Download Firefox
Download Firefox

Tuesday, Jan 23rd

Last update12:11:01 AM GMT

Profile

Layout

Direction

Menu Style

Cpanel
You are here ӨВ СОЁЛ СОЁЛ Ч.Жавзанчулуун: Цагаан сар хийгээд язгуур монгол ёс

Ч.Жавзанчулуун: Цагаан сар хийгээд язгуур монгол ёс

Has temdeg1

“Цагаан сарыг тэмдэглэхэд учир бий”

- Удахгүй цагаан сарыг тэмдэглэцгээх гэж байна. Энэ тухайд бид язгуур түүхийн талаас нь тодорхой асуудал хөндсөн нийтлэлүүдийг бэлтгэн жил бүрийн өдийд уншигчдад хүргэсээр ирсэн. Өмнөх дугаарт ч мөн адил эл сэдвээр, ялангуяа цагаан сарыг Монголчууд хавар тэмдэглэж байсан уу, эсвэл намар тэмдэглэж байсан уу гэдгийг тодруулах үүднээс томоохон нийтлэл гаргасан. Харин одоо таниас дээр мөргөх, индэрт өвчүү залах зан үйлийн учир холбогдлыг тайлбарлаж өгөхийг хүсэж байгаа юм.

- Монголын язгуур заншлаар бол цагаан сарын намар тэмдэглэж байсан нь үнэн юм билээ. Одоо ч нэг хэсэг нь тэрхүү язгуур угсаагаа бодолцоод цагаан сараа намар тэмдэглэж байна. Яваандаа үүнийг бүгд ойлгож дагах цаг ирнэ байх. Харин одоо бол ихэнх нь хожим сүүлд манж төвдийн нөлөөн дор үүссэн ёсыг дагаж, өвөл, хаварт тэмдэглэсээр байна. Монголчуудын эртний ёсоор бол дээд тэнгэртэй харьцахыг жаяг, амьдрал ахуйнхаа хэв заншлыг эрхэмлэж, аливаа зан үйлийг үйлдэх, ёс горим гүйцэтгэхийг зан заншил, ёс гэдэг юм байна. Цагаан сараар гэрийнхээ баруун урд талд индэр босгодог нь “Төрийн найман цах”-ны “Засгийн аялгуу” болдог. Төр удирдах найман цах-ыг алдагдуулахгүйгээр ёс, зан үйлийг явуулах хэрэгтэй байдаг юм билээ. Индэрийг чулуугаар арван хоёр давхарлаж өрнө. Энэ бол арван хоёр боловсролоор босгох Монгол төрийн ухааныг бэлгэдсэн хэрэг. Мөн индэрийнхээ дөрвөн талд дөрвөн зүгт хандуулж, арван хоёр сан тавина. Босгосон индэр дээрээ өвчүү тэргүүтнийг галд өргөх зан үйл үйлдэнэ. Сан тавих, өвчүү өргөх тэргүүтэн нь ертөнцийн дөрвөөс найм дахь шатлалын орон зайд байгаа өөрийн удмын өтгөс буурлуудад золгож байгаа ёс юм билээ.

Энэ нь бүхэлдээ улс орныхоо тусгаар тогтнолыг хамгаалсан, бат бэх байхыг бэлгэдсэн ёс, зайн үйл болж байгаа хэрэг. За тэгээд гэрийн эзэн болон үр хүүхдүүд сан тавьж, тэнгэр дээдэстэй золгосныхоо дараа овоо индэрээ өмнө талаас нь эхлэн гурван удаа тойрч, цай сүүний дээж, идээ будаагаа өргөнө. Харин гэрийн ээж нь гэртээ үлдэж, гэрийн баруун урд талд гурван давхар хөх чулуун дээр сан тавьж, цайны дээжээ удмын буурлуудад өргөдөг. Гэрийн эзэн буюу хүүхдүүдийг индэрээ тойрч байх үед гэргий нь гэрийн хажуу дахь сангийнхаа хойно дороо гурван удаа эргэж цацал өргөнө. Гурван удаа индэр тойрох, гурав эргэж цацал өргөхийн учир холбогдол гүнзгий.

