Download Firefox
Download Firefox

Tuesday, Jan 23rd

Last update12:11:01 AM GMT

Profile

Layout

Direction

Menu Style

Cpanel
You are here ӨВ СОЁЛ УТГА ЗОХИОЛ Галдан хааны ганцаардал

Галдан хааны ганцаардал

Galdan haan 01
Galdan haan 03

(Дуулалт жүжиг)

Зохиогч: доктор, профессор Х.Цэдэв

ХVII зууны үеийн Ойрад Монголын улс төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцэгч, Зүүн гарын эзэнт улсын хаан асан Эрдэнэбаатарын Галдангийн үйл хэрэг, амьдрал тэмцлийн тухай зохиолчид уран бүтээлчдийн олон бүтээлүүд бүтээгдсэн байдаг.

             Төрийн соёрхолт зохиолч Балжирын Догмидын “Үхэл ирвээс үл эмээтүгэй” бэсрэг романыг юуны өмнө нэрлэж болох бөгөөд энэ бүтээл нь уран сайхны шийдэл, дүр зохиомж, түүнчлэн баатруудын дотоод амьдрал, оюун санааны ертөнцийг гарган үзүүлэх гэсэн оролдлогынхоо хувьд өнөө хэр, үнэ цэнэтэй гэж үзэж болох бүтээл болсон.

Сүүлийн жилүүдэд тайзны чиглэлийн хэд хэдэн томоохон бүтээлийг зохиолчид туурвисанаас МЗЭ-ийн шагналт нэрт зохиолч Булгудур М.Уянсүхийн “Тэнгэр тайсан үхэл буюу Хар сүлдний оршил”, орчуулагч, зохиолч Наваанзоч Х.Цэдэвийн “Галдан хааны ганцаардал”, МЗЭ-ийн шагналт зохиолч Хидан Н.Сүхдоржийн “Галдан хаан” жүжгүүд юм. Эдгээр нь бүгд өөр өөрийн гэсэн онцлогтой чамбай бүтээлүүд бөгөөд он цагийн уртад уншигчдын мэргэн оюуны мэлмийгээр шүүгдэх нь магад.

Өдгөө Галдан бошгот хааны 370 жилийн ойн үеэр Ховд аймгийн ХДТ-т Н.Сүхдоржийн “Галдан хаан” жүжгийг найруулан тавьж байна. М.Уянсүх, х.Цэдэв нарын бүтээлүүд тайзнаа амилах аз тохиогоогүй ч нэн чухал ач холбогдолтой бүтээлүүд гэдгийг онцлоод, энд бид орчуулагч, зохиолч Наваанзоч Х.Цэдэвийн “Галдан хааны ганцаардал” жүжгийг бүрэн эхээр нь толилуулж байна.      

Ойрадын Галдан Бошгот хааны

сүүдэр тохиосны 360 жилийн ойд

зориулвай

ЭХЛЭЛ

/Тайзнаа илд мэс харшилдах, хүлэг морьд янцгаах, хүн орилох зэрэг их тулааны чимээ гарч намжисхийнэ/. Хөшиг нээгдэхэд тулаанд эрсэдсэн Ану хатны цогцосыг цэргүүд авчирч Галдангийн өмнө тавина. Галдан ухасхийн босч Ану хатны цогцосыг тэврэн сууна.

                Галдан хаан:

                Ариун хайрын /минь/ бурхан

                Ану минь, хатан минь!

                Алтан сайхан амиа

                Алдчихлаа гэжүү, даанч дээ!

                Ану минь ээ, хатан минь ээ!

                Ану минь ээ, хатан минь ээ!           

Ану минь, чи миний нар байсийм

                Амин сэтгэлийн минь гэгээ байсийм

                Атаатныг дарахад тулгуур байсийм

                Алд биеийн минь түшиг байсийм

                                                                Ану минь ээ, хатан минь ээ!

                                                                Ану минь ээ, хатан минь ээ!

                                Амьдрал тэмцлийн төлөө

                                Асч дүрэлзсэн гал минь бөхлөө!

                                Ариун үйлсийн төлөө

                                Алтан амиа, чи минь, өргөлөө!

                                Ану минь ээ, хатан минь ээ!

                                Ану минь ээ, хатан минь ээ! – гэж дуулаад Ану хатанг оршуулна. Нилээн тооны цэрэг, ард оршуулгад оролцоно.

 

Цэрэг эр:               Харуулын цэрэг надад

                                Хаанд өргөх айлтгал байна

                                Чин улсын цэргүүд

                                Зэрэгцэн нэхсээр айсуй !

                                Хүрээлж авах янзтай

                                Холуур тойрсоор айсуй!

 

Галдан хаан:       Тусгаар улсынхаа төлөө

                                Тугаа өргөж боссон

                                Уул усныхаа төлөө

                                Урсах цусаа ч хайрлаагүй

Ард түмэн олондоо

Аминчлан захих сургаал байна

Алс хэтийн амьдралдаа

Андгайлж захих захиас байна

                Сонсцгоо, түмэн олон минь

                Сонорыг чинь одоо мялаая!

                Сүсэглэцгээ, түмэн олон минь

                Сүлдэндээ одоо мэхийе!

Миний нутгийн газраас

Бурхан гуйсан ч бүү өг!

Миний нутгийн модноос

Ганцыг гуйсан ч бүү өг!

Алтан шаргал говиос минь

Алгын чинээг нь ч бүү өг!

Ариун тунгалаг уснаас нь

Балгыг гуйсан ч бүү өг!

Ариун эрдэнэт хөрснөөс нь

Чимхийг ч гэсэн бүү өг!

Арвин түмэн сүргээс нь

Өнчин ишиг ч бүү өг!

Өмнөд хөршийнхөө дотрыг

Өнгийж сайтар харж бай!

Өнөд мандах Монголоо

Өрөөрөө хамгаалахад бэлэн бай!

Олон ард: Хурай Хурай Хурай хашгирна

 

Галдан: Үнэнч цэргүүд минь сонсоцгоо!

                                Үхэх сэхэхээ үзэцгээе!

                                Ану хатныхаа өшөөг авч,

                                Амраая, түр ч болов сэтгэлээ!

 

Цэргүүдийн хор: Хүйтэн жадны үзүүрт алтан амиа өгцгөөе!

                                Хүсэл бодол бүхнээ эх орондоо өргөцгөөе!

                                Хорсол атаа, хоосон магтаалаас салцгаая!

                                Хуурамч зан, урван тэрслэхээс ангижирцгаая!

                                Баатар эрс, дайсан хичнээн олон ч

                                Барааг нь хараад эргэж зугтахгүй!

                                Бачит дайсны арга мэх нарийн ч

                                Баатар жанжнуудаас минь давахгүй!

                                Хүчит төмөр цайтлаа улайдсан ч

                                Хүнийг хэзээ ч айлгаж чадахгүй!

                                Бид үнэнч цэрэг хэвээр үлдэцгээнэ!

                                Бид дандаа шударга хэвээр үлдэцгээнэ!

