлөлтийн аеродром (цэргийн нисэх буудал)-ын хажууханд байсан буйр нуур луу унаж ясаа тавьжээ. Ингээд япончууд энд бүрэн цохилт амссан юм. Зөвлөлтийн нисгэгчид өөрсдийн цэргийн нисэх буудал, баазуудыг япончуудад найр тавин өгөнгүй. Бүүр хятадад болсон агаарын тулалдаанд л гаргуун нисгэгчидэй хэмээн алдаршсанаа ингэж харуулав. Зургаан сарын 22-28-нд болсон агаарын тулалдаанд японы цэргийн нисэх хүчин 90 онгоцоо алджээ. Харин зөвлөлтийн нисэх хүчний тэднээс хавьгүй цөөхөн 38 онгоцоор хохирсон байдаг.

Гол гатлаж, хамгаалалтыг сэтлэх ажиллагаа

1939 оны зургаан сарын сүүлчээр квантуны армийн штабаас “Номонханы хэрэг явдлын хоёр дахь үе шат” хэмээн нэрэлсэн, хил дээрх байлдааны ажиллагааны шинэ төлөвлөгөөг зохиов. Энэ удаад тэрээр тавдугаар сард явуулсан байлдааны ажиллагааныхаа төлөвлөгөөг эрс өөрчилж, Халхын голыг гатлан зүүн эрэгт нь гарч, Зөвлөлт Монголын армийг бүслэж бут цохихоор төлөвлөжээ. Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний автомашинууд японы талын танкуудтай бараг зэрэгцэн гол гаталж байлаа. Долоон сарын 3-нд Голын зүүн эрэг дэх зөвлөлтийн цэргийн байрлал руу японы 3, 4 дүгээр хороо 70 гаруй танкын бүрэлдэхүүнтэйгээр дайралт хийжээ. Энэ үед японы 70 гаруй байлдааны машин мотобуудлагын 9-р батальоны нөөц хүчний гадна талд байрлаж байлаа. Ингээд тулалдан эхлэв.

Бригад командлан захирагч хурандаа С.Олейников тэргүүн ротыг удирдан, өндөрлөгийг эзлэхийн төлөө гол хүч болон давшив. Тэд зөвхөн өндөрлөгийн төлөө урагшаа гэсэн уриатайгаар цуцалтгүй давшиж байлаа. Энэ мөчид японы танкууд болон байлдааны машинуудад 800-1000 метрт дөхөж очин гал нээсэн ба буудалцаан 2 цаг гаруй үргэлжилсний эцэст 9 танкыг устгаж, 6 байлдааны машиныг нь жагсаалаас гаргажээ. Японы цэргийн хэсэг долоон сарын хоёрон гэхэд байршилдаа хүрсэн байв. Хошууч генерал Кобаясийн удирдсан анги шөнө дөлөөр Халхын голыг гатлаж, баруун эрэг дээрээс өгсөн нэгдсэн дохиогоор Манжуурын хилээс 40 км-ын зайд орших Баянцагаан уулын чиглэлд давшилтаа эхлэв. Энэ бүхний эцэст уг газарт японы армийн гол хүч төвлөрөн гэнэт сүрхий шаргуу ажиллаж, нэгэнтээ давуу байршлыг олж аваад, бэхлэлт хамгаалалтаа барьж байгуулж авчээ. Цаашдын төлөвлөгөө нь мэдээжийн хэрэг Баянцагааныг эзлэн байршсан давуу байдал дээрээ түшиглэн Халын голын зүүн эрэг дэх зөвлөлт, монголын цэргийн хамгаалалтыг бут цохих явдал байв. Харин япончуудын бэхлэлтийг сэтлэх манай гол хүч гэвэл явган цэргийн хоёр, мөн танкийн хоёр хороо (130 танкаас бүрдсэн) байсан бөгөөд гурван мянга таван зуу гаруй агт морьтой, бүтэн хагас мянган хүнтэй Монголын армийн морин цэргийн хоёр дивизээр хүчээ амжилттай сэлбэж чадсан юм. Командлагч Жуков санаанд баймааргүй их эрч хүч гарган ажиллаж, асар богино хугацаанд зөвлөлт монголын цэргийн хүчийг давшилтанд төвлөрүүлэн бэлтгэхийн сацуу, дайсны бэхлэлтийг сэтэлмэгц давхар цохилт өгөхөөр бригад командлагч Яковлевийн удирдсан 11 дүгээр хөнгөн танкийн бригадыг давшилтанд оруулав.

