Download Firefox
Download Firefox

Friday, Nov 22nd

Last update10:45:00 AM GMT

Profile

Layout

Direction

Menu Style

Cpanel
You are here МЭДЭЭ Тэргүүн нийтлэл ТЭРГҮҮН НИЙТЛЭЛ “Уулын Алтай”-д өнгөрүүлсэн “ялалтын тамга”-тай өдрүүд”- 3

“Уулын Алтай”-д өнгөрүүлсэн “ялалтын тамга”-тай өдрүүд”- 3

  • PDF
Pobedi 9
Pobedi 8
pobedi 3
SANY0581

Түрүүч нь өмнө нь нийтлэгдсэн 

Гурав: “Үхэшгүй мөнхийн хороо” үл мартагдах үйлс 

Хадан /Катун/ голын эргээс ирмэгц бид Горно-Алтай хотын Ялалтын паркад болсон эх орны дайны баатруудад хүндэтгэл үзүүлэх арга хэмжээнд оролцов. Ялалтын парк руу ормогц АБНУ-аас эх орон ард түмнийхээ төлөө тулалдаж, гавьяа байгуулсан улсын баатруудын чулуугаар урласан цээж баримал жирийж угтана. Цээж баримлуудын дэргэд баатруудын намтар хийгээд гавьяат үйлсийг чулуун самбарт мөнхөлжээ. Паркийн төв дунд ялалтын цамхаг, цамхагийн хоёр талын хананд элгэн нутаг, ард олныхоо төлөө амь эрсдсэн бүхий л цэрэг эрсийн нэр алдрыг мөнхөлжээ. Цамхагийн хоёр талын хананы гадна хоёр том танк болон их бууны хөшөө байна. Тэгээд цэцэрлэгт хүрээлэн залгах ба цэцэрлэгийн дэргэдүүр Алтайн хязгаараас элгэн нутгийнхаа төлөө тулалдаж явсан үе үеийн дайчин эрсийн тухай зурагт самбарууд жирийнэ.

Ёслолд оролцохор ирсэн олон зуун хүн мөнөөх цээж баримал, зурагт самбаруудын өмнө очиж чин  сэтгэлээсээ хүндэтгэл илэрхийлцгээнэ. Бид ч мөн адил тэдгээр баатрууд хийгээд дайчдад бүгдэд нь гүнээ мэхийж хүндэтгэлээ илэрхийлэв.

Талбайн төвд Ялалтын цамхагийн өмнө Горно Алтай хотын ерөнхий боловсролын дунд сургууль, лицей сургуулийн сурагчдаас бүрдэх өсвөрийн “Суворовчууд” хэдэн эгнээ болон жагсажээ. Тэд жагсаал удирдагч оциферуудын командаар хөдлөж, жагсаалын бяцхан үзүүлэх сургууль үзүүлэв. Явган цэргийн байлдааны машин буюу хуягт машин дээр хэсэг өсвөрийн дайчид ямар нэгнийг  нандигнан авч ирээд, паркийн талбайн захад Ялалтын цамхагийн эгц харалдаа зогсон хүлээнэ.

Үзүүлэх сургуулийн дараа Засгийн газрын сайд Ольга Александровна Сафронова хотын дарга Виктор Облогин, АБНУ-ын цэргийн комиссар Олег Денисенко нар, мөн ахмад дайчин, өсвөрийн суворовчуудын төлөөлөл, залуучууд, өсвөр үеийн төлөөллүүд үг хэлж, бүгд л амь эрсдсэн баатарлаг ахмад үеийнхээ төлөө толгой гудайн эмгэнэн хүндэтгэхэд, хурсан олон яг л нэг хүн шиг дагацгааж байв. Комиссар цаг цохиж, эрсдэгсдийн дурсгалыг нэг минут дуугүй зогсож хүндэтгэцгээв.