 

/Тайзны захаар Чин улсын цэргүүдийн бараа харагдан их тулааны чимээ нижигнэсээр хөшиг хаагдана/                                                                  

ЗӨВШИЛ ХЭМЭЭХ НЭГДУГААР ҮЗЭГДЭЛ

Галдан хааны гэр өргөө. Хойморт Галдан цагаан эсгий олбогон дээр заларна. Дэргэд нь Данжила, Равдан хоёр болон сайд, баатар эр нарын хүмүүс эгнэн суужээ. Туульч өвгөн ойрадын нэгэн туулийг уянгалуулан хайлж суух авай. Өргөөнд арваад хүмүүн байна. Аягачин идээ будаа барин, айраг цагаа аягалан зочдод барина.

Туульч: /Жангар туулийн хэсгээс хайлна/

Галдан хаан:       Арван гурван оргилтой

                                Алтай эх орон минь хаа байна!

                                Хорин гурван оргилтой

                                Хангай эх орон минь хаа байна!

                                                Онгийн гол руу дөхөх үү?

                                                Ордос нутгийг дээрэмдэх үү?        

                                                Манжийн агуулахыг тонох уу?

                                                Хами тийшээ зүглэх үү?

Агт морьд, эр цэргээ сэлбэж                                                                                  

                    Алтай нутгаа бараадах уу?                                                                                                     

Урвагч хаадыг буцах аваас                            

                                Уулгалан дарж нухчих уу?

                                Хаашаа явж юу хийх вэ?                                                                                                                                  Хамтарч цөмөөрөө ярьцгаая!

 

Данжила:              Бошгот хаан минь, болгоо!

                                Бидэнд хүн хүчин алгаа!

                                Онгийн гол руу дөхөх

                                Унаа хөсөг ч алгаа!

Ордос нутгийг дээрэмдэх

                                Бололцоо даанч алгаа!

                                Аль байгаа бүхнээ дайчилж

                                Алтай нутгаа зорьцгооё!

                                Үхэр Цэвээн-Равдантай

                                Үхэх сэхэхээ үзэцгээе!

Равдан:                 Алтай тийшээ зүглэвээс

                                Ард олон Цэвээн-Равдан руу зугатна!

                                Арван гурван оргилт Алтай,

                                Буурь нутаг минь эзгүйрнэ!

                                                Энэ л уулын бэлээс

                                                Эх нутаг минь эхлэж байгаа!

                                                Энэ л голын хөндийгөөс

                                                Эх орон минь эхлэж байгаа!

                                                Манжийн цэрэг энд

                                                Мадаггүй ирж чадахгүй!

                                                Хэрвээ ирэх аваас

                                                Хэсэглэн дарж сөнөөнө!

                                Хойш эргэж Буриадыг дээрэмдэн

                                Хоол хүнсээ базаавал яана!

                                Хами-г Цэвээн-Равдан эзэгнэсээн!

                                Харагдсан зүгтээ явж болохгүй ээ!

Цагаан Шидэр-Хашка:     

Муугаа үзэж явснаас

                                                Манжид дагаар орцгооё!

                                                Их эзэн Кан-Си-г бараадвал

                                                Идэх уухаар дутахгүй!

                                                Үйлээ үзэж зовсноос

                                                Өмнөд хөршөө бараадъя!

                                                Өлсөх цангахыг мартаж

                                                Өег тансаг амьдарцгаая!

Галдан хаан /ихэд уурсан/:             Манжийн хааны шавхруу горьдож

                                                                Мал шиг амьд явснаас

                                                                Эх орноо сахин хамгаалж

                                                                Эр цэрэг шиг тэмцэх минь дээр!

                                                                Эх орноо умартсан

                                                                Эргүү энэ амьтныг

                                                                Олон түмний нүдэн дээр

                                                                Одоохон цаазаар авсугай!

- гэхэд Равдан, Данжила тэргүүтэн Цагаан Шидэр Хашка-г цаазлахаар авч гарна. Галдангийн бие чичирч, уур омгоо арайхийн дарна. Тэд төдөлгүй эргэж орж ирнэ. Зөвшилдөөн ийн

үргэлжлэнэ.

Үржинжав:            Ан гөрөө ховордож

                                Арга тасархад хүрлээ!

                                Хаврын дунд сард л

                                Ногоо цухуйдаг болжээ!

                                Төр улс чинь уналаа!

                                Түмэн олон чинь бутарлаа!

                                Эцэг эх, үр хүүхдүүд

                                Эхнэр нөхөр салан хагацлаа!

Муу нүхэдсэн тарвага шиг

                                Амиа алдахад хүрлээ!

                                Хүсэл зоригийг чинь дагасаар

                                Хөөрхийс болж хувирлаа!

                                Энэ бүхний лай ланчиг

                                Эзэн чамайг л дайраасай!

                                Ай хөөрхий, чи тамд очоорой!

                                Араас чинь бид ч бас очноо!

Галдан хаан /уурлаж буй авч биеэ барьж байгаа нь илт/:

                                Үржинжав, чи сонс!

                                Үнэнийг чи хэллээ!

                                Гашуун ч гэсэн үнэн үг

                                Гайхам сайхан сонсдоно!

                                Урван тэрслэхээс ч илүү

                                Урам зориг нэмлээ!

Үнэн үгс хэллээ гэж

                                Өш хонзон санахгүй!

                                Эзэрхэг манжийг дагаж

                                Элэг доог болохгүй!

Эх сайхан нутгаа

                                Эгнэгт сахиж үлдэнэ!          

Гаднаас Бадма Мыш /Зүүнгарын хаант улсын элч Москвагаас буцаж ирсэн/ орж ирнэ. Бадма Мыш:

                                Амгалан байна уу, хаантан?

                                Амар байна уу, олон түмээн?

                                Алд бие минь нөхөдтэйгээ

                                Алтан Москва хүрээд ирлээ.

                                Хаан таныхаа илгээлтийг

                                Хаанд нь бариад ирлээ.

Галдан:                 Аян замын уртад

                                Алжааж ядарч ирэв үү?

                                Алс хойд нутгаар

                                Амар жимэр байна уу?

Алексей хаан юу айлдсаныг

                                Алив, бушуухан ярь!

                                Ямар сонинтой ирснийг тань

                                Яриулж сонсмоор байна!

Бадма Мыш: Алексей хааны илгээлтийг

                                Анир тавьж сонсоно уу?

                                Хачир чимэг нэмэлгүйгээр

                                Хаан танаа айлтгая:

                                                “Зүүнгарын хаан танаа

                                                Амар амгаланг айлтгаяа!

                                                Элч төлөөлөгчөө явуулсанд

                                                Эрхэм Галдан танаа талархаяа!

                                                Үнэтэй бэлэг илгээсэнд

                                                Үнэнхүү сэтгэлээс гялайлаа.

                                                Аринц, тувагийн иргэдээс

                                                Алба гувчуур шаарджээ чи!

                                                Эс зөвшөөрөх аваас

                                                Зэвсэглэн хөдлөнө гэжээ чи!

                                                Энэхүү шаардлагыг би

                                                Эс хүлээн авлаа.

