Download Firefox
Download Firefox

Saturday, Sep 19th

Last update10:45:00 AM GMT

Profile

Layout

Direction

Menu Style

Cpanel
You are here МЭДЭЭ Сурвалжлага Тусгаар тогтносон Монголоор (Хангилцагаас Кош-Агач хүртэл)

Тусгаар тогтносон Монголоор (Хангилцагаас Кош-Агач хүртэл)

Tuuhiin jimeer

                 А.В.Бурдуков

                                                                                                                   (Аян замын тэмдэглэл - 9 дэх цуврал) 

    

8 сарын 10. Өглөө бид дахин шинэ мэдээ сонсов. Миний танил нэгэн лам хүрч ирж ярихдаа өнөө шөнө Улаангомоос Түшээ гүнд элч авчирсан захидлыг тэд хүрээнд уншжээ. Захидалд Шар сүмээс 500 хятад цэрэг ирж яваа, тэд аль хэдийнэ Ховд голыг Өргөн - гаталгаар гаталж, Ховд руу биш, тойруу замаар Улаангом руу ирж байгаа. Иймээс Улаангомыг хамгаалахаар Түшээ гүний хошуунаас цэрэг татаж байгаа тухай бичжээ.

       Улаангомоор дайран Кош-Агач хүрэхээр тэргээр эхнэр, хүүхэдтэйгээ явж байгаа бидний аялалд аюул нүүрлэж байгааг лам хэлж өгөв. Энэ мэдээ биднийг ихэд зовоов. Нөхцөл байдлыг хэлэлцэн бид ямар ч байсан Улаангом хүрэхээр шийдэв. Тэнд очоод цааш явах эсэхээ ярилцахаар боллоо.

     Энэ бүхэн нь биднийг саатуулж, бид оройхон хөдлөв. Зам Гэдэргэний голыг уруудан эхлээд багахан жалгууд өнгөрч, эндээс эхлэн хэц налуу, чулуутай хэцүү замаар явав. Ийм замаар 3-4 мод газар явж, бид зүүн талаа барин уудам тал дээр Годыгийн голын адгаар гарч ирэв. Энд баядууд бас арвай тариалдаг. Хэдэн мод газар яваад Арман булгийн хуурай голдрилыг хөндлөн туулав. Энэ голдрилоор баядын тариалангийн газар тархжээ. Бидний баруун талд тэгш талын дунд Эрдэнэ толгой харагдана. Түүний ар талд 30 мод газарт Увс нуур (Газрын зургууд дээр Убса хэмээжээ.) цэнхэртэнэ. Зүүн талд Тогтохын шил өндөр уулстай нуруу үргэлжилнэ. Хойно Баян хайрхан сүндэрлэнэ. Харин бидний өмнө талд тэгш тал 20 мод газар үргэлжилнэ. Энэ талаар бид нилээд хурдан явав. Хэцүүгийн хотгорын хуурай голдрилоос Тогтохын шилийн хормой хүртэл чулуурхаг зам болов. Энэ уулсаас Түргэний гол эх авдаг. Энэ голын эрэг дээр бид хонохоор буудаллав. Голын дагуу хаа сайгүй баяд, дөрвөд айлын гэрүүд харагдана. Энэ газар нь Говь Паньдий бэйсийн хошуунд харъяалагдах боловч энэ хошууны баядууд цөөхөн суудаг. Хүн амын олонхийг Улаангомын вангийн хошууны дөрвөдүүд эзэлдэг. Нацаг бэйсийн болон Говь Паньдий бэйсийн хошууны хилийн зааг нь Хэцүүгийн хотгор орчим бололтой. Энэ газар маргаантай ч энд олон янзын хошууны монголчууд холилдон суудаг. Бидний буудлаас холгүйхэн болц нь гүйцсэн арвай цайран харагдана. Бидний хажуугаар 2 баяд хэдэн тэмээн дээр цайруулсан тариа ачин гэрийн зүг явж байлаа.