 Долоон сарын гурванд зөвлөлтийн цэргийн нэг хэсэг нь японы байрлал руу шууд атаканд орж, бас нэг хэсэг нь эргэж отон цохилт хийв. Энд танкийн нэгдүгээр батальон Баянцагаанд байрласан японы армийн өмнө болон хойт жигүүр лүү дайралт хийж, танкийн өөр нэг батальон, Монголын армийн Зургадугаар морин дивизийн нөөц хүчтэй хамтран ар талаас нь дайрав. Үүний үр дүнд зөвлөлт, монголын арми Баянцагаан дахь дайсны хүчийг бут бохиж чаджээ.

              Нэгдсэн дохиогоор эхэлсэн байлдаан өдөр шөнө хоёр тасралтгүй үргэлжлэв. Долоон сарын таван гэхэд дайсны эсэргүүцэл эрс сулран, зөвлөлтийн танкуудыг барьж тогтоож чадахгүй болов. Тэрээр халхын голын зүүн эрэг дэх япончууд үндсэндээ буулт хийхэд хүрэв. Долоон сарын 8-11, 24-25-ны өдрүүдэд японы арми зөвлөлт монголын цэргийн байрлал руу хоёр удаа (атаклаж) дайралт хийсэн боловч амжилт олсонгүй.

Жуковын өрсөж цохих төлөвлөгөө    

Найман сар гармагц японы цэргийн командлал дахин шинэ давшилтанд бэлтгэв. Найман сарын 10 гэхэд Монголын нутгийн тодорхой хэсгээр довтолгоо хийхээр командлагч, генерал Огиссу Риппо япон, манжуурын зургаадугаар армид тушаал өгчээ. Довтолгооныг найман сарын 24-нд эхлэхээр төлөвлөсөн байлаа. Баянцагаанд болсон энэ ажиллагаа жинэхэнэ азгүй туршилт болов. Япончууд зөвлөлт монголын армийн зүүн жигүүр лүү довтолж цохилт өгөхөөр төлөвлөсөн байлаа. Үүнийхээ дагуу ямар ч атугай халхын голын эрэг дагуу манайхны байрлалын зүүн хэсгийг бүслэн хаахыг оролдсон боловч, дэмий оролдлого болж, тэндээ бут ниргэгджээ. Командлагч Жуков давшилтын төлөвлөгөөг гаргахдаа бүхнийг хэсэгчилж, дайсныг хуурах гэх мэт нарийн тактикуудыг яг таг бэлтгэсэн нь гайхалтай байлаа. Тэрээр бүх ангиудыг нэгэн зэрэг хөдөлгөн, шөнөдөө багтаж, дайсны гол фронтыг бүслэн хаасан бөгөөд ажиллагааг зохицуулахын тулд шүглэн дохио, агаарын (байлдааны нисэх онгоцны) гэрлийг ашигласныг дайсны тагнуулууд мэдсэнээс, давшилтын зурваст дайснууд хориглолт хийж эхлэв. Командын бүрэлдэхүүн шуурхай зөвлөлдөн, улаан армийн дайчдыг хориглолтын хэсгээс гаргахын тулд зөвхөн ачааны машинаар зөөвөрлөх арга хэмжээ авч байлаа.

Япончууд мэдээлэл авмагцаа радио болон утсан холбоог хянах жолоодох оролдлого хийн, хуурамч буруу мэдээллийг фронт даяар тараах ажиллагаа явуулав. Тэрээр мороз болон тусгай шифр ашиглан командын зөвлөлөөс зөвхөн зэвсэгт хамгаалалтын байгууламж бий болгох ажиллагаанд шилжиж, “намар, өвлийн бэлтгэл хангах тухай тушаал ирүүлсэн” хэмээн хуурамч мэдээлэл тарааж байлаа. Юуны өмнө тэд шөнөөр радио болон утсан холбоог ашиглан, хуурамч дуу чимээг дамжуулах ажиллагааг идэвхтэй явуулав. Үүндээ танк, байлдааны машины хөдөлгүүрийн дуу, хилийн давшилтыг чөдөрлөж саатуулах хориг, хаалт саад босгож, гадас шааж буй, нүх ухаж буй чимээ, онгоцны нислэгийн чимээ болон бусад элдэв дуу чимээг ашиглаж байв

Тэрээр буудалцаан болж буй газраас дуу чимээг бичиж аваад, тэрхүү чимээгээ зөвлөлт монголын цэргийн давшилтын эгнээний өмнө авч ирж тавих, ийн дуу чимээгээр өөрийн цэргийн хүчийг өсгөн харуулах аргыг хэрэглэж байсан юм. Зөвлөлт Монголын нэгдсэн хүч давшилтаа эхлэхээс өмнө япончууд цэргийн хүчээ гурван ч удаа “саам, саамаар” сэлбэж амжсан байв. Тухайлбал танк болон онгоцны тоог 1.7 дахин нэмэгдүүлжээ. Япончууд яаран давшилтыг эхлүүлж, зөвлөлт монголын армийн давшилтын фронтын өмнөөс довтлох хүчнийг илгээсэн бөгөөд сүүлчийн удаа шаргуу ажиллагаа явуулав. Гэсэн ч энэ ажиллагааны төгсгөлд найман сарын 23 гэхэд японы зургаадугаар арми бүхэлдээ бүслэгдэв. 24-25-нд бүслэгдсэн армийг хэсэгчилэн бут цохиж, найман сарын 31 гэхэд БНМАУ-ын нутаг дэвсгэр дайсны хөлөөс цэвэрлэгдэв.    