                                                Зэр зэвсэг хангинуулж

                                                Цэрэглэх хэрэг байна уу даа?

                                                Ам хэлээ ойлголцож

                                                Амар сууцгаавал ямар вэ?

                                                Эв эеийг эрхэмлэж

                                                Энх жаргацгаавал ямар вэ?

                                                Хаан та элч төлөөлөгчөө

                                                Хэзээ ч илгээсэн болно.

                                                Москва хүрэх замыг

                                                Манайхан газарчлах болно.

                                                Энэ талаар Сибирийн захирагчдад

Зарлиг гаргаж элч томилов.

Оросын хаан Алексей Михайлович,

Москва. 1673 оны 11 сарын 10”

 

Бадма Мыш /амсхийснээ/:               Алтан хуйтай сэлэм,

                                                                Амтат дарс тэргүүтэй

                                                                Алексей хааны бэлгийг

                                                                Гардан хүлээж авна уу?

Галдан хаан бэлгийг хүлээж авна. Сэлмийг ихэд таашааж байгаа бололтой, хуйнаас нь гаргаж үзэнгээ: Орос дарханы хийсэн

                                                                Онцгой сайн сэлэм байна.

                                                                Олиггүй дайсныг дарахад

                                                                Онц хэрэгтэй сэлэм байна.

гэж дуулаад сэлмийг хуйнд нь хийнэ.

 

Галдан хаан:   Алексей хааны илгээлтийг

                                Анхаарал тавьж сонслоо.

                                Аринц, Тувагийн ард олноос

                                Алба гувчуур өгөхгүй гэжээ.

                                Цэрэглэн хөдлөнө гэдгийг

                                Цэглэвэл зохино гэжээ

                                Эв эеийг сахиж

                                Энх амьдрахыг хүсчээ.

Баатар эр:   Алексей хааны илгээлтийг

                                Алга хавсран дагах уу?

                                Аль эсвэл сөргөлдөж

                                Азаа туршин дайтах уу?

Оросын өмнөд нутаг руу

                                Уулгалан дайрвал яасийм?

                                Олз омгоо арвижуулж

                                Олныгоо цатгавал яасийм?

Сайд:                     Өмнөд хөршийн байдал

                                Өөр болсон үед

Чин улсын байдал

                                Цэвүүн болсон цагт

                                Оросын хааны саналыг

                                Ойшоож үзвэл зохистой!

                                Огоорч үүнийг мартваас

                                Идэш болох аюултай!

Галдан хаан:       Байдал ээдрээтэй үед

                                Бодолцох зүйл байнаа!

                                Дотоод гадаад байдлаа

                                Тунгааж үзэхүл зохиноо!

                                Яаран Орос руу дайрваас

                                Яйран сүйрвэл яахийм!

Чин гүрний цэргүүд

Цэрэглэн дайрвал яахийм!

Сайдын үгийг дагах нь

                                Сарны гэрэл шиг ачтай!

                                Их Орос хөрштэй

                                Эвийг сахих нь зүйтэй!

Сайд /хаанд хандан/:        Ухаалаг шийдвэр гаргасанд

                                                Урамтай байна, дэмжиж байна.

                                                Урд хөршийнхөө бодлогыг

                                                Ухаж тунгаах нь зүйтэй байна.

                                                Холч шийдвэр гаргасанд

                                                Хөөртэй байна, хөхүүлж байна.

                                                Хуур юугаа татаж,

                                                Тууль юугаа сонсоцгооё!

                                                Экэл хөгжмийнхөө аялгуунд

                                                Бийгээ биелэж наадацгаая!

                                                Их хааныхаа зарлигийг

                                                Инээд хөөрөөр угтацгаая!

/Хөгжмийн ая эгшиглэж, бийчид биелэнэ. Өвгөн туульч хуурдан үргэлжлүүлэн хайлна, үүгээр үзэгдэл өндөрлөнө

ТЭРСЛЭЛ ХЭМЭЭХ ХОЁРДУГААР ДУГААР ҮЗЭГДЭЛ

                Кан-Си хааны хээрийн өргөө. Кан-Си хаан суудалдаа заларсан харагдана. 2-3 сайд хамт байна. Галдангаас зугатан ирсэн Дамба-Хашка-г хоёр түшмэл өмнөө түлхэн орж ирүүт өвдөг сөхөрцгөөн мөргөв. Дамба-Хашка ч гурвантаа сунан мөргөөд босно.

Дамба-Хашка: Их эзэн хаантан, та

                                Ивээлдээ багтааж авна уу?

                                Таныг бараадахаар ирлээ.

                                Таалалдаа багтааж соёрхоно уу?

Кан-Си: Бусдын газар нутгийг

                                Булаан авч эзлэдэг

                                Бусармаг энэ явдал

                                Галдан хааны зан уу?

                                Ахан дүүсээ хороодог

                                Алан хядахыг эрхэмлэдэг

                                Галзуу догшин явдал

                                Галдан хааны зан уу?

Дамба-Хашка:                    Тийм бишээ, эзэнтэн минь

                                                Тэр чинь, их сайн хүн!

                                                Түмнийхээ төлөө зүтгэсэн

                                                Төрөлхийн жанжин хүн!

Кан-Си: Чин гүрэнд зүтгэхээр

                                Чин санаатай ирсэн бол

                                Тэрслүү Галдангийн талаар

                                Тодорхой айлтгал мэдүүл!

                                Хаагуур нутаглаж байгааг нь

                                Хааж нуулгүй айлтга!

                                Хэдүй хир хүчтэйг нь

                                Хамаг үнэнээр нь айлтга!

                                Эс тэгвээс чамайг

                                Ивээлдээ багтаах аргагүй!

                                Эмнэг морины сүүлнээс уяж

                                Ирсэн зүгрүү чинь буцаана даа

Дамба-Хашка:     Өгөөмөр эзэн хаан минь

                                Үнэн мөнөөр нь айлтгаяа!

                                Өчүүхэн боол би бээр

                                Үнэнийг зөвхөн айлтгаяа!

                                Хэрлэн, Туулын хөндийгөөр

                                Хээрийн өргөөтэй яваа!

                                Хүн хүч гээд байх юм

                                Хуруу дарамхан үлдсээн!

                                Халх нутагт гантай

                                Хур бороо ч дусахгүй

                                Мал сүрэг нь ч таргагүй

                                Маш хэцүү болсоон!

Кан-Си:

                                Улаан будангийн тулаанаас

                                Ум хумгүй зугадсан уу?

                                Муур харсан хулгана шиг

                                Нүүр буруулан зайлсан уу?

                                Аргагүй ялагдах болохоор

                                Аврал хайн зугадсан уу?

 

                                Ачаа хөсгөө ч орхиод

                                Амь тавин зайлсан уу?

Дамба-Хашка:    

                                Амаргүй байдалд орох үед

                                Аргаа олох нь буруу гэжүү?

                                Армиа авч үлддэг нь

                                Арга ухаан биш гэжүү?

                                Хохирол багатай дээр нь

                                Хүмүүсээ аварч чадсан

                                Галдан хааныхаа зөнг

                                Гайхан магталгүй яах вэ?