- Энэ ёс заншлыг үйлдэхэд тогтсон дэг ёс, дараалал бий юу?

- Байгаа. Индэрт өвчүү тэргүүтэн идээ өргөх үедээ эхний удаад хамгийн түрүүнд эгц өмнө зүгт, дараа нь эгц баруун зүгт, тэгээд эгц хойт зүгт, эцэст нь эгц зүүн зүгт хандана.

Өмнө зүг нь Төрийн найман цах-ны Ир-гүний зүг, баруун зүг нь Ертөнцийн аялгууны зүг, хойт зүг нь Монгол аялгууны зүг, харин зүүн зүг нь оюун ба эсийн сэрэхүйн аялгууны зүг юм. Ийнхүү дөрвөн зүгт тус бүр гурав, нийт 12 удаа өргөл өргөх бөгөөд энэ нь Монголоор бол заламаа үүсгэсэн болж байгаа юм. Харин христийн ёс жаягаар бол загалмай үүсгэсэн болж байгаа юм. Харин баруун өмнө зүгт гурван  удаад идээ өргөх нь Засгийн аялгуунд өргөж байгаа хэрэг. Баруун хойт зүгт өргөх нь Дэмчийн аялгуунд өргөж байгаа, зүүн хойт зүгт бол андын аялгуунд, зүүн өмнө зүгт бол эзэн эрхийн аялгуунд өргөж байгаа хэрэг болно. Энэ хоёр эргэлт нь Монгол гэр барих ёсоор бол ханаа дугуйлсны дараа тооноо босгоод дараа нь дөрвөн зүгийн унийг өлгөөд, тэгээд дөрвөн зовхисоо хатгадагтай агаар нэг. Гэр барихад бүх юм нар зөв эргэнэ. Харин гэрийн дунд бүсийг л буруу эргүүлж бүсэлдэг. Энэ нь хамгаалалт болдог учиртай. Индэрийг гурав дахь удаад тойрохдоо эгц өмнө буюу “Иргүн”-ий зүгээс эхлээд зовхис алгасалгүй найман зүгтээ тус бүр гурав өргөөд, хамгийн сүүлд индэрийн өмнө зогсож, эгц дээшээ гурав ба ёс өргөдөг нь Тэнгэрийн аялгууг бүтээж байгаа хэрэг. Ийнхүү ёслрл зан үйлийг бүрэн гүйцэд үйлдэн өндөрлөх нь Хасбуу тамгаа бүтээж байгаа хэрэг болдог. Хэрвээ энэ ёсыг дутуу хийвээс Хасбуу тамгаа зөв эргүүлж мөрөө засаж чадаагүй гэсэн үг.

Монгол гэрийг барихдаа гэрийн унийг тотгоноос эхэлж нар зөв эргүүлж, дөрвөн зүгт хатгах, дараа нь баруун өмнөөс эхэлж мөн нар зөв эргүүлж, дөрвөн зовхист хатгах замаар дөрвөн зүг, найман зовхисоо бүтээж, дараа нь бас л баруун өмнөөсөө эхэлж, бүх униа нар зөв эргүүлж, хатгаж дуусган, гэрийн яс модыг босгодог энэ ёс нь Алтайн арван гурван сан болон цайны дээж өргөх ёстой амин шүтэлцээтэй яг ижил ёс юм. Тэрбээр эдгээр ёс заншлын утга агуулга нь бүгд адил хасбуу тамгаа бүрдүүлж байгаа бэлэгдлийг агуулсан хэрэг.

Хас тамгыг шүтэх гэдэг бол ийнхүү оршин амьдрахуйн мөн чанарыг онол дээр таньж, түүнийг оюун ухаанаараа нээж, бүтээж амьдрах гүн ухааны утга бэлгэдэл болохоос Хас тамга зурж хийгээд түүндээ мөргөхийг хэлж байгаа хэрэг биш юм шүү. Хувь хүнээс эхлээд удамшлын Хасаа бүрдүүлж, улс орон нийтээрээ Хас тамганы дор захирагдахыг хэлнэм бус уу.