 

           Есөн сарын 4 болон 8-ны өдөр японы үлдсэн явган цэргийн дивиз Монголын нутаг руу дотогш нэвтрэх гэж оролдсон боловч цохигдон сарниж, манай дайчид дайсны хамгаалалтыг нэгжин устгах ажиллагааг шаргуу үргэлжлүүлснээр, дайны талбар дахь япончуудыг нэг мөсөн дарж чаджээ. Фронтын завсар зайгаар нэвтрэн Халхын голыг гатлаж зугатах гэсэн япон цэргүүдээс бараг нэг нь ч амжилт үзсэнгүй.

          Командлагч Жуков найман сарын 23 гэхэд байлдааны талбарын төв цэгт сүүлчийн нөөц хүчийг татан ирүүлсэн нь ялалтыг түргэтгэхэд шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн юм. Эдгээр нь агаарын десантын 212 дугаар бригад, мөн хилчдийн хоёр ротоос бүрдэж байв. Энэ тулалдаанд дайсны тал багагүй хохирол амсав. Дээрх хүчнээс гадна фронтоос 120 км-ын зайтай Тамсагбулагт байрлаж байсан Монголын армийн танкийн нөөц бригад түгшүүрийн дохиогоор хөдлөж, ердөө хэдхэн цагийн дотор фронтод хүрэлцэн ирсэн бөгөөд Хурууд хэмээх өндөрлөгт хамгаалж байсан японы цэргийн хэсэг энэхүү танкын бригадын дайралтад өртөн бараг 700 гаруй хүнээ алдав. Ингээд найман сарын 31-ны өглөөтэй золгоход БНМАУ-ын нутаг дэвсгэр японы цэргээс бүрэн чөлөөлөгдсөн билээ.

Хятадад гурван жилийн турш дайтахдаа байлдааны зэвсэг техникийг маш чадмаг сурч эзэмшсэн японы зургаадугаар армийн дайчид ердөө хэдхэн хоног л амьд орших боломжтой болсон гэдгээ тэр үед голдоо ортлоо мэдэрсэн байсан юм. Энэ тулалдаанд зөвлөлт монголын цэргийн бүрэлдэхүүн 18500 гаруй хүнтэй байснаас 6831 дайчин дайны талбарт болон шархны улмаас хожим эмнэлэгт амь үрэгдсэн. Япон болон Манж-Гогийн хуурай замын цэргээс 8629 хүн амиа алдаж, 9087 хүн хүнд шархдан, 2350 хүн өвчилсөн байдаг. Түүнчлэн японы агаарын цэргийн хүчин 179 нисгэгчээ алдсан байна. Халхын голын байлдааны туршид болсон агаарын тулалдаанд японы 660 онгоц, харин зөвлөлт, монголын 143 онгоц сүйрсэн байдаг.

Монголын баатруудын тухай

Энэ гамшигт дайны тухай ам цууран ярихаас ч цээрлэж, зөвхөн сэтгэлдээ тээж шаналах болсон тэр цагт ЗХУ-ын баруун хил хязгаарт дэлхийн хоёрдугаар дайны гал хэдийн авалцсан байлаа. Фашистын Германы цэрэг Польшийн хилд бараг зайгүй шахам тулж очоод байсан юм. Дорно зүгт хилийн гадна болж буй цэрэг дайны үйл ажиллагааны нөлөө Алтайн хязгаарт ч адилхан тусч байв. Дайны талбарт шархадсан олон зуун баатрууд, цэрэг дайчид тэнд цэргийн хээрийн эмнэлэгт ирж байсныг энд онцлох нь зүй. Хатуу ширүүн сорилтонд Зөвлөлт Монголын ард түмэн хамтдаа бэлтгэж, хатуу хүтүүг давах хэрэгтэй байжээ