Кан-Си:                

                                Илүү дутууг орхилгүй

                                Үнэнийг өчих шиг боллоо!

                                Шулуун товч үгтэй

                                Шударга дайчин шиг байна!

                                Манжийн цэрэгт алба хаа!

                                Манай туршуулаар буц!

                                Галдан чамайг сэжиглэхгүй!

                                Ганц ч болов хүн хэрэгтэй!

                                Галдангийн итгэлийг олж

                                Хэрхэх эсэхийг нь танд!

                                Оргон зайлах аваас

                                Олзлож авахыг бод!

                                Галдангийн толгойг авчирвал

                                Түмэн лангаар шагнана.

                                Эрх ямбаар ч дутаахгүй

                                Элбэг хангалуун жаргаана!

Дамба-Хашка:     Өчүүхэн би бээр зарлигийг дагая!

                                Өнөөдрөөс эхлэн манжид зүтгэе!

                                Их эзэн хаан танд гялайлаа!

                                Ивээлдээ авсан тань талархлаа! –

гээд мөргөн гарахад 2 түшмэл дагалдана

Кан-Си: Галдангийн цэргийг дотроос нь

                                Тос өтөх шиг болгоё л доо!

                                Өөрийнх нь хүмүүсийг өөрт нь

                                Өстөн болгоод үзье л дээ!

                                Унаа мал нь тарга тэвээрэггүй

                                Утаа манасхийх их буугүй

                                Арга нь тасраад зүдрэхийн цагт

                                Аврал гуйгаад ирэх нь лав!

                                Манжийн эзэн хаан надад

                                Мөргөж сөгдөөд ирэх нь лав!

                                Тэрслүү Галдан чамайг даа!

                                Тэр цагт яахаа би мэднээ! – хэмээн дуулж, хүйтнээр хөхрөх авай.

Гаднаас нэгэн түшмэл орж ирээд ийн айлтгана.

 

Түшмэл:                Галдангийн хүү Сэвдэнбалжирыг

                                Гартаа оруулж авчирлаа!

                                Анд явж байх цагаар нь

                                Аргандаа оруулж баривчиллаа!

Кан-Си: Ямар сайхан мэдээ вэ!

                                Яасан сайхан хэрэг вэ!

                                Галданг буулгаж авахад

                                Гавъяаг чи байгууллаа!

                                Хэргэм зэргийг чинь нэмье!

                                Харъяат албатыг чинь нэмье!

                                Ямар сайхан мэдээ вэ!

                                Яасан сайхан хэрэг вэ!    

                                Галдангийн удмыг устгах

                                Гайхалтай боломж гарлаа!

                                Чин улсын сүр хүчийг

                                Чинад мандуулах цаг боллоо! – хэмээн дуулж Галдангийн хүү Сэвдэнбалжирыг барьж ирсэн сургийг дуулаад Кан-Си ихэд баярлан хөөрсөн байдалтай болох аж. Гаднаас Галдангийн хүү Сэвдэнбалжирыг түлхэж гулдарсаар хэдэн хүн орж ирнэ.

Кан-Си Сэвдэнбалжирт хандан:

                                                Ган гачигт нэрвэгдсэн

                                                Ганцаардлын туйлд орсон

                                                Хаан эцэг Галдан чинь

                                                Хэзээ ирж дагаар орох вэ?

Сэвдэнбалжир:                  

                                                Эцэг минь юу бодож явааг

                                                Эгээ би яахан мэднэм!

                                                Эр хүний санаа бодолд

                                                Эмээлтэй морь багтдаг бус уу!

                                                Эх орноо тэнд орхиод

                                                Эзэн хаан таныг түшнэ гэжүү?

                                                Энэ жил хэдий гантай ч

                                                Эргэх улирал өөрчлөгдөнө!

Кан-Си:                

                                Алтайн давааг давах

                                Амархан замыг зааж өг!

                                Их цэрэг Алтайг давах

                                Эвтэйхэн замыг зааж өг!

                                Эс тэгвээс чамайг

                                Элдвээр тамлах болно!

                                Эргээд буцах аргагүй

                                Эргүү мал болгоно!

Сэвдэнбалжир:

                                                Тамлал зовлонгоос эмээж

                                                Таныг хуурч чадахгүй нь!

                                                Эргүү мал болохоос айж

                                                Эзэнтэн таныг мэхэлшгүй нь!

                                                Аагим халуун, улаан ган

                                                Алтайг давахад саад болно!

                                                Ээрэм говийг гатлан туулж

                                                Их цэрэг явах аргагүй ээ!

Кан-Си:

                                Алтайг давах аргагүй гэнээ!

                                Арай чи мэхлээгүй биздээ!

                                Чи хэдий миний дайсны хүү ч

                                Чин үнэнийг өчсөн болохоор

                                Энэ удаа чамайг цаазалшгүй!

                                Эзэн хааны шоронд сууж бай!

                                Хэлсэн үг чинь үнэн болохыг

                                Хэрэг явдал харуулаад өгнөө!

Кан-Си: Галдангийн хүүг аваад яв!

                                Гар хөлийг нь гавлан цагд!

                                Хэрвээ энэ хүүг алдчихваас

                                Хэрхэвч та нарыг өршөөхгүй!

Түшмэлүүд Кан-Си-д хэдэнтээ сөгдөн Сэвдэнбалжирыг урдаа оруулан түлхсээр авч гарна.Хаан нэгэн ойр дотнын түшмэлтэйгээ Сэвдэнбалжирийг хэрхэх талаар бодлого боловсруулж сууцгаана.

Кан-Си:     Сэвдэнбалжирийг хэрхэх талаар

                                Сэжиг таавар ямар байна?

                                Өгөөмөр эзэн хааны ивээлд

                                Өнөд багтаавал ямар вэ?

Түшмэл:                Өстөн Галдангийн хүүг

                                Өнөөдөр цаазаар авъя

                                Өргөн олны нүдэн дээр

                                Толгойг нь тас цавчъя

                                Манж гүрний эсрэг

                                Зэвсэг агссан Галдангийн

                                Мах цусны тасархайг нь

                                Нэгмөсөн таславал ямар вэ?

Кан-Си:                 Яарах хэрэггүй, түшмэл минь

                                Сайтар тунгаах хэрэгтэй

                                Давхар давхар мэх гаргаж

                                Дагаар орогсдыг хуурах хэрэгтэй

Өгөөмөр сэтгэл гаргаж

                                Ивээлдээ авсан дүр эсгэ!

                                Туслагч Чиндайн охинтой

                                Гэрлүүлсэн зар тараа!

                                Эзэмшил нутаг зааж

                                Энэрэлдээ авсан дүр эсгэ!

                                Хөрөнгө мал тасдан өгч

                                Хайрлаж энэрсэн төрх гарга!                         

Дагаар орогсдыг өршөөнө гэж

                                Зар сайн тараа!

                                Манжийн хааны ивээлд багтаж

                                Ашид жаргах мэт санаа төрүүл!

                                Чингэж хэрэв чадваас

                                Чин гүрэн бүх дайснаа

                                Өршөөл хэмээх мэхээр

Өөрийн гартаа оруулна!