8 сарын 11-нд бид эртхэн хөдлөв. Тэгш тал, уулын хормойгоор явж, хааяагүй тааралдах голын хуурай голдрилоор хөндлөн гарна. Үд дунд Тээлийн гол дээр ирж буув. Тээлийн голын хөвөөгөөр хотонгуудын тарьсан арвайн зурвасууд тааралдана. Хотонгууд бол Улаангомын вангийн албатуудаас өвөрмөц онцлогтой нүүдэлчин аймаг юм. Тэд лалын шашин шүтэж, киргиз хэмээх өвөрмөц хэлээр ярьдаг. Эдүгээ энэ аймаг нь хувирч, дөрвөдүүдэд алгуур уусч байна.

     Голоос бид жижигхэн уул өгсөөд багавтар нүцгэн уулсаар хүрээлэгдсэн хөндийгөөр явж, Тээлийн гол хэмээх өөр нэгэн гол уруудав. Эндээс бидний өмнө улаангомын хөндийн сайхан үзэмж харагдана. Хөндийн дунд шавар хашаагаар хүрээлэгдсэн вангийн өргөн уудам эдэлбэр газар, 1500 орчим ламтай улаангомын баян сүм хийд оршино. Бүхий л юм ногоон ургамал, цэцэрлэгт умбажээ.

     Тээлийн гол болон тариалангийн талбайг услах зориулалттай хэдэн гууг гаталж, бид тэрэгний дардан замаар явав. Энэ замын ойролцоо вангийн хашааны хана босгожээ. Тэнд ноос буулгасан хашаа, манай пүүсийн худалдааны суурингийн байшингууд харагдана. Бид тун удалгүй тэнд хүрч очлоо.    

     Юуны түрүүнд хүмүүс бидэнд Ховдод болсон үйл явдлын тухай, монголчууд хотыг 8 сарын 7-нд эзэлж авсан тухай ярив. Өмнөхөн нь уг мэдээг вангийн да лам элдэв янзын чимэгтэйгээр тодорхой ярив. Тэрээр Ховдыг зэвсгийн хүчээр биш, харин Жалханз, Дамбийжанцан нарын ид шидийн хүчээр эзэлж авсан мэтээр ярив.

     Хотыг эзэлж авах үед монгол цэргүүд хэрмийн хананы хажуугаар явж өнгөрөх үед хятадууд хананаас тулгаж буудахад нэг ч сум байгаа оноогүй байна. Ийм ид шидийг харангуут манжийн амбан айн сүрдэж, хэрмийн хананаас унаж, хөлөө бэртээн доголон явах болжээ. Иймэрхүү яриа хөөрөө эцэс төгсгөлгүй тархав.

   Тэнд бид Шар сүмээс Улаангом руу хятад цэргүүд хөдөлсөн тухай мэдүүлсэн баруун урианхайчуудаас вангийн жасаанд захидал ирсэн тухай мэдлээ.

Бид цай ууж амжаагүй байтал нэгэн дөрвөд хүн хажуу айлаас орж ирж, ханы хүрээний ойролцоо (ханы хошуу нь вангийн хошуутай хил залгаа оршдог) хятадуудтай тулалдаж, лам нар тал тал тийшээ зугтсан тухай ярив.

Бид энэ мэдээнд итгээгүй ч, ямар ч байсан өөрийн пүүсийн салбарын эрхлэгчийг вангийн жасаанаас лавлуулахаар явуулав. Хашаанд аль хэдийнэ гэгээ тасарчээ.

     Жасаанд ямар ч мэдээ ирээгүй бөгөөд энэ бүх түгшүүрт мэдээ нь монголчуудын дунд тархсан хий хоосон цуурхал байв.

8 сарын 12. Өглөөгүүр жасааны эрхлэгч түшмэл Баяр захирагч бидэн дээр ирж, хэрэг явдал хэрхэн өрнөсөн тухай ярив.