Халхын голд халуун амиараа дэнчин тавин, амар тайвны төлөө мөр зэрэгцэн тулалдаж явсан дайчдын тухай, эрэлхэг баатруудын тухай, фашист Герман, милитирист Японыг бүрэн ялсан ялалтын тухай дурсамж сэтгэгдэл бидний сэтгэл зүрхнээс хэрхэвч арилах учиргүй билээ. Монголын баруун хязгаар Ховд болон Баян-Өлгий аймагт тэднээс цөөн хэдэн баатрын хөшөө дурсгалын босгож мөнхөлжээ

           “Манай ард түмэн дундат зууны үеийн тэмцэгч удирдагчдаас гадна өнгөрсөн зууны хатуу ширүүн дайны үеийг туулж, энэ сайхан цагийг бидэнд авчирсан хүмүүсийнхээ тухай, дайны талбарт амиа өгсөн дайчдын тухай хэзээ ч мартах учиргүй юм гэж “Ховдын толь” сонины ерөнхий редактор, сэтгүүлч Г.Төрмөнх надтай уулзах үедээ тэмдэглэн хэлсэнсэн. Дээр үгүүлсэнчилэн Халхын голын дайчин, БНМАУ-ын баатар Цэндийн Олзвойгийн хүрэл хөшөөг Ховд аймгийн Манхан суманд (хөдөөгийн суурин) 1970 онд босгожээ

Барималч Дашзэвэг энэ хөшөөг гартаа пулемот буугаа барьж, мөрөндөө “майхан цув”-аа нөмрөн дайсан этгээд рүү мөлхөн урагшлаж буй байдлаар дүрслэн бүтээжээ. Хөшөөний нүүр нь дорно зүгт хандсан бөгөөд самурай японы итгэл эвдэн довтолсон тэр зүгийг байнга сэрэмжлэн мөнхийн харуулд зогсож буй мэт.

          Тус сумын Засаг дарга Гантөмөр бидэнд хэлэхдээ Ц.Олзвой баатрын мэндэлсний 100 жилийн ойг 2014 оны долоон сард тэмдэглэсэн, баатрын хөшөөний дэргэд төрөл төрөгсөд нь болон бусад зочдоос бүрдсэн үй олон хүн цугларсан, тэдгээр олны зүгээс хөшөөний суурийн гадна талыг шинэчлэх санал санаачлага гаргасан гэсэн юм. Ц.Олзвойг эх орныхоо өмнө байгуулсан гавьяаныхаа төлөө улсын баатар цол хүртэхэд нь фронтын командлагч Г.К. Жуков, БНМАУ-ын маршал Х.Чойболсон нар уулзаж баяр хүргэж байжээ. Баатар Ц.Олзвой ялалтын дараа 1942 он хүртэл Улаанбаатар хотод японы хорлон сүйтгэх түрэмгий ажиллагаанаас хамгаалах ангид алба үүргээ гүйцэтгэж байгаад насан эцэслэсэн байна

Ховд аймгийн Музейд орвол Халхын голын байлдаанд оролцсон цөөн хэдэн баатрын гэрэл зургийг үзэж болно. Харин одоо Ховдод Халхын голын болон 1945 оны чөлөөлөх дайн, нутгийнхны ярьдгаар баруун хилийн тулгаралт гэх хилийн тулалдаанд оролцсон 12 дайчин амьд сэрүүн байгаа аж.

Мөн Баян-Өлгий аймгийн төвд Монгол улсын баатар Экегийн хөшөө байна. Орон нутгийг судлах музейд нь Халхын голын эрэгт японы армитай тулалдсан Зөвлөлт Монголын дайчдын тулалдааныг харуулсан багацархан хэмжээний понарам /биет үзүүлбэр/-ийг үзэж болно. Монгол улсын баатар Эке ердөө 26 настай байхдаа Халхын голд тулалдааны талбарт эрэлхэгээр амь үрэгджээ

Олзвой баатрын адил баатар Экегийн гавьяат үйлсийг Монгол хүн бүр дурсан санадаг нь илэрхий. Энэ жижигхэн хотод баатрынхаа нэрийг мэдэхгүй хүн нэгээхэн ч үгүй аж. Баян-Өлгий аймгийн сэтгүүлчдийн салбар зөвлөлийн дарга Насир Сабит 1939 оны үйл явдал Монгол Зөвлөлтийн ард түмний найрамдлыг улам ч бэхжүүлсэн, Фашизм болон милитиризмыг ялсан ялалт бол манай хоёр ард түмний болон бүх нийтийн ялалт юм” хэмээн тэмдэглээд, тус аймгийн дунд сургуульд эх орончдийн гавьяг мөнхөлөх, хойч үеийн сэтгэл зүрхэнд хоногшуулан үлдээхэд үйл ажиллагааныхаа нэгээхэн хэсгийг зориулж байгаа, найман сарын сүүлчээр тэнд Халхын голын байлдааны ялалтын 75 жилийн ойд зориулж олон нийтийн томоохон арга хэмжээг зохион байгуулсан тухай ярьсан юм.