Түшмэл:                Жа, мэдлээ эзэн хаан минь

                                Таны үг бол тушаал билээ

                                Өстнийг гартаа оруулдаг

                                Өргөн ухааныг чинь биширмү

                                Өгөөмөр эзэн хаантан минь

                                Өлмийд чинь мэхийн мөргөмү

Кан-Си: Сэвдэнбалжирийг хороох гэсэн

                                Сэтгэлээ түр хорьж бай

                                Зүүнгарыг эзлэн авмагц

                                Зүйл дуусгах нь гарцаагүй

                                Галдангийн удмыг үндсээр нь

                                Сэхэхгүй болтол нь тасланаа

                                Хойд зүгтээ дайсангүй

                                Амар амгалан жарганаа

                                                                                Хөшиг хаана

АВЛАЛ ХЭМЭЭХ ГУРАВДУГААР ҮЗЭГДЭЛ

Хээр газар. Галдан шадар хүмүүстэйгээ цагаан эсгий олбог дэвсэн сууцгаана. Тогооч нар задгай гал дээр саяхан авласан зээрийн махыг чанана.

Жанжин /Галданд хандан/:

                                Ангийн тэнгэр хийморьтой байна!

                                Арваад зээр намналаа шүү

                                Тарган зээрийн хорхог ч

                                Тансаг хоолны нэг дээ!

 

Галдан:                 Ангийн хийморио сэргээж

                                Авд мордоод ирлээ!

                                Бурхан тэнгэрээс бидэнд

                                Буян хишгээ хайрлалаа!

                                Эр хүний жаргалын дээд

                                Эзгүй хээр гэдэгсэн билүү!

                                Эрхэндээс ирүүлсэн дарсыг

                                Эрхэм түшмэлүүдэд сөгнө!

                Нэгэн түшмэл дарс аягалан Галдангаас эхлэн тойруулан сөгнөх аж. Хөөр хөгжөөн эхлэнэ. Хэн нэгэн ойрад уртын дуу дуулж, зарим нь түрж байна /Дууг сонгох/. Энэ үеэр алсад морин төвөргөөн сонсогдоно. Хүмүүс гайхан тэр зүг ширтэцгээнэ.

Түшмэл:                Тэртээ уулын цаагуур

                                Тоос татаад байх чинь!

                                Асга хад нурав уу?

                                Адуу мал давхилдав уу?

Жанжин:               Шарга морьтой хүмүүн

                                Шавдуулан давхисаар айсуй!

                                Шороо тоос манаргасаар

                                Шуудхан чиглээд айсуй!

Элч /Галдан хааны өмнө сөгдөн/:

                                Их эзэн хаантан минь!

                                Өршөө, намайгаа өршөө!

                                Өчүүхэн муу боол чинь

                                Өөдгүй мэдээ авчирлаа!  

                                Муу мэдээтэй ирлээ гэж

                                Намайгаа битгий цаазал!               

                                Эзэн хаан тандаа

                                Эгнэгт үнэнчээр зүтгэнэ!

Галдан хаан:   Ямар хэрэг гарсийм бэ?

                                Ягштал үнэнээр нь ярь!

                                Чамайг би өршөөнөө!

                                Чин үнэнийг л өгүүл!

Элч:        Чиний ач Цэвээн-Равдан

                Нутаг орныг чинь булаалаа!

                Хайртай нэгэн хатан чинь

                Хэл дуулгахаар явууллаа!                                  

Галдан ухасхийн босч сэлмээ сугалснаа буцааж хийнэ. Ихэд уурссан харагдана.

Галдан хаан:       Өөдгүй муу новшийг дээ!

                                Өөрийн гараар тарчилгаж

                                Эр хонины тойгыг

                                Эргүү толгой руу нь чихье ээ!

                                                Бушуул, цааш нь яриач!

                                                Болсон явдлыг тоочооч!

                                                Уур омог минь буцалж

                                                Ухаан санаа самуурч байна!

Элч:        Өөдгүй муу Цэвээн-Равдан

                Өөрийгөө хаанд өргөмжлөв!

                Хами, Хотгойдыг эзлэж

                Хангайн даваануудыг хаалаа!

                Танд үнэнч хатан тань

                Дараах үгийг дайлаа:

                “Эр нөхөр Галдан минь

                Эргэж наддаа ирээч дээ!

                Омог төгөлдөр бүргэд минь

                Үтэр түргэн ирээч дээ!

                Олзлогдсон намайгаа чөлөөлж

                Оногдсон жаргалаа эдэлцгээе!”                                                            

Галдан хаан ухасхийн босоход Эрхэндээс ирүүлсэн улаан дарс цагаан эсгий дээгүүр урсан шингэв.

Галдан хаан:       Өөрийн газар нутгаа ч

                                                Өндөр уулс даваагаа ч

                                                Өргөн цээл гол мөрнөө ч

                                                Өгөөмөр олон түмнээ ч

                                                Өнөөдрийг хүртэл би

                                                Өштөн дайсанд алдаагүй билээ!

                                                Өөдгүй муусайн дайснуудын

                                                Өвдгийг чичрүүлж явсаан би!

                                                Хаан төрийг минь булаасан

                                                Хорон санаат чамайг уу!

                                                Өөрийнхөө гараар цаазлаж

                                                Өс хонзонгоо авна даа! – гээд хараал зүхэл тавин замдаа дайралдсан аяга тавгыг өшигчин хээрийн өргөөнөөс гарна

АРСАЛДАЛ ХЭМЭЭХ ДӨРӨВДҮГЭЭР ҮЗЭГДЭЛ

                Тайзнаа Галдангийн цэргүүд, Кан-Си-гийн цэргүүд 2 талаас эгнэн жагссан байх ба өмнө нь Галдан, Кан-Си нар байлдааны хуяг дуулгатай зогсоно. Цэргүүдийн олонх хэсгийг тайзны арын зураг дээр алслалтаар дүрслэн харуулна.                                            

Галдан хаан:

                Далай Чин улсад

                Дагаар орсон Түшээт хааныг

                Эрдэнэ зуугаа орхиод

                Эгнэгт урвасан Хутагтыг

                Хамаг албатаа малтай нь

                Хамж туусан ноёдыг

                Халх Монголоо орхиод

                Хятадад урвасан хаадыг

                                Би хэзээ ч өршөөхгүй

                                Бичиг өргөж сөгдөхгүй

                                Халхтай би байлдаагүй

                                Хамаг Монголтой дайтаагүй

                Хутагт, Түшээт хаан хоёрыг

                Хурдан эргүүлж өг!

                Хувийн тооцоо надад байна

                Хойшдын заяа нь тод байна

Кан-си:

                Ойрдын хаан Галдан чи

                Одоохон наашаа нүү!

                Олны тусын төлөө

                Онцлож хийх яриатай!

                                Өгөөмөр эзэн хаандаа

                                Өглөг барьцаа өргө!

                                Өнийн энхийг сахиж

                                Есөн цагаанаа өргө!

                Өстөн хоёр хүнийг чинь

                Эргүүлж чамд өгөхгүй!