- Одоо манайхны дагаж үйлдээд байгааг төвд литийн баахан ёс байдаг шүү дээ. Мөр гаргах энэ тэр гээд. Тэр талаар та юу хэлэх вэ? 

- Төвдийн ёс заншилд найман хөлөл гэж байдаг. Түүгээр тэр жил тийм жилтэй хүн тийм, тийм юман дээр сууна гэнэ. Тэгээд уулан дээр суусан хүн нэг зүгт мөрөө гаргаж яваад чулуу хөдөлгөх гэх мэтээр номлоно. Энэ бол Монгол ухаан, язгуурын Монгол зан заншилтай зөрчилддаг юм. Монгол өвөг дээдэс маань “Байрнаасаа хөдөлсөн чулуу гурван жил зовдог, нутгаасаа холдсон хүн насан турш уйлдаг” гэж сургасан байдаг шүү дээ. Модон дээр суусан хүн  нэг зүгт яваад мод хөдөлгөнө гэх. Гэтэл “ургаа юу модыг хөдөлгөвөөс үндэс нь хөдлөх” тул дараа нь тэр соёолох уу? Эс бөгөөс тасарсан мөчир ч юм уу газраас ургаагүй модыг хөдөлгөвөөс тэр модонд амь байх уу? Амьгүй зүйлийг хичнээн хөдөлгөөд мөнөөх бэлгэдэлд амьд утга цогцлохгүй гэх мэтийг бидний Монголчууд эргүүлж тунгааж бодох ёстой.

За түүнчлэн огторгуйд суусан хүн цаас хийсгэх гэж номлоно. Цаасан дээр бид бичиг бичиж ном бүтээдэг. Тэгэхээр үүнийгээ хийсгэн зайлуулах болох нь. Хэдэн жилийн өмнө Тэрбишийн бүтээдэг түвд цаг тооны бичиг дээр “мод хугалах”, “цаас урж хаях” гэх мэтээр номлодог байсан бол одоо арай зөөлөрч, алдаагаа засаж байгаа нь тэр юм уу, “мод, чулуу хөдөлгөх”, “цаас хийсгэх” гэдэг болсон байна лээ. Энэ мэтээр төвдийн ёс Монголын язгуур ёс заншилтай нийцэхгүй гэдгийг манайхан бодож тунгаах ёстойсон.

Эртний Монголчуудын хүчирхэг байсны учир

- Эртний Монголчуудын хүчирхэг байсны учир нь үндэсний язгуур жаяг, ёс заншилдаа байсан гэж та үздэг. Чухам энэ тухай тайлж үгүүлсэн хоёр ч номыг та бүтээлээ. Эдгээр номынхоо гол утга санааны талаар манай уншигчдад тун товчхон мэдээлэл өгөхийг хүсвэл болохсон болов уу?

- Миний бүтээж, хэвлүүлсэн хоёр ном бол эртний судрыг тайлан үгүүлсэн тайлал юм. Нэг үгээр хэлбэл Монгол хүмүүс оршихуйн мөн чанараа хэрхэн хамгаалах вэ гэдгийг шинжлэх ухааны үүднээс тайлбарласан онолын ном. Эртний судар гэхээр манайхны ойлгодог Монголд буддын шашин дэлгэрснээс хойш үеийн тэр шашны хуулбар судрууд биш. Түүнээс өмнөх, бүүр нэн эртний үеэс улбаатай Монгол язгуурын судар номыг хэлж байгаа хэрэг. Миний хамгийн анх хэвлүүлсэн “Сав ертөнцийн хууль гэгээрлийн онол” номын тухай чи өөрөө нэлээн олон цуврал тайлбарыг бэлтгэж уншигчдад хүргэсэн шүү дээ. 

- Саяхан та “Гэрийн онол” нэртэй хоёр дахь номоо хэвлүүлсэн байна лээ. Хэвлэгдсэн номноосоо уншигчдын хүртээл болгохоор энд Ховдод авч ирсэн үү?