Түүхэнд алдаршсан цаг үе

Зөвлөлт Монголын дайчдын түүхэн гавьяаг Оросод мөн адил хүндэтгэн дурссаар байдаг. Өнгөрсөн 7 сарын сүүлчээр Иркутск хотод Халхын голын ялалтын тухай олон улсын эрдэм шинжилгээний томоохон хурал болж өнгөрсөн нь үүний бас нэг илэрхийлэл гэж болох

Энэ хуралдааныг Олон улсын Ази судлалын төв, Монгол судлалын төвөөс зохион байгуулж, “Нэгдсэн Орос” хөдөлгөөнөөс дэмжин ажилласан байна. “1939 оны Халхын голын дайн дэлхийн түүх, олон улсын харилцаанд” гэсэн сэдвийн хүрээнд явагдсан уг хуралдаанд Орос, Монголын 30 орчим эрдэмтэд оролцсон бөгөөд гурван хэсэгт хуваагдан илтгэлүүдээ хэлэлцүүлсэн нь “Халхын голын дайн ба дэлхийн түүх, олон улсын харилцаа”, “XX зууны Оросын түүхэн дэх дорно дахины судлал, дайны асуудал”, түүнчлэн “Орос болон дорно дахин: Нийгэм, эдийн засгийн хөгжил, гадаад бодлого” гэсэн үндсэн сэдвүүдээр тодорхойлогдож байв. “Халхын голд болсон үйл явдал одоо ч судлаачдын анхаарлын төв дэх нийгмийн судлалын томоохон асуудал хэвээр байна. Үүний зэрэгцээ Орос, Монголын сайн хөршийн уламжлалт харилцааг сэргээн сайжруулж, бататган бэхжүүлэх явдал нэн чухал юм. Үүнд зүүн хойт азийн хөгжлийн бүхий л асуудал хамаарна” хэмээн ажлын хэсгийн мэдээлэл, ёс зүйн хорооны болон “Нэгдсэн Орос” хөдөлгөөний дэргэдэх Бүс нутгийн парлемантын холбооны дэд дарга Алексей Козюра тэмдэглэн хэлсэн билээ.

Орос хэлнээс орчуулсан сэтгүүлч Г.Төрмөнх


 

 

     

 

Ард олны итгэлтийг алдсан Ерөнхий сайд яах ёстой вэ? Алтанхуягаа?

  • PDF

altanhuyag 1

2014 оны 09 сарын 08-ны үдэш Телевизээр дамжуулан Монгол улсын Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг ард түмэнд хандан  үг хэлсэн. Тэрээр хэлсэн үгэндээ Шинэчлэлийн засгийн газар олон ажил хийсэн тухайгаа дурьдаад, цаашид ч гэсэн ажлаа үргэлжлүүлэн хийх хэрэгтэй байгаагаа хэлээд, эх орныхоо хөгжлийн төлөө хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж байгаагаа дуулгасан. “Ордны хуйвалдаан”-аас илүү олон нийтийн санаа бодолд тулгуурлаж ажиллахаа зарласан. Хоосон улс төрөө хойш нь тавьж ул суурьтай асуудалд хандахаа илэрхийлсэн. Засгийн газрын бүтцийг өөрчилж, сайдуудын сандал ширээнд халаа сэлгээ хийн өөрөө суудалдаа бат үлдэхээ битүүхэндээ олон нийтэд ойлгуулсан.

Монголын ард түмэн Ардчилсан намд, Н.Алтанхуяг гэдэг хүнд итгэсэн. Харамсалтай нь тэр бидний итгэлийг  эргэж сэхэхээргүй болтол хөсөрдүүллээ. Одоо бид нэгэнт Н.Алтанхуягт итгэх шаардлагагүй боллоо.

Таныг  26 -хан настай  хүргэн дүү Г.Дэнзэнгээ  ЗГХЭГ-ын дэд даргын өндөр албан тушаалд тавихад бид дургуйцээд л өнгөрсөн.

Таныг  өөрийнхөө  төрсөн эгчийн охин Ч.Уянгын шинээр байгуулан захирлаар нь ажилладаг  ”Говь Повэр”  ХХК-д 17 тэрбумын тендерийн ажил өрсөлдөгчгүй өгөхөд арай ч дээ гээд орхисон.