Дараа нь дайнд эрсдэгсдийн мөрөөр судлан сурвалжилж, нэр, алдар болон шарилыг нь илрүүлдэг эрэн сурвалжлах багийнхны хамгийн сүүлд шинээр илрүүлсэн Алтайн хязгаарын эрсдсэн дайчны шарилыг залж, Ялалтын цамхагт мэдүүлэх, улмаар шарилыг бунхан руу буцаан залах үйл ажиллагаа, гүн хүндэтгэлтэй хийгээд, хачин чимээгүй, сэтгэл шимшрүүлэм байдалтайгаар болж өнгөрөв. Командлагч  офицероор удирдуулсан өсвөрийн дайчид Хуягт машин дээрээс шарилыг болгоомжтой буулгаж, арван дөрөв тав орчим насны цэрэг хувцастай балчир охин хамгийн өмнө талд дайчны хөрөг зургийг өмнөө барьж, араас нь идэр болон залуу насны хоёр төлөөлөл шарилыг залан эрэгтэй, эмэгтэй өсвөрийн дайчид хамгаалжээ.

Тэд нэгэн хэмийн удаан алхаагаар явсаар шарилыг Ялалтын цамхагын өмнө авч ирж залаад, дэргэд нь хамгаалж зогсоход, шинээр олдож, нэр нь тодорхой болж буй эрсдсэн дайчны намтар болон дайчин үйлсийн тухай цэргийн комиссар танилцуулав. Дараа нь цаг цохиж нийтээрээ нэг минут чимээгүй зогсож, хүндэтгэл үзүүлэв. Хурсан олон бүгдээр дайчны шарилын өмнө толгой мэхийн хүндэтгэлээ.

          Ялалтын парк, дайчин эрс, эрсдэгсэд, амьд үлдэгсэд, хойч үе, биднийг залгамжлах балчир үрс, улмаар мянга мянган жил амьдрах дэлхий ертөнц, бүгдээрийн зүрх сэтгэл энэ мөчид нэгэн цул болж, ямар ч анир чимээ үгүй. 

Амьдралын утга учрын тухай урьд нь анзаарч байгаагүй ер бусын “үнэн” мэдрэмж тархи, зүрхийг эзэмдэнэ. 

Хэсэг хугацааны дараа шарилыг залж ирсэн дайчдын баг мөн л туйлын намуун, чимээгүй хэмнэлээр, гүн хүндэтгэлтэйгээр буцаан залж одов.

Маргааш өглөө нь тэндхийн цагаар 9.00 гэхэд Горно-Алтай хотын гудамжаар ялалтын талбайг зүглэх хүмүүсийн цуваа яг л их мөрний урсгал шиг. Хотын зах хэсгээс төв хэсэг рүү зорчигчдыг хүргэх нийтийн тээврийн абтобусууд үйлчилэх ба бусад тээврийн хэрэгслийн хөдөлгөөнийг энэ өдөр хоригложээ. Ялалтын парк хүрэхэд нэг километр орчим газрыг эцсийн буудал болгож, түүнээс цааш бүх тээврийн хэрэгслийн хөдөлгөөнийг мөн хориглосон болохоор автобусны буудлаас парк руу хэдэн мянган хүмүүсийн цуваа үерийн ус шиг цутган орж байв. Замын гол дундуур дайнд амь эрсдсэн өвөө, эмээ нар, хамаатан садангуудынхаа дурсгалыг хүндэтгэж нэр, намтар бүхий зургийг нь өргөж барьсан “Үхэшгүй мөнхийн хороо”-ныхны (Бессмертный полк) цуваа хөврөх ба, бусад хүмүүс нь тэднийг хүндэтгэн гол замыг чөлөөлж, замын хоёр талаар алхацгаана. Замын голоор хөврөх энэ жагсаалыг харахад яг л өчигдрийн ялалтын парк дээрх шиг сэтгэгдэл өөрийн эрхгүй эзлэн авна.