                Энхийн хэлэлцээр хийвээс

                Энүүн шиг буян байхгүй!

Галдан хаан:

Онцолж ярих хэлцээнд чинь

                                Огтоос би очихгүй ээ!

                                Ойрад Монгол хэзээ ч

                                Од шиг гялалзах хувьтай

                Өглөг барьц авна гэж

                Их санавал гонжийнжоо!

                Есөн цагаан авна гэж

                Ерөөл хүсвэл гонжийнжоо!

                                Өстөн хоёр хүнийг минь

                                Өгөх эсэхээ шийдээрэй

                                Энхийн хэлэлцээр хийхгүй!

                                Энүүн шиг үнэн байхгүй!

Кан-си:

                Хүчит цэргээ хөдөлгөж

                Хүйс тэмтрэнэ чамайг

                Хөөрхий Галдан чамайг

                Хөсрий яс болгоно       

Арван түмэн цэргийг минь

                                Аргална гэж санана уу, чи!

                                Арчаагүй муу Галдан чи

                                Аврал гуйсан чинь дээргүй юү!

                Хорин түмэн цэргийг минь

                Хоргооно гэж санана уу, чи!

                Хөөрхий муу Галдан чи

                Хөлд минь сөгдөх нь дээргүй юү!

                Галдан хаан:

                                                Хүйс тэмтрэнэ хэмээн

                                                Хүчээр бүү сүрдүүл!

                                                Хөсрий яс болсон ч

                                                Хөх Монголдоо л үлдэнэ!

                                                Арван түмэн цэргээс чинь

                                                Айнаа л гэж гонжийнжоо!

                                                Аргалж байгаад дийлнэ!

                                                Арсалдаж байгаад дуусна!

                                                Хорин түмэн цэргээс чинь

                                                Хулчийна гэж гонжийнжоо!

                                                Хүчээ үзээд дуусна!

                                                Хөсөр унатлаа үзэлцэнэ!

                Кан-си:

                                Дагаар орохыг чинь харж

                                Сэтгэлээ нэг хангана би!

                                Давхар мэхэндээ оруулж

                                Бахаа нэг хангана би!

                                                Зөрүүд Галдан чамайг

                                                Зоосны нүхээр гүйлгэнэ

                                                Зөгнөөд хэзээ ч хүршгүй

                                                Зовлонд чамайг унагана

                                Энхийн хэлэлцээр хийж

                                Эргээд уулзсан ч болно!

                                Эзэн хааны элбэрэлд

                                Эгнэгт багтсан ч болно!                

Галдан хаан:

                                                Өөлдийн Галдан хэзээ ч

                                                Өмнөд гүрнийг дагахгүй

                                                Хаан Галдан хэзээ ч

                                                Хятад гүрнийг түшихгүй

                                                Зоосны нүхээр орсон ч

                                                Зовлого минь барагдахгүй

                                                Зовлонд би унасан ч

                                                Зорилгодоо үнэнч үхнэ

                                                Энхийн хэлэлцээр хийдэг

                                                Эргүү тэнэг нь би биш!

                                                Эх орноосоо урвадаг

                                                Элэггүй маанаг нь би би

Кан-си:

                                Ямарч аргагүйд хүрснээ

                                Яагаад ч ойлгохгүй байна уу, чи!

                                Ядуурлын туйлд хүрснээ

                                Юу гэх гээд байнаа, чи!

Хөлд минь сөгдөөд ирэхийг чинь

                                Хоёр нүдээрээ харнаа би!

                                Хөдлөх тэнхээгүй болохыг чинь

                                Хэдхэн хоногоос харнаа

Галдан хаан:

                                Халхын хаадууд хамтарсан бол

                                Хана болон зогсох л байв

                                Халхын тусгаар тогтнолыг

                                Хамгаалж чадах нь үнэн байв

                                Би хэдий ганцаардсан ч

                                Билгийн нүд минь хараастай!

                                Бачит дайсны саварт

                                Баригданаа л гэж үгүй!                                   

Kан-си: Их замын цэргүүд сонсоцгоо!

                                Эцсийн тулалдаанд урагшаа!

                                Чин улсын заналт дайсан

                                Цөлийн дээрэмчин Галданг сөнөөе!           

                                Их буунууд галлаад!

                                Их замын цэргүүд давшаад! /Давшаад! Энэ үг хэдэнтээ давтагдана.

Галдан хаан:      Дайчин эрс, баатрууд минь ээ!

                                Дайны шийдвэрлэх цаг ирлээ!

                                Улс эх орон минь ганцхан шүү дээ!

                                Ухрах газар байхгүйг санацгаа!

                                Дайраад! /энэ үг хэдэнтээ давтагдан түрэгдэнэ/

                Тулаан эхлэж, мэс харшилдан, морьд үүрсэх, шархдагсдын дуу хадах, их бууны чимээ сонсогдсоор хөшиг хаана.

ГАНЦААРДАЛ ХЭМЭЭХ ТАВДУГААР ҮЗЭГДЭЛ

                Гадаа салхи исгэрч, шуурга дэгдэх чимээ гарна. Галдангийн гэр өргөө. Задгай гал түлнэ. Гэр салхинд уначихна уу гэлтэй оволзох аж. Гэрийн хойморт Галдан баавгайн арьсан дээр сууна. Данжила, ядарч зүдэрсэн царайтай, ноорхой хувцастай Ардар Хашка нар хааны дэргэд сууцгаана. Зарц эмгэн Түмэн-Солонго гал дээр хоол буцалгана

Ардар Хашка /Галданд хандан/:

                                Хаан таныгаа бараадаж

                                Хамаг насаа элээлээ!

                                Харсаар байтал ингээд

                                Харангадаж үхэх хэрэг үү!

                                Бошгот хаан таныгаа л

                                Бодож явсаар өдий хүрлээ!

                                Болчимгүй энэ цаг үед

                                Буруулж таниасаа холдохоос!

                                Чимээгүй оргох сэтгэл алгаа!

                                Чимээлж тандаа дуулгалаа!

                                Өршөө, хаан минь, өршөө!

                                Өөр аргагүй боллоо! – гээд мөргөнө.

Галдан хаан: Гар хөл минь болж явсныг

                                Галдан хаан тань мэднээ!

                                Заавал надтай үлд гэж

                                Захирах эрх ч надад алгаа!

                                Та нарыгаа би тэтгэх

                                Тэнхээ чадалгүй боллоо!

                                Ардар Хашка минь, яв даа!

                                Аль дуртай зүгтээ яв даа!

Ардар Хашка бөхийн хүндэтгэл үзүүлээд гарч одлоо. Галдан хааны сэтгэл ихэд шаналсан бололтой.

Галдан хаан:       Зүүнгарын хаан байсан минь

                                Зүүд зэрэглээ биш байгаа даа!

                                Зоригт жанжин баатрууд минь

                                Зүг зүгтээ бутарлаа гэжүү!

                                Ядарч туйлдсан олон минь

                                Зам замаа харагдаа, хөөрхий!

                                Амин зуулгаа түшиж

                                Алс хэтийгээ дагагдаа, хөөрхий!