Таныг  төсвийн  хуулийг зөрчин  2013 оны 3 сарын 01-ны өдөр 20 мянган төгрөгийн дүрмийн сантайгаар  шинээр  байгуулагдсан  “Нүүдлийн зурган өгүүлэмж” нэртэй ТББ-ын дансанд  мөн оны 6 сард   шууд  255.6 сая төгрөг шилжүүлсэн ноцтой хэргийг үйлдэхэд алдаагаа засах байлгүй дээ гээд сануулаад үлдээсэн.    / http://www.ugluu.mn/48428.html /

Таныг ард түмэнд хандан хэлсэн үгэндээ “Өндөг бол тансаг хэрэглээ,  Будааны үнэ өндөр байгаа бол гурил идчих хэрэгтэй шүү дээ” гэх хэлэхэд чинь хэлье гэж хэлээгүй, хэл нь хальтираад хэлчихсэн байх гээд тайвшираад  өнгөрүүлсэн.

Таны эрхэлдэг “Хаан жимс” амралтын газрын  бодит мэдээллийг олон нийтэд хүргэснийх нь төлөө   өөрийн  гар хөл болсон хурган дарга нараа “ажиллуулж” www.amjilt.com-ыг хууль бусаар хаалгахад  асуудлыг ойлгоод эргэж нээх байлгүй дээ гэж хүлээсэн.

Таны төрсөн охин А.Саранзаяа  албан тушаалаа урвуулан ашиглаж татвар төлөгчдийн мөнгөнөөс 2.2 тэрбум  төгрөгийг хувьдаа завшсан хэрэг шалгагдаж эхлэхэд худлаа байлгүй дээ гээд  үл анзаарсан.

Таны ахлах зөвлөх А.Гансүх  ”Нүүрс” хөтөлбөрийн хөрөнгөнөөс завшиж, улсад 3.6 тэрбум төгрөгийн хохирол учруулсныг сонссоод арай ч үгүй байлгүй дээ гээд эргэлзсэн.

Та урьчилан хорих төвд саатуулагдсан  ахлах зөвлөх А.Гансүхийн  хоригдож байгаа газарт 2014 оны 07 сарын 321-ний өдөр “Нийтийн албанд нийтийн болон хувийн ашиг сонирхолыг зохицуулах, ашиг сонирхолын зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх тухай” хуулийн зүйл заалтыг зөрчин байж өөрийн биеэр газар нь очиж уулзахад  гайхаад хоцорсон.

altanhuyag 2

Харин одоо олон нийтэд ил болсон доорх  баримтыг хараад монголын ард түмэн таныг “уучилж” чадахгүй юм байна. Монголын төр таныг хувиараа зугаалах, эхнэр хүүхдийнхээ хамтаар улс дамнан “шопинг” хийхэд зарцуулах хөрөнгийг гаргах ёсгүй. Монгол төр таньд болон танай гэр бүлийн гишүүдэд төлөх  ямар нэгэн өр ширгүй гэдэгт би итгэнэм.  Эх орныхоо  эмнэлэгт, эрүүл мэндийн салбарт итгэдэггүй Ерөнхий сайд маань биеэ үзүүлж эмчлүүлэхээр БНСУ-ын эмч нарыг төрийн зардлаар авчирч, Монголын хамгийн үнэтэй зочид буудалд буулгасан баримтыг хараад  Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг танд итгэх бидний итгэл нэгмөсөн алдарлаа.

               / http://ganchimeg.niitlelch.mn/content/6376.shtml#.VBmDFFCtCz8.facebook /

altanhuyag 3

Энд нэг зүйлийг зориуд хэлэх нь зөв биз. Хүн л юм хойно аялаж зугаалж болно, бас гадны дотнын эмч домчид үзүүлж болно. Харин ингэхдээ төрийн биш хувийнхаа зардлаар асуудлыг шийдэх ёстой. Хэрвээ тэгсэн бол таньтай хэн ч, юу ч ярьж чадахгүй. 

Энэ бүхнийг   хараад шударга ёсны төлөө гэж байнга дуугардаг АН-ын гишүүд, хууль ёсыг сахиулах үүрэгтэй  байгууллагууд хараагүй  мэт дуугүй царайлах нь юуны учир вэ? “Түшмэд хүн  шуналд автваас  Төр барагдахуйн шинж”  хэмээн Монголын эртний судар шаштирт өгүүлсэн нь бий. Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг таны болон таны эргэн тойрны хүмүүсийн хүсэл “шуналыг” Монголын төр  ”давж даахгүй” нь бололтой. Монголчууд ийм үед “Гай болохоор зай бол” гэж хэлдэг. Монгол төрд хувийн үзэл бодол итгэл үнэмшлийг хууль, шударга ёсноос дээгүүрт тавьдаг, хууль зөрчихийг юман чинээ тоодоггүй, эд хөрөнгийг хувьдаа завших,  зарцуулах  туйлын сонирхолтой  Ерөнхий сайд тэргүүлэн   улс орныг  хөгжилд дэвшилд хүргэх нь юу л бол.