- Үгүй. Ердөө гуравхан ширхэгийг л авч ирсэн. Нийслэл хотод цөөн хувь хэвлүүлсэн. Тэнд бол номыг маань сонирхож унших хүсэлтэй, сэхээрэлтэй хүмүүс элбэг. Харин энд бол тийм биш шүү дээ.

- Цаашид энэ сэдвээр үргэлжлүүлж хийх юм бий юу?

- Байлгүй яахав. Сударт үгүүлсэн зүйлсийг миний хоёр номын тайлал төдийгөөр хязгаарлаж болохгүй. Би дахиад гурав дахь номыг бичиж байгаа. Хэвлэгдэхэд  бараг л бэлэн болсон. Энэ ном маань өмнөх хоёр номын утга агуулга, учир холбогдлыг нэгтгэн зангидаж ойлгуулахаар хийгдсэн ном юм. Тиймээс одоо гарах номыг уншиж байж, эл сэдвийн талаар тодорхой дүүрэн гэж болохуйц мэдлэгтэй болох боломжтой.

- Таны энэ “Гэрийн онол” номыг үзэхэд химийн 109 – дэхээс 152 дахь бодис буюу эгэл бөөмсүүд тийм үйлийг бүтээж, нөлөөллийг үзүүлдэг гэх мэтээр барим тавим үгүүлсэн байх юм.

- Тийм л дээ. химийн 152 хүртэлх елементийн тэр олон эгэл бөөмсийн хүний бие болон оюун санаа, удамшил зэрэгт нөлөөлөх нөлөөлөл, уг елементүүдийг хэрэглэн засал хийдэг Монгол уламжлалт арга, тэдгээрийн шинжлэх ухааны ач холбогдлын тухайд би санаанаасаа зохиосон зүйл огт байхгүй. Судрыг тайлаад үзэхэд л тэгж бууж байгаа юм. Одоо бичиж буй “Их Моногоул улсын уялгын онол” номонд 153-аас 216 дахь эгэл бөөмсийн төлвөөр буюу атомын долоогоос есдүгээр задралын төлөвд байх бодисууд хүний биеийн амин эрчим болдог тухай, генийн болон удамшлийн хамгаалалтын үүрэг гүйцэтгэдэг тухай онол дээр тайлбарласан бий.

- Энэ ном таны өмнө нь тайлан үгүүлж байсан судрын үргэлжлэл тайлал уу, эсвэл түүнтэй хамаагүй зүйл үү?

- Яг өмнөх судрын тайлал биш ч гэсэн түүнтэй холбоотой өөр нэг судрыг тайлсан юм. Өнгөрсөн онд бөө нар дээд тэнгэрийн сахиусиудтай харьцаж тэдний үг айлдварыг улаачлан буулгах замаар бүтээсэн дөрвөн судраас гол чухал зүйлүүдийг нь тайлан үгүүлэх замаар бичиж байгаа юм. Энэ дөрвөн судрыг бүтээхдээ Монголын шилдэг улаач нар Хүннүгийн үе болон түүнээс өмнөх өндөр Ир –гүншлийн үеийн “оюуны нэү мон”-ын мэдээлэл хадгалсан буурлуудыг биеэрээ оруулан буулгаж, үг айлдварыг нь сонсож буулгах замаар бүтээсэн байна. Одоогоор бол ийм номыг “мон”-ын онолын хэлээр хөрвүүлдэг юм.

- “Оюуны нэү мон” гээд байгааг би хар ухаанаар ойлгохдоо дээд тэнгэрээс эш зарлигаа буулгаж буй онго сахиусуудын сэтгэл оюун гэж бодож байна. Буруу ташаа бодсон бол өршөөгээрэй.