Данжила:              Хаантан минь, хаантан минь

                                Хатуухан тавилан таньд оногджээ!

                                Хаашаа ч зайлж, сэхэхийн аргагүй

                                Хувь заяаны дэнс оногджээ!

                                Халхын хаадууд Кан-Си-гээс

                                Хоол горьдон урвалаа!

                                Хүндхэн хувь заяаны

                                Хүлээсэнд нэгэнт оржээ, та!

                                Цаст уулын барс шиг

                                Цахилж явсан хаан та

                                Цагийн хатуу салхины

                                Цаламд нэгэнт оржээ, та!

Галдан хаан:       Зүүн гарын хаан болж

                                Тодорч явсан цаг бий!

                                Сургууль, хийд байгуулж

                                Шашныг дэлгэрүүлсэн үе бий!

                                Дорнод Туркмен нутгийг

                                Дайлаар мордон эзлэж

                                Бошгот хаан цолыг

                                Далай ламаас хүртсээн би!

                                Буянт голын хөвөөнд

                                Ховд хотын тулгыг тулж

                                Буурал уулсынхаа дунд

                                Бууриа тэнд зассаан би!

                                Тариа ногоо ургуулахад

                                Түмнээ дайчилсан удаа ч бий!

                                Тэрслүү дайсны өөдөөс

                                Тэнгэрийн сум шиг ульсан ч бий!

                                Их цагаан хаан Алексейтэй

                                Эвийг хичээж ирсээн би!

                                Чин гүрний Кан-Си-тэй

                                Чоно лугаа тэмцэлдсээн би!

Данжила:              Сайн сайхан явсан цаг

                                Санаанд л зөвхөн үлдлээ!

                                Самуун цагийн эрхээр

                                Сатаарлын аймшигт автлаа!

Ойр дотнын хүмүүс чинь

                                Оргон зайлж дүрвэлээ!

                                Цэвээн Равданд олзлогдон

                                Чин гүрэнтэй сүлбэлдлээ!

Галдан хаан:       Гаднаа харагдах ишиггүй

                                Ганхийх нохойн гөлөггүй

                                Хүний дуу амьтны авиагүй

                                Хүйтэн дүнсгэр нутаг болов!- гээд Галдан нулимс дуслуулна.

Галдан цааш нь:                Үнэний төлөө тэмцэлд

                                                Өштөн яасан олон бэ?

                                                Өөрийн саднаас эхлээд

                                                Урвагч яасан олон бэ?

                                                Харийн дайсны өөдөөс

                                                Хамсран босохгүй мөртлөө

                                                Хаан суудлын төлөө

                                                Хатгалдан тэмцэх нь утгагүй!

                                                Кан-Си-д би баригдаж

                                                Гарынх нь чилээг гаргахгүй!           

                                                Гавъяа, нүгэл хоёрыг минь

                                                Ганцхан түүх л ялгана!

                                                Манж, хятадыг түшвээс

                                                Малаас ч дор болж хувирна!

                                                Магадгүй, хойч үе минь

                                                Манийгаа хараан зүхнэ!

                                                Үхэн үхтлээ Галдан би

                                                Үнэний төлөө тэмцэлдэв!

                                                Үгээгүй ядуу болсон ч

                                                Өмнөд гүрнийг царайчлахгүй!

                                                Кан-Си-д би баригдаж

                                                Гарынх нь чилээг гаргахгүй!           

                                                Гавъяа, нүгэл хоёрыг минь

                                                Ганцхан түүх л ялгана! – сүүлчийн бадгийг арайхийн дуусган гуйван дайвалзахад Данжила түшиж авна. Үзэгдэл төгсөнө.

ДЭМИЙРЭЛ ХЭМЭЭХ ЗУРГААДУГААР ҮЗЭГДЭЛ

Шөнө дөл. Галдангийн гэр өргөө. Тулганд галын цог сүүмэлзэнэ. Гэрийн хойморт Галдан унтаж байгаа харагдана. Зарц эмгэн Түмэн-Солонго гэрийн зүүн хаяанд хэвтэж буй. Галдан хар даран зүүдэлж буй мэт болно. Ану хатангийн сүнс эргэж ирэн тэдний хооронд дараах яриа болно. Зарц эмгэн цочин сэрж, айн балмагдан тэдний яриаг сонсоно.

Ану хатны сүнс:                 Амраг нөхөр Галдан минь чи

                                                Амар сайн байна уу, та?

                                                Албат түмэн чинь сайн уу?

                                                Алдар хүнд чинь хэвээр үү?

                                                Омог бардам бүргэд шиг

                                                Шунгаж явсан чи минь!

                                                Олны үйлсийн төлөө

                                                Оройлон дүүлсэн харцага минь! 

Галдан хаан:                       Ану, Ану минь, чи сонсооч!

                                                Алив наашаа, ойртоод ир!

                                                Үнэнч чамаасаа хагацсанаас хойш

                                                Үйлийн үрийг эдлэж явнаа!

                                                Чин улстай дайтсаар

                                                Цэргийн хүчин доройтлоо!

                                                Ган зуданд нэрвэгдэж

                                                Гол зогооход ч бэрх боллоо!                             

Ану хатны сүнс:  Гутрах хэрэггүй, Галдан минь!

                                                Гуних эрхгүй, Галдан минь!

                                                Шударга үйлсийн төлөө

                                                Нударга зангидаж явсныг тань

                                                Нийтийн үйлсийн төлөө

                                                Нэгэн биеэ зориулсныг тань

                                                Эх орон тань мартахгүй!

                                                Гэрэлт хөшөө босгоно!

                                                Үндэс угсаа нэгтэн тань

                                                Үүрд дурсаж явах болно!

Галдан хаан:                       Зүрхний хайртай Ану минь, чи

                                                Зориг зүрхийг минь чангаллаа!

                                                Зорьсон хэргийнхээ төлөө би

                                                Зовж шаналахыг ч тоохгүй ээ!

                                                Ану минь, чиний минь үг

                                                Ахин намайгаа хөвчиллөө!

                                                Асгарах сумны өөдөөс

                                                Аянгын гялбаа шиг цахилна би!

Ану хатны сүнс:  Хайрт нөхөр таныгаа эргэж

                                                Хамаг сэтгэл минь онгойлоо!

                                                Бурханы зарлигийг дагая даа!

                                                Буцах цаг минь нэгэнт боллоо! – гээд сүнс эргэхэд

Галдан хаан /араас нь/:Байз, Ану минь, түр хүлээ!

                                                Би ч араас чинь очноо!

                                                Тавилан заяаныхаа төөргөөр

                                                Диваажинд ч хамт жарганаа! – хэмээн дуулна. Галдангийн сэтгэл ихэд хөөрсөн байдалтай харагдана. Зарц Түмэн Солонго айн чичирч сууснаа:

Зарц Түмэн Солонго:   Хаантан минь, та сая хэнтэй

                                                Харгалдан ярилцаад байв!

                                                Насан хутгыг олсон нэгэн үү?