Н.Алтанхуяг гэдэг хүн нэгэн цагт ардчилалын  төлөө дуугардаг дуу хоолой байсан бол өдгөө цагт  ардчилалыг өөрийн биеэр үлгэрлэн боомилогч нэгэн болжээ. Хэлэх, хийх нь алд дэлэм зөрүүтэй  ийм Ерөнхий сайдаар Монголын ард түмэн удирдуулсаар байх нь бид өөрсдийгөө хэтэрхий доромжилсон хэрэг болох бус уу?

                                       Ц.Мөнх (Эх сурвалж: ugluu.mn)

 


 

Ховдын битүү захын гай, “түүтгэр”

  • PDF

Bituu zah 03

2012 онд Засгийн эрхэнд гарч ирсэн улс төрийн хүчин Ховд болон хэд хэдэн аймагт далайцтай том бүтээн босголт хийж, худалдааны битүү зах барьж өгөхөөр амалж, мөрийн хөтөлбөртөө тусгаснаа хэрэгжүүлэх гэж мөн ч их чармайсан. Үнэн хэрэгтээ бол улайран зүтгэсэн. Тухайлбал төсвийн тухай хуулийг зөрчиж, ерөнхий сайд өөрийн багцад хүчээр мөнгө батлуулан бариулсан энэ захуудын хувь заяа ямаршуугаар эргэв гэдэг нь сонирхол татсаар байна.

Лав л Увс аймагт бөөн луйвар дээрэм, холион бантангийн бай болсон тухай олон нийтийн мэдээллийн сувгуудаар хангалттай мэдээлэл цацагдсан. Ховд аймагт баригдсан битүү захын асуудал ч гай, хөнөөлийнхөө хувьд үүнээс илүү гарна уу гэхээс дутсангүй. Анхнаасаа “мордохын хазгай” гэгч болсон гэдэг нь учрыг гадарлаж буй хэн бүхэнд мэдээжийн асуудал.

Үүнийг ажил хэрэг болгох гэж аймгийн дарга маргагүйгээ ханцуй шамлан гүйлдэж, захын наймаачдыг ятгаж, дэмжүүлэхээр олон удаагийн уулзалт цуглаан зохион байгуулсны эцэст хэдэн нөхөд нийлэн компани байгуулж байх тэр үед орон нутгийн сонинд ”Их санасан газар есөн шөнө хоосон гэгч болно шүү!” гэж анхааруулсан нийтлэл хүртэл бичигдэж, Монгол улсын төсвийн тухай, Төрийн өмчийн тухай, Шудрага өрсөлдөөний тухай, Газрын тухай, Газар өмчлөлийн тухай өч төчнөөн хуулийг зөрчсөн, төлөвлөж буй төлөвлөлт гаргаж буй зураг төсөв, төсөв, мөнгөний уялдааг нь л аваад үзэхэд нэн инээдэмтэй, өөрөөр хэлбэл энэ захыг барихад тэр үед улсын төсвөөс 2.5 тэрбум төгрөг төсөвлөсөн мөртлөө уг байшинг сэндвичээр босгохоор зураг хийлгэснээ танилцуулж байсан нь цэвэр төсвийн хөрөнгөөр гараа угаах өөрөөр хэлбэл луйвар хийхээр завдаж буй нь ойлгомжтой байсан. Гэтэл хожим нь өнөөх 2.5 тэрбум нь бүүр 3.7 тэрбум болж өсөөд, мөнөөхөн иргэдийн “тархи угаагаад”, ар хударгаар нь албан тушаал, холбоо сүлжээгээ ашиглаж, баахан мөнгө төлөвлөж батлаад байсан нөхөд санасандаа чухам хүрчээ. Дээрээс нь захын худалдаа эрхлэгчдээс цуглуулсан нэг тэрбумтай нийлээд 4.7 тэрбум төгрөг зарцуулсан энэ сэндвичэн байшин бүтэн жил тойрч байж, сая баригдаж дууссан ч, түүнээсээ ч илүү гай түүтгэр, гацаа, хорионы үлгэр болж орхив.