     Харуулын бичээч нараас нэг нь Ховд голын эхэнд тагнан турших ажлаар явжээ. Тэрээр хэн нэгнээс хятад цэргүүд ирж байгаа тухай сонсоод, энэ тухай нягтлалгүйгээр урианхайн түшмэлд бичсэн байна. Тэр нь Ховд, Улаангом уруу албан бичиг бичин тарааж, зэргэлдээх оросын муж руу ч бас бичжээ. Ингэснээр бүх хязгаар нутгаараа сандрал мэгдэлд оржээ. Үнэндээ Шар сүмээс жижиг отряд Ховд руу гарсан боловч хот эзлэгдсэнийг сонсоод эргэн буцсаныг хожим нь мэдсэн байна. Энэ нь магадгүй дээр дурдсан сандрал үүсэх шалтаг болсон бололтой.

     8 сарын 12-нд бид өнжихөөр шийдэв. Чөлөөт цагаа ашиглан бид нөхдийн хамт Улаангомтой танилцахаар гарцгаалаа. Эхлээд бид вангийн ордонгоор орсон боловч ван өөрөө байсангүй. Тэрээр Ховд уруу Жалханзтай хамт явсан байлаа. Ордонд зөвхөн ар гэрийхэн нь үлджээ. Тэд бидэнд бүх зүйлийн тухай ярьж, танилцуулав. Нэгэн хөгшин лам биднийг бүх газраар дагуулан явлаа. Эхлээд тэр биднийг вангийн ордоны хоёр давхарт гаргахад тагтны нилээд өргөн уудам талбайнаас гадна төрөл бүрийн бурхантай, өмнө нь мөнхийн зулууд асаасан буддын гэрийн тахилын ширээ залсан байв.

Тагтыг манай гонхонтой адилаар төмөр утсан тороор шувуунаас хамгаалжээ. Тагтнаас эргэн тойрны сайхан үзэмж харагдана. Тагтан дээрээс ван тэнд тавьсан жижиг дурангаар харах дуртай (хөгшин лам бидэнд ийнхүү ярив). Дараа нь бид доод давхарт орцгоов.Түүнийг амьдран суухад тохируулжээ. Бүх өрөө тасалгааг сайхан цэгцлэн засжээ. Голд нь албаны хүлээн авалтанд зориулсан нилээд том өрөө байв. Энд тэндгүй л орос, хятадын үйлдвэрийн төрөл бүрийн чамин эд зүйлс тавьсан байв. Бусад өрөөнүүдийг хятад маягийн эд зүйлсээр тохижуулсан байлаа. Ханаар нь аятайхан хятад зургууд өлгөжээ. Нэгэн өрөөнд өндөр ширээ, орос сандалууд тавьж, ширээн дээр оросоос ирсэн хүндтэй зочдыг хүлээж авах үед хэрэглэх оросын цайны болон гал тогооны хэрэгслүүд өржээ.

   Вангийн хашаанд өөр олон байшингууд байх боловч бид тэднийг үзсэнгүй, харин вангийн цэцэрлэгт оруулахыг хүслээ. Биднийг тийшээ шууд явган хаалгаар бус, хашааг тойруулж хүргэв. Энэ хашааны буланд Улаангомд амьдардаг ганц хятад болох вангийн ордоны дарханы амьдран суудаг гэр байлаа.

   Вангийн цэцэрлэгт төрөл бүрийн бут сөөг ургана. Бүр моносны мод байв. Харин бид түүнийг нь амтархан идэж чадсангүй. Учир нь энэ 7 сарын хүйтнээр жимснүүд нь даарч, унажээ. Энд тэнд мөчирүүдэд ганц нэг жимс бултайна. Цэцэрлэгийн хамгийн гол таримал бол агуу том улиасууд юм.

