Download Firefox
Download Firefox

Friday, Nov 22nd

Last update10:45:00 AM GMT

Profile

Layout

Direction

Menu Style

Cpanel
You are here МЭДЭЭ Тэргүүн нийтлэл ТЭРГҮҮН НИЙТЛЭЛ Агуу их Эх орны дайны жилүүдэд (1941-1945) Монгол улс Улаан Армид

Агуу их Эх орны дайны жилүүдэд (1941-1945) Монгол улс Улаан Армид

  • PDF
Dain 01
Dain 2

Агуу их эх орны дайны 70 жилд

Зохиогч: Наваанзоч Х. Цэдэв /Монголын Үндэсний их сургууль. 

Дашдоржийн Мөнхбат /Монголын Үндэсний их сургууль, Монгол судлалын “Тулгатан” төвийн тэргүүн, В.М. Шукшиний нэрэмжит Алтайн Боловсролын академийн аспирант/ 

..

. 1941 оны 6-р сарын 22-нд фашистын Герман улс Зөвлөлт Холбоот улс руу халдан довтлоход фашизмын эсрэг хийх энэхүү үхлийн дайнд зөвхөн ЗСБНХУ, түүний ард түмнүүд төдийгүй, харин нийт хүн төрөлхтөн, түүний дотор манай монголын ард түмний хувь заяа ч шийдэгдэнэ гэдгийг сайтар ойлгож байсан юм.  Ийм учраас манай ард түмэн фашизмын эсрэг зөвлөлтийн ард түмний тэмцэлд өөрийн байр суурийг тун тодорхой томъёолсон билээ. Энэ дайныг монголчууд өөрсдийн амин чухал үйл хэрэг мэтээр хүлээн авчээ. Ийм шалтгаанаар дайны эхний өдрөөс эхлэн манай орон их дайны ар тал болон хувирчээ. Улс орны эдийн засгийг энх тайван, намжмал байдлаас дайны цагийн нөхцөл байдалд шилжүүлж, эдийн засаг, улс ардын аж ахуйн хөгжлийн бодлогыг улс орноо батлан хамгаалах болон Улаан армид тусламж үзүүлэхэд чиглүүлж байв.  

Тэр үеийн баримт бичгүүдээс бид өнөөдөр “1941-1945 онд монголын ард түмэн ЗСБНХУ-д тусламж үзүүлэх хөдөлгөөнийг орон даяар өрнүүлж, “Бүхнийг фронтод, бүхнийг Ялалтанд!” гэсэн уриан дор ажиллаж байлаа. Ийм хэлбэрээр, хэдийгээр монголын ард түмэн дайнд шууд оролцоогүй ч гэсэн хэтрүүлэггүйгээр хэлэхэд БНМАУ нь ЗСБНХУ болон түүний ард түмний фронтын найдвартай гүн ар тал болов”. Орон даяар дайны туршид Улаан Армид бэлэг цуглуулах, тусламжийн санд хөрөнгө хандивлах хөдөлгөөн өрнүүлэв. Энэ санд хүнсний бүтээгдэхүүнүүд орж байлаа: мах, өөх тос, хиаман болон амтат бүтээгдэхүүн, мал, дулаан хувцас – нэхий дээл, шинель, эсгий гутал, хөвөнтэй хүрэм, бойтог, үстэй малгай, бээлий, тэрчлэн мөнгөн хадгаламж зэрэг.