Bituu zah 02

Учир нь зах ашиглалтанд орсонтой зэрэгцээд л мөнөөх худалдаа эрхлэгчдийг ятгаж байж компани байгуулсан хэсэг нөхдийн “зэс нь цухуйж”, улмаар булхай луйврын үүр уурхай байсан нь ч илэрсэн тул, хувь нийлүүлэгчид хуралдан, “Эвийн хүч” хэмээх тэр хуурамч компанийг татан буулгаж, бүх нийтийн саналаар “Эвийн хүч” хоршоог шинээр байгуулсан. Тэгтэл анхнаасаа бид “та нарт төрийн ивээлийг үзүүлж, улсын төсвөөр ийм сайхан юм барьж өгч байна” гэж “мунхруулаад” байсан нь бас будилаантай болж, аймгийн нэр бүхий албан тушаалтан урьд нь нэг тэрбум төгрөгийг нь хураагаад авчихсан хувь нийлүүлэгчид рүүгээ “төр хөрөнгөө мэднэ, бид өөрсдөө төрийн өмчит аж ахуйн нэгж байгуулна” гэж даналзсан ч сураг бий. Дээрээс нь өнөөх дааж давшгүй өртөгөөр боссон сэндвичэн байшин нь анхны бороо оронгуут л дээврээр нь ус нэвтрэн шаагиж, шал, цонх гээд бас бус юмнууд нь дутуу дулимаг, ер бүтэл зэхий юм болсон, түүнийг нь манай төр, захиргааны нөхдүүдийн томилсон улсын комисс аль хэдийн хүлээгээд авчихсан байсан нь бүр ч тоогүй. Энэ мэт ойлгомжгүй байдлаас болж шинээр боссон тэрхүү “битүү зах”-д худалдаа үйлчилгээ явагдах нь ч “лөөлөө” болсоор нэг л цоожтой байшин байх болов.

             За тэр ч яахав гэж бодтол удирдлагуудын анхлан ятгаж дэмжүүлснээр 400-аад хүн хувь нийлүүлэн байгуулсан аж ахуйн нэгж буюу “Эвийн хүч” хоршооны хувь нийлүүлэгчдийн хөрөнгөөр худалдан авч, эзэмших эрх шилжүүлэх гэрээг худалдсан, худалдан авсан хоёр аж ахуйн нэгж буюу “Оож ван” ХХК, “Эвийн хүч” ХХК-ийн хооронд байгуулсан байтал, газар эзэмших эрхийн гэрчилгээг аймгийн Засаг дарга нь захирамж гарган, аймгийн ЗДТГ-ийн нэр дээр шилжүүлжээ. Хууль ёс, үнэн мөнийг хүндэтгэн үзэж, газрын эзэмшлийн гэрчилгээг “Эвийн хүч” хоршооны нэр дээр гаргаж өгөхийг хүссэн, хоёр аж ахуйн нэгжийн хооронд байгуулсан гэрээ болон, газрыг хоршооны гишүүдийн хөрөнгөөр худалдаж авсан болохыг нотолсон баримтуудыг хавсаргасан хүсэлтийг тус хоршооны бүх гишүүдийг төлөөлж, удирдах зөвлөлийн гишүүдийн зүгээс аймгийн Засаг даргад хоёр ч удаа хүргүүлсэн боловч хариу өгөлгүй бараг 3-4 сарын нүүрийг үзэв. Төр нь иргэдээ дээрэмдэн мөлждөг, шулан мөлжлөгийн тогтолцоо энэ цаг үед ингэж биеллээ олов.  

Bituu zah 01         Төрийн ивээлээр сайхан битүү захад орж худалдаа үйлчилгээ эрхлэн, яваандаа эзэн нь болж өөрийн гэсэн үл хөдлөх хөрөнгөтэй болно хэмээн дарга даамлуудын сайхан үгэнд итгэж, тэрбум гаруй төгрөгөө хураалгасан 400-аад иргэн (худалдаа эрхлэгчид) “бухын доодхыг харсан үнэг турж үхнэ” гэгчийн үлгэрээр хүлээхийн туйлыг үзэж, өнөөх зах нь ч ажилласан юм байхгүй, өгсөн мөнгөнийхөө хэргийг ч гаргасан юм байхгүй, байтлаа бүүр төрд (төрийн өндөр албан тушаалтанд) луйвардуулж, “дээшээ тэнгэр хол, доошоо газар хатуу” гэгч болоод, таг гацаж орхижээ. Удтал самуурч тээнэгэлзсэний эцэст нээрээ шүүх гэж нэг юм байдаг хэмээн аймгийнхаа захиргааны хэргийн шүүхэд хандаж, өргөдөл бичээд очтол энэ өргөдөл чинь тусгай нарийн загвараар бичигдэх ёстой, шаардлага хангаагүй байна хүлээж авах боломжгүй хэмээн “тэнэгтсэн” явдал ч бий.

Эрх мэдлийн шалбааган дунд живэх шахсан энэ цагийн “төр” –ийн дарга, түшмэлүүд нэртэй луйврын бүлэглэлийн өмнө ард олон үнэхээр хүчгүй гэж үү?  

Г.Үнэнтоль

 

Цаг агаарын мэдээ