- Ер нь бол тийм л дээ. Харин онолын үүднээс бол “оюуны нэү мон” гэх нэр томьёонд авч үзнэ. Гэрийн онол номонд энэ утга санааг тодорхой тайлбарласан байгаа. би Монголын гурван гол тулгуур онолыг тайлан гаргаж тавих гэж хичээж байна. Хоосон цээжээ дэлдэн цэцэрхэгчид их болсон энэ цаг үеийн харь шүтэх үзэл саармагжиж, өөрийгөө таньж ухаарах цаг улам хурдтай дөтлөөсэй гэж л хүсэх байна. Өнөөдөр харийн Төвд, Тангудаас эхтэй ном шүтээн ёс заншлыг үндэснийх хэмээн эндүүрсэн хэвээр. Энэ Монгол маань өөрийн гэсэн онолтой, жаяг ёс, зан заншилтай байжээ гэдгийг мэдээсэй гэж л үнэнээсээ хүсэж байгаа юм.

-Таны одоо хэвлүүлэх Уялгын онол номонд өөр ямар шинэлэг зүйлүүд байгаа вэ?

- Хүн төрөлхтөн нарны аль гариг дээр үүссэн. Аль аль гаригуудад төрөлхтнүүд суурьшин амьдарч байсан гэх мэтийг тэрхүү сударт үгүүлсэн байгааг нь тайлж гаргаж ирсэн.

- “Мөнх тэнгэрийн хүчин доор” гээд л кино шийн дээр гараад байдаг. Тэнгэрийг шүтэж, Мөнх тэнгэрийн хүчин доор амьдарч байгаа цагтаа Монголчууд хүчирхэг байдаг гэдэг.

- Энэ бол онолын нарийн үндэслэлтэй зүйл. Учрыг нь ухахын тулд онолын нарийн гаргалгааг задлаж ойлгох шаардлагатай болно. Хамгийн товчоор хэлбэл гэгээрч, боловсорч, мэргэшээд орчлонт ертөнц буюу тэнгэрийн орон зай дахь дөрвөөс найм дахь шатлалд гарч чадвал Мөнх Тэнгэрийн Хүчийг хадгалж байгаа хэрэг болдог. Тэдгээр шатлалын “оюуны нэү мон”-ууд буюу сахиус тэнгэрүүдтэй харьцаж чадаж байвал Мөнх Тэнгэрийн Хүчин дор амьдарч байна гэсэн үг. Энэ тухай би өмнөх хоёр номондоо бичсэн байгаа. Эдгээр номонд миний санаанаасаа зохиосон зүйл байхгүй гэдгийг түрүүн хэлсэн. Эртний судрын тайлал юм. Дэргэдээ байгаа Монголчуудын маань хэн нэгний толгойноос гарсан гэхээр хүлээж авмааргүй санагддаг ч юм уу. Тоох нь бүү хэл нэг л янз муутай ханддаг явдал манайханд бий л дээ.

- Гэтэл манайхан Бурханы шашин Буддагийн гүн ухаан гээд л түүний төлөө амиа өгөх нь холгүй байх юм. Энэ талаар та ямар бодолтой явдаг вэ?

- “Хан” гэдэг үг бол хүний амьдралд хариуцлагыг эрхэм болгосон ноён боловсрол гэдэг утгатай.  Харин “Бур” гэдэг үг бол онолгүй үгүүлэх буюу аман сургааль гэсэн утгыг илэрхийлнэ. Эл сургаалийн үндсийг Буддын шашныг үндэслэгчид тавьсан. Харин Монголын Чингис амин чанарын онол ном бол мөнөө ноён боловсролын онол дээр гаргасан бүхнийг онолоор цогцлоох ухаан мөн тул “номын хаан” болдог юм. Монголчууд дээд сүнсний оронтой шууд өртөөлөн харьцдаг бол бусад үндэстнүүд мацаг барих, бясалгах гэх мэтээр өөр аргад дулдуйдаж дээд орон зайд дөтлөхийг хичээдэг шүү дээ.

Ярилцсан Г.Төрмөнх

Add comment

Security code
Refresh

Ховдын Толь Шинэ дугаар гарлаа

    Khovdiin-toli

Ирээдүйн Толь шинэ дугаар гарлаа

ireeduin-toli

Бизнес Толь шинэ дугаар

biznes-toli

ТАНЫ СОНОРТ

galdaТүүхэн хүмүүн

Цаг агаарын мэдээ