Дайнд амь эрсдэгсдийн дурсгалыг хүндэтгэж ийнхүү нийтийн жагсаал хийж байх санаачлагыг анх 2012 онд Томскийн улсын их сургуулиас санаачилж, бүх нийтийн үйл хэрэг болсноор одоо ОХУ болон бусад орны нийт 500 хотын хэдэн сая хүнийг хамарсан өргөн давалгаан болсон тухай профоссер Х.Цэдэв үгүүлсэн юм. Зөвхөн Горно-Алтайска хотод л гэхэд хоёр мянга илүү хүн энэхүү жагсаалд оролцсон гээд бодоход яахын аргагүй хүмүүсийн сэтгэл зүрхний гүнээс оргилж буй хөдөлгөөн гэдэг нь мэдэгдэнэ. Ялалтын паркын зах руу ормогц, “День победы” , “Катюша”,  “Смуглянка” зэрэг аугай их эх орны дайны үед болон түүний дараахан зохиогдсон, эрэлхэг хийгээд гүн харуусалт, чухам л зүрх сэтгэлийн цөмөөс оргилон гарсан гайхамшигт дуунууд эгшиглэнэ. Горний Алтай хотын драмын театрын оркестр ялалтын цамхагийн өмнө байраа эзлэжээ. Хамгийн эхлээд хоёр дайнд оролцож, эх орныхоо төлөө тулалдаж явсан ахмад дайчин өдгөө 90 гаруй настай Фёдор Конюхов үг хэлэв. Дараа нь л АБНУ-ын Засгийн газрын тэргүүн Александр Бердников, “Эл Курилтай” буюу Их хурлын дарга Иван Белеков, мөнөө Засгийн газрын нэгдүгээр орлогч Ольга Александровна,  хотын дарга Виктор Облогин, АБНУ-ын цэргийн комиссар Олег Денисенко нар болон ахмад, идэр, залуу, өсвөр үеийн төлөөллүүд ялалт ямар их үнээр олдсоныг сануулж, эх орон хойчийн ирээдүйн төлөө өөрсдийгөө бус ард түмнээ, залгамж хойчоо хамгаалж, амь эрсдсэн баатруудаа дурсан, тэдний гавьяаг тунхаглаж байлаа.

Засгийн газрын тэргүүн Александр Бердников,хэлэхдээ “Өнөөдөр бид сэтгэлдээ гунигтай нүдэндээ нулимстай зогсож, ялалтын энэ өдрийг тэмдэглэж байна. Яагаад гэвэл энэ цэлмэг сайхан өдөр амь үрэгдсэн дайчид маань бидэнтэй хамт байхгүй. Тэднийг босгоод ирж чадахгүйд учир нь оршино. Ялалт ямар үнээр олдсон гэдгийг бид үүрд мартаж болохгүй. Тэгэхэд дайны талбарт Зөвлөлтийн арван сая дайчдын амь эрсдсэн юм. Зөвлөлтийн дайчдын гавьяаг дурсацгаая. Энэ дурсгалыг бид үеэс үед хамгаалан, зүрх сэтгэлдээ хадгалж явах учиртай. Манай орны хүүхдүүд, үр ач нар, тэдний хойч үеийнхэнд мэдрүүлэх хамгийн чухал зүйл энэ юм. Иймээс хэн ч хэзээ ч мартахгүй гавьяат үйлсийг дурсацгаая” хэмээсэн юм.

Дайнд тухайн үеийн Ойрадын автономит улс /Ойратской автономной абласти/ буюу өнөөгийн Алтайн Бүгд найрамдах улсаас 165.0 мянга орчим хүн фронтод очихоор өргөдлөө өгсөнөөс 42 мянга 268 хүн явж, тэдний тэн хагас нь буюу 21 мянга 299 дайчин эргэж ирэлгүй эрсдэжээ. Харин одоо тус улсад аугай их эх орны дайнд оролцсон 153 ахмад дайчин амьд сэрүүн байгаа аж.    