Агуу их Эх орны дайны жилүүдэд БНМАУ Зөвлөлт Холбоот улсад 485 мянган агт морь (түүнээс 30-ыг нь ЗСБНХУ-д монголын ард түмний бэлгийн журмаар) нийлүүлжээ.  Монголын хөдөлмөрчид Эх орны дайны фронтод 8 удаа бэлгийн цуваа хүргэсэн билээ. Эдгээр бэлэг нь тулалдаж буй зөвлөлтийн дайчдын сэтгэл зүрхийг ахан дүүсэг анхаарал, найрамдлын элчээр бүлээцүүлж байлаа. Дайны жилүүдийн хугацаанд Монголын хөдөлмөрчид Улаан Армид тусламж болгон 65 сая төгрөгийн үнэт зүйлс, аж үйлдвэрийн бараа, хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн илгээсэн байна. Монголын ард түмний хөрөнгөөр 1942-1943 онуудад “Хувьсгалт Монгол улс” танкийн цуваа, “Монголын ард” нисэх онгоцны эскадриль байгуулж ЗХУ-д өгчээ. Нэг үгээр хэлэхэд монголын ард түмэн ЗСБНХУ-ын ялалтыг ойртуулахын тулд бололцоотой бүхнийг хийжээ. Үүний тулд энгийн хүмүүс, материаллаг байдлаа эс харгалзан мал бэлэглэдэг (зарим нь хоёр, бүр гурван мянган толгой мал өгсөн хүмүүс ч бий) байв. Увс аймгийн малчин эмэгтэй, Дундговь аймгийн малчин Сүрэн, Төв аймгийн малчин Жигжид нар ийнхүү олон тооны мал бэлэглэжээ. Үүний зэрэгцээ Монголын хөдөлмөрчид ангийн бригадууд зохион байгуулж, Улаан Армид зориулан зэрлэг амьтны мах бэлтгэдэг байв. Нэгэн тийм бригадыг Д. Хаянхярваа (Энэхүү өгүүллийн зохиогчийн эцэг) ахлаж байжээ. Энэ талаар тэр бригадад оролцож байсан, хожмын улсын анчин  Бардаа хүүд нь ярьсан ажээ. Байлдаж буй зөвлөлтийн ахан дүүст өгөх бэлэг, буцалтгүй тусламжийг ихэвчлэн төмөр замаар ЗСБНХУ-руу хүргэдэг байжээ. Тэмээн жингээр хүргэж байсан удаа ч бас байдаг.   

…Хэдийгээр фашистын Герман улс бууж өгсөн ч, Эх орны дайн дуусаагүй байлаа: өөрийн холбоотныхоо бүтэлгүйтлийн төлөө өс хонзон өвөрлөсөн милитарист Япон дорно зүгт дайныг үргэлжлүүлэх бодит нөхцөл үүссэн байв. Үүнтэй холбоотойгоор ЗХУ 1945 оны 8-р сарын 9-нд Японы эсрэг цэргийн үйл ажиллагаа эхлэв. ЗСБНХУ-ын засгийн газрын шийдвэрийг БНМАУ дэмжив. Нэг өдрийн дараа Монгол улс ч энэхүү дайнд оров. Шударга үйл хэргийн төлөө, мнай орон 1945 оны 5-р сараас эхлэн бэлтгэж байсан гэдгийг тэмдэглэе. Халх голд ялагдсаныхаа төлөө эрт орой хэзээ нэгэнтээ Япон хариугаа нэхнэ гэдгийг манай улсын засгийн газар ойлгож байсан юм.  Ийм учраас одоо (1945 оны найм, есдүгээр сард) БНМАУ-ын зэвсэгт хүчин Квантуны армийн эсрэг тулаанд шууд оролцсон юм.   Тэд Зөвлөлтийн Улаан армитай мөр зэрэгцэн тулалдав. Үүнээс өмнө японы милитаристуудын байгуулсан “Халдашгүй бэхлэлт” манай хамтарсан дайралтанд тэсч чадаагүй юм. Монгол-зөвлөлтийн дайчдын довтолгоог говийн усгүй цөлд ч, япончуудын хэлдгээр “халдашгүй цайз” бүхий Жанчхүүгийн даваа, Чуулалт хаалга, Жэхэ, Анзятунь ч зогсоож эс чадав. Японы милитаристуудын эсрэг дайнд эр зориг гаргасан олон дайчдыг БНМАУ-ын баатар цолоор шагнав. Энэ цолыг Л. Аюуш, Д. Данзанваанчиг, С. Дампил, М. Жанчив, Г.Дуудэй, Д. Нянтайсурэн, П. Чогдон болон бусад хүмүүст олгожээ. Японы милитаристуудыг бут ниргэсэн зөвлөлт-монголын бүлэглэлийг дэслэгч-генерал И.А. Плиев удирдсан юм. Түүний бүрэлдэхүүнд зөвлөлт-монголын морьт-механикжсэн групп (42 мянган цэрэг офицер, 28 мянган морь, 403 танк, хуягт машин, 610 их буу, миномёт, пуужингийн төхөөрөмж). БНМАУ-ын зэвсэгт хүчнийг маршал Х. Чрйбалсан, дэслэгч генерал Ж. Лхагвасүрэн нар командалж байлаа. Японы милитаристуудтай хийсэн тулаануудад шалгарсан Улаан Армийн 800 гаруй цэрэг, офицеруудыг БНМАУ-ын одон, медалиар шагнав