   Цэцэрлэгийн голд нь бүхий л талаасаа хаалттай өргөн уужим талбай байх бөгөөд тэнд жижгэвтэр хуучин сүм буюу бунхан байрлана. Бунханд вангийн удам угсааныхны шарил хадгалагджээ. Эдгээр сайхан зүйлсийг ханатлаа харан хэсэг зураг авсаны дараа бид хөгшин ламтай салах ёс гүйцэтгэн вангийн ордноос хагас мод зайтай орших хүрээ рүү явав. Хүрээ нь вангийн эдлэн шиг эргэн тойрон шавар ханаар хүрээлэгджээ. Хүрээ рүү бид баруун хаалгаар ороод, муруй сарий нарийхан гудмаар явж, гол сүм орших талбай хүрэв. Гол сүмийн хоёр талд нь дахин 2 сүм босгожээ. Бид тэр сүмд орж үзэхийг хүсч байв. Энэ 2 багавтар сүмийг болсон тоосгоор, цэнхэр өнгийн ваараар гадуур нь бүрж, хятадын тоосго өрөгчид өвөрмөц барилгын хийцтэйгээр маш сайн барьжээ. Эдгээр сүмийг энэ хавар барьж дууссан учир биднийг очих үед сүм хараахан ариулж ариун дагшин газар болоогүй байв. Энэхүү ганц барилгыг болсон тоосгоор барьж, ваараар гадуур нь бүрхжээ. Бусад бүх барилгуудыг түүхий тоосгоор барьж, харин дээврийг нь шавардсан байв. Үүнээс гадна гол сүм, вангийн ордонг төмрөөр дээвэрлэжээ. Улаангомын лам нар зунд нь шавар байшинд, харин өвөлд нь эсгий гэрт сууна. Бид лам нарын гэрт орсонгүй, харин хятад байшингуудын балгас үзэхээр хойд хаалга руу чиглэн явав. Энэ балгас нь бараг л хүрээний хананаас эхлэж байв.

     Улаангомын ойролцоох хятадын суурин 300 орчим оршин суугчдаас бүрдэх бөгөөд тэдгээр нь бүгд худалдаачид, тээрэмчид юм. Энд 30 шахам морин тээрэм ажилладаг. Өнгөрсөн хавар энэ сууринг урианхайчууд юу ч үлдээлгүй бүрмөсөн устгасан. Бүгдийг шатааж, сүйтгэжээ. Хятадууд шавар байшинтай тул тэдгээрээс хагас нурсан хана л үлдсэн байна. Тэнд шуудуунуудаар ус дүүрч цэлийж, сүйрлийг эцэст нь хүргэжээ.

     Манай худалдааны суурин хүрэх замд монголчуудын барьсан тээрмээр дайрав. 2 дөрвөд хүн ханыг нь барьж дуусахад бараг дөхсөн байв. Удахгүй барьж дуусгана, эхлээд нэг чулууг нь, дараа нь нөгөөг нь хөндийрүүлж тавина хэмээн дөрвөд хүмүүс ярьж байлаа.

Ийм нэгэн тээрэм холгүйхэн харагдана. Тээрмийг 2 сарын өмнө ашиглаж эхлэжээ, одоогоор хоёр чулуун тээрэм ажиллаж байгаа бөгөөд, гуравдахыг нь тавих гэж байгаа аж. Үүнээс гадна вангийнд 2 тээрэм ажиллаж байгаа, одоохондоо Улаангомд ажиллаж байгаа бүх тээрэм ингээд боллоо. Ийм чулуун тээрэм бүр дээр өдөрт 5-6 пуд -ын тариа тээрэмдэнэ.

     Энэ хавраас улс төрийн ярвигтай байдлын улмаас энэ онд үр тариа бага зэрэг тариалсан, иймээс ч ургац сайн аваагүй. Өөрөөр хэлбэл цаг тухайд нь услаагүйгээс болж, Улаангомд үр тарианы ургац хураалт хангалтгүй байв.

     Ойрын ирээдүйд энд тээрэмчдэд их хэмжээгээр тарианы хомсдол үүсэх нь мэдрэгдэнэ. Ийм нөхцөлд хэн нэгэн оросын үйлдвэр худалдааны эзэн сайн тээрэм байгуулан, тээрэмдсэн гурилаа хямдаар зарж (Одоо тээрэмдсэн гурил 1 пуд нь 50-60 коп хүрч байна)томоохон үйлчилгээ үзүүлэх шаардлагатай байгаа бололтой.