                                                Надад л огтоос харагдсангүй

Галдан хаан:                       Ану хатны минь сүнс эргэж

                                                Арга тасарсан намайг хөвчлөөд буцав.

                                                Алагхан хорвоогийн жамыг дагаж

                                                Араас нь ч би очмоор байна

Зарц Түмэн Солонго:        Унтаж амардаа, хаантан минь

                                                Үүр цайх ч дөхөж байна.

                                                Шөнөжин та дэмий ярилаа!

                                                Шүлэг нойрондоо умба даа!

Галдан хаан унтахаар дахин хэвтэх авч нойр нь эс хүрэх ажээ. Тэрээр хэдэнтээ эргэж хөрвөснөө:        

                                                Нойр хүрэх янзгүй нь ээ!

                                                Нэгэн үлгэр яриач дээ!

                                                Үлгэрийн сайхныг мэдэрвээс

                                                Үүрээр дугхийж ч юун магад!

Зарц Түмэн Солонго:        Ээ хаантан минь, хаантан минь!

                                                Эгч нь хамаг үлгэрээ дууссаан!

                                                Яая даа байз, хаантан минь!

                                                Явган мэргэний домгийг ярихуу даа!

Галдан хаан:                       Тэг дээ, тэг эгч минь

                                                Тэр домгоо хүүрнээч!

Зарц Түмэн Солонго:        Нар сарыг халхалсан

                                                Нэгэн том шувуу

                                                                Бээжин хотод буй болж

                                                                Бум олныг бужигнуулжээ.

                                                                Энэ шувууг дийлэх хүчтэн

                                                                Тэр хавьдаа олдсонгүй гэнэ.

                                                                Тив дэлхийгээр хайгаад ч

                                                                Тусыг эс олж гэнээ.

                                                                Ойрадын Явган мэргэн л

                                                                Оновчтой сайн харвадаг

                                                                Түүнээс өөр хэн боловч

                                                                Тэр шувууг дийлэхгүй гэж

                                                                Манжийн эзэн хаан

                                                                Мэргэдээс сонссон юмсанжээ.

                                                                Яахав, тэгээд л манжийн хаан

                                                                Явган Мэргэнийг урьж гэнэ.

                                                                Явган мэргэн ч ирж гэнэ.

                                                                Тэр шувууг ч дарж гэнэ.

                                                                Явган Мэргэнээс эмээж гэнэ.

                                                                Яаж ч мэднэ гэж айж гэнэ.

                                                                Хоолонд нь хор хийж

                                                                Хөөрхий мэргэнийг хөнөөж гэнэ. – хэмээн дуулахад

Галдан уурсан:                   За, за одоо боль!

                                                Залхаж гүйцлээ би!

                                                Тусыг усаар хариулдаг

                                                Тэрслүү манж нарыг уу!?- гэж хараал тавина. Хөшиг хаана.

ТӨГСГӨЛ

Гадаа задгай түлсэн галын нурам уугина. Данжила тэргүүтэй хэдэн ядарсан царайтай хүмүүс галын дэргэд уруу царайлан тойрон зогсоно. Нэгэн лам уншлага уншин суух авай. Цаана нь Галдангийн хээрийн өргөө харагдана. Данжила илгэн хүүдий, галын хайч барьсан байна. Албатууд, сайд, жанжнууд хэсэг хэсгээр ирсээр тайз дүүрнэ.

Данжила:              Газар тэнгэр хөмрөх шиг

                                Гамшиг бидэнд учирлаа!

                                Галдан хаан жанч хальж

                                Гарз хохирол амслаа!

                                                Эрдэм чадалт Бошгот минь!

                                                Эрэмгий дайчин хаан минь!

                                                Эх орондоо мөнхжөөрэй!

                                                Эргэж бидэндээ төрөөрэй!

                                Алтайн уулс минь нурах шиг

                                Аймшиг бидэнд учирлаа!

                                Алтайн уулс сүнсийг тань хадгална!

                                Ард олон сэтгэлийг тань хадгална!

Зүүнгарын хаан Галдан та,

                                                Зоригт бүргэд байсан билээ!

                                                Зовол жаргалт ертөнцийн жамаар

                                                Жанч халилаа, хаан минь!

                                                Манж нар Галдангийн цогцсыг

                                                Мөшгин хайн олж аваад

                                                Атаа хорслоо тайлах гэж

                                                Аль муухайгаар бузарлах тул

                                Галдан хааныхаа ариун цогцсыг

                                Галынхаа дөлөнд тушаалаа бид!

                                Аюулт дайсанд цогцсыг чинь өгөхгүй!

                                Алтайнхаа ууланд чандрыг нь хийсгэе!

Гал өөдөө! – гээд хайчаар ясыг түүн авч илгэн хүүдийд хийнэ.

 

Данжила:              Галдан хааны жанч хальсан мэдээг

                                Кан-Си - д дуулгах хэрэгтэй байна!

                                Цэцэр-зайсан, арван хүн аваад

                                Чин гүрнийг яаралтай зорь!

Цэцэр-зайсан:                     Ёсоор болгоёо, Данжила минь!

                                                Явалгүй яахав, энэ цаг үед!

                                                Өмнөд гүрнийг зорьёдоо би!

                                                Өөрийн биеэр Кан-Си-д айлтгая!

Хоор дуу:              Ойрадын түмэн олны маань

                                Од болсон Бошгот хаан минь!

                                Орчих цагийн эрхийг дагаж

                                Од болон харвалаа, та минь!

                                Хаан таныхаа сэдсэн бүхнийг

                                Хамтран дээдэлж явцгааяа!

                                Хайрлан мөргөдөг Алтай нутгаа

                                Хамгаалан тэмцэж явцгааяа!

                                Эх орон минь ганцхан шүү дээ!

                                Эрээд хаанаас ч олдохгүй шүү дээ!

                                Эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо

                                Эрхэмлэн дээдлэж амьдарцгаая!!

Гарчиг

ЭХЛЭЛ 

ЗӨВШИЛ ХЭМЭЭХ НЭГДУГААР ҮЗЭГДЭЛ              

ТЭРСЛЭЛ ХЭМЭЭХ ХОЁРДУГААР ДУГААР ҮЗЭГДЭЛ         

АВЛАЛ ХЭМЭЭХ ГУРАВДУГААР ҮЗЭГДЭЛ              

АРСАЛДАЛ ХЭМЭЭХ ДӨРӨВДҮГЭЭР ҮЗЭГДЭЛ    

ГАНЦААРДАЛ ХЭМЭЭХ ТАВДУГААР ҮЗЭГДЭЛ     

ДЭМИЙРЭЛ ХЭМЭЭХ ЗУРГААДУГААР ҮЗЭГДЭЛ  

                           ТӨГСГӨЛ            

                                                         Ховд хот. 2004 он

 

 

Add comment

Security code
Refresh

Ховдын Толь Шинэ дугаар гарлаа

    Khovdiin-toli

Ирээдүйн Толь шинэ дугаар гарлаа

ireeduin-toli

Бизнес Толь шинэ дугаар

biznes-toli

ТАНЫ СОНОРТ

galdaТүүхэн хүмүүн

Цаг агаарын мэдээ