Энэ өдөр хотын бүх оршин суугчид ялалтын паркад цуглаж, чухам хүн зоны урсгалаар давалгаалж байсан хэдий ч паркад болон гудамж талбайд ийм тийм худалдаа үйлчилгээний зүйл дэлгэсэн нь огт үгүй. Харин ялалтын баярт зориулж хүүхдүүд, залуучуудын бүтээсэн гар болон уран зургийн бүтээлүүд, зохион бичлэг, фото зургийн үзэсгэлэнгүүдийг энд тэнд дэлгэн тавьжээ. Ялалтын парктай залгаа цэцэрлэгт хүрээлэнд цэргийн хээрийн платакууд татаж, хээрийн гал зуух авч ирэн байрлуулсан байх ба тэнд цэргийн “каш”, хээрийн нөхцөлд дайчдын иддэг хоол ундыг бэлтгэн, түүгээр зөвхөн ахмад дайчдад үйлчилж байв. Дурсгалын зураг татуулах үйл явц хаа сайгүй өрнөж байна. Паркын дээгүүр Горно-Алтай хотын тэнгэрт цэргийн нисэх онгоц агаарт уран жолоодлого /маневр/ хийж үзүүлэх сургууль үзүүлэв. Тэрээр энгийн нүдээр харж болохуйц өндөрт хэдэнтээ “сальто” эргэж, утаагаараа ялалтын 70 жил хэмээн бичих зэргээр хурсан олны талархалыг хүлээв.  

Балчир хүүхдүүдэд өөрсдөд нь тохирсон хөөрхөн цэрэг хувцас урлаж өмсгөн, дайнд амь эрсдсэн өндөр өвөө эмээ, элэнц хуланцынх нь зураг хөрөг, нэр алдар намтрыг бариулсан нь олонтоо тааралдана. Горно Алтай хотын үндэсний телевиз болон сонин сэтгүүлүүдийн сурвалжлах хэсгүүд хүмүүсийн дунд хаа сайгүй явж, нэн ялангуяа тэр бяцхан “дайчид”-аас ярилцлага авахад эгээ л насанд хүрсэн хүн шиг хэвлүүхэн нь аргагүй, ялалтын энэхүү тэмдэглэлт баярын ач холбогдлын тухай, дайнд амиа өргөсөн дээдсийнхээ тухай торж түгдрэлгүй дуржигнуулах нь өхөөрдөм хийгээд сэтгэл татам. 

          Үйл явдлыг тэмдэглэж, утга учрыг нь ойлгуулан, хүмүүсийн ой ухаанд хоногшуулна гэдэг чухам энэ биз. Ийм юм үзсэн хүмүүс бие биенээ хүндэтгэхээс, өрөвдөж хайрлахаас аргагүй. Бүгдээрээ нэг л хувь заяатай, нэг л дэлхийд амьдарч буй гэдгийг, бидний Монголчуудын хэлэлцдэгчилэн “бүгдээрээ нүцгэн ирээд, нүцгэн буцдаг” гэдгийн жинхэнэ утга учрыг мэдрэхээс яалтай билээ. 

Дайн дажинд том жижгийн, хөнөөл гамшигт нь их багын ялгал үгүй. “Сэтгэлдээ багтааж чадваас их багын ялгал үгүй” хэмээн их Галдан хааны айлдсаныг бид иш татах дуртай шүү дээ

          Монгол оронд дайн болсон уу, болсон, хөнөөл гамшиг ирж өнгөрсөн үү, ирж өнгөрсөн. Гэсэн ч Халхын голын үйл явдал түүний ялалтын үнэ цэнийн талаар бид арай л хөнгөн гоомой ханддаг болчихсон юм биш биз!

Өнгөрсөн жил тэмдэглэсэн Халхын голын ялалтын 75 жилийн ойн үеэр хүний зүрх сэтгэлд хоногших ийм үйл явдал болсныг миний хувьд сайн мэдэхгүй л байна. Ховд аймагт бол энэ талаар дурсаа ч үгүй өнгөрсөн гэхэд хилсдэхгүй. Хэдийгээр хатуу сонсогдож болох ч энэ мэт үнэнээс бид бултах газар үгүй. Бидний төлөө халуун амиа зориулсан өвгөдийн сүнс дэргэдээс маань, дээрээс маань харж байгаа. Бүүр сүүлдээ зарим нөхөд өөрсдийгөө “Улсын баатар” гэж цоллоод, жишим ч үгүй сууж байгааг нь бодоход санаанд багтмааргүй.

Үргэлжлэл бий....

Г.Төрмөнх 

Add comment

Security code
Refresh

Цаг агаарын мэдээ