Ер нь энд газар тариалангийн ажилд өргөн боломж нээлттэй байна. Зөвхөн чин сэтгэлээсээ ажиллах л хэрэгтэй байна. Монголчуудад олон сайн зүйлийг хийснээр бид ч өөрсдөө ашиг олох боломжтой.

       Хятадын ноёрхлын үетэй (Манжийн ноёрхлын үе Б.Н) харьцуулбал одоо тээрэм байгуулах зөвшөөрөл авах нь тун амар болсон.

     Хэрэв Улаангомд газар тариалангийн ажил эрхлэх гэвэл энд нийт баруун хойд Монголд зориулсан тарианы газар байгуулж болно. Учир нь одоо хүй нэгдлийн үеийн аргаар газраа боловсруулж буй нөхцөлд улаангомын район нь Ховдын хязгаарыг бүхэлд нь, Улиастайн хязгаарын хойд хэсгийг үр тариагаар хангаж байна. Тусгаар тогтносон Монгол улс сэргэн мандаж буй өнөөгийн нөхцөлд Улаангомыг бүхэлд нь худалдаа-үйлдвэрлэлийн суурин болгон хувиргах боломжтой. Энд улаан буудай, арвай, овъёс, хөх тариа, бас тарвас, амтат гуа, өргөст хэмх зэрэг бүх төрлийн ногоонууд сайн ургадаг. Мэдээж дөрвөдүүдийн яагаад ч юм өмнө огт тарьдаггүй байсан шар будааг (амуу будаа) ч тарих болно.

     Өдөржингээ бид зугаалж явсаар оройхон худалдааны суурин руугаа буцав.

8 сарын 13-нд бид цааш замдаа гарав. Бараг л худалдааны суурингаас Далай ханы хошууны нутаг эхэлж, манай хил буюу Ташантын (Дошонтын Б.Н) даваа хүртэл үргэлжилнэ. Эхлээд 10 мод газар тариан талбайг услахаар малтсан олон суваг, шуудуунуудыг гатлан, үзэсгэлэнт хөндийгөөр явав. Дараа нь тариалангийн талбай хүртэл 10 шахам мод газар нүцгэн чулуу ихтэй талаар явжээ. Тариалангийн талбайд үр тариа ховор бөгөөд тариачдын хөдөлмөрийн үр шим харагдсангүй.

     Малтсан шуудуунууд нь ус ихтэй байсан ч бид цааш Цагаан хүрээгийн голын хуурай голдрилын нөгөө талд байгаа шуудуунд хүрэхээр хичээсэн тул энд үдлэсэнгүй. Гэвч бидний хүлээлт талаар болов. Биднийг энд ирэхэд шуудуугаар ус гүйхгүй байв. Магадгүй бидний дайрч өнгөрсөн шуудуунуудаар л ус урссан бололтой. Үдлэлгүй явсаар бид Улаан даваанд хүрэв. Удалгүй зам уул өөд хавцал руу хөтлөв. Биднийг Улаан давааны хавцал уруу ороход бөөн шумуул, дэлэнч угтав. Бидний гар, нүүр шумуул дэлэнчид хазуулснаас удалгүй булдруу болж эхлэв. Бид яаран майхнаа барьж, шумуулаас хамгаалахын тул утаа гарган нэгэн булаг дээр хоноглохоор буудаллав.

                                                                                                                                                                   Чуец

                                                                           “Сибирийн амьдрал” сонин. 1912 оны 11 сарын 16. Баасан гараг №255 2-р тал

                                                          Тэмдэглэлийг орос хэлнээс орчуулж, оршил тайлбар бичсэн

                                                              Ховд их сургуулийн багш  доктор профессор Б.Нямдорж

Add comment

Security code
Refresh

Ховдын Толь Шинэ дугаар гарлаа

    Khovdiin-toli

Ирээдүйн Толь шинэ дугаар гарлаа

ireeduin-toli

Бизнес Толь шинэ дугаар

biznes-toli

ТАНЫ СОНОРТ

galdaТүүхэн хүмүүн

Цаг агаарын мэдээ