1945 оны 9-р сарын 2-нд Квантуны арми ялагдаж, Японы засгийн газар үг дуугүй бууж өгөх баримт бичигт гарын үсэг зурахаас өөр аргагүйд хүрэв. Ийнхүү гарын үсэгт зурснаар Агуу их Эх орны дайн болон Дэлхийн хоёрдугаар дайн дууссаны тэмдэг болов. Хоёрдугаар дайны бүхий л хугацаанд Монгол улс дайны байдалтай, дээр өгүүлсэнчлэн “Улаан Армийн гүн ар тал” нь байсан юм. 

Үүнтэй холбоотойгоор бид Георгий Константинович Жуковын үгийг иш татах нь зүйтэй хэмээн үзлээ: “...фашистын Германы эсрэг Эх орны дайны үеэр Зөвлөлт Холбоот улсад монголын ард түмний үзүүлсэн тусламж багагүй байсныг онцлон тэмдэглэмээр байна. Зөвхөн 1941 онд БНМАУ-аас нийтдээ 65 сая төгрөгийн 140 вагон янз бүрийн бэлэг хүлээн авсан билээ. Гадаад худалдааны банкинд 2 сая 500 мянган төгрөг, 100 мянган америк доллар, 300 кг алт оржээ. Эдгээр хөрөнгөөр 53 танк бүтээсний дотор Бүгд Найрамдах Монгол Ард улсын Сүхбаатар болон бусад баатруудын алдарт нэрсийг бичсэн “Т-34” танк 32 байлаа...

Танкнаас гадна ... Улаан Армид 1941-1942 онд “Монголын ард” нисэх хүчний эскадриль хүлээлгэн өгч, ...35000 морь бэлэг болгон хүргэсэн нь зөвлөлтийн морин ангиуд байгуулахад хэрэглэгджээ. 2014 оны 9-р сарын 3-нд В.В. Путинийг Монгол улсад айлчлах үеэр болсон хүндэтгэлийн хүлээн авалт дээр Монгол улсын ерөнхийлэгч Ц. Элбэгдорж Агуу Их Эх орны дайны үед манай хоёр орны харилцааг тодорхойлсон дараах баримтуудыг иш татсан байдаг: “... тэр жилүүдэд зөвлөлтийн цэрэг, офицерийн өмсөж байсан таван шинель тутмын нэгийг монголчуудын боловсруулсан ноосоор хийж байлаа ... Монгол улс тэр үед Зөвлөлт Холбоот улсын зэвсгийн үйлдвэрүүдэд вольфрам нийлүүлдэг ганц орон байлаа. Түүгээр танк болон хуягт машины хуягийг нэвт цохих чадвартай сум хийдэг байлаа” гэж өгүүлсэн юм.

ЗСБНХУ, БНМАУ-ын хувьд хүнд бэрх тэр жилүүдэд монгол-зөвлөлтийн ард түмнүүдийн харилцаа ийм байсан билээ. Эцэст нь ХХ зууны 20-иод оноос эхлэн монголчууд Орос улсыг “мөнхийн түшиг”, харин оросуудыг орос ах нар хэмээн байнга нэрлэдэг болов. Энэ бол мөнхөд байх ёстой түүхэн үнэн билээ. Тийм байсныг бид – ахмад үеийнхэн ч баримтлана, бид Монголдоо, та нөхөд – оросууд ч – өөрийн орондоо залуу хойч үеийнхэндээ дамжуулах учиртай.

Түүхийн ухааны доктор, профессор, Оросын Хүмүүнлэгийн Шинжлэх ухааны Академийн академич Николай Модоров (Горно-Алтайск)-ын дэмжлэгтэйгээр Алексей Ивашкин хэвлэлд бэлтгэв.       

 

Add comment

Security code
Refresh

Цаг агаарын